حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُقْبَلُ صَلاَةٌ بِغَيْرِ طُهُورٍ وَلاَ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَنَّادٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ إِلاَّ بِطُهُورٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمَلِيحِ بْنُ أُسَامَةَ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Tahoratsiz namoz qabul qilinmaydi va gʻululdan (urush oʻljasidan oʻgʻirlangan narsadan) berilgan sadaqa ham (qabul boʻlmaydi)», dedilar. Hannod oʻz rivoyatida: «...tahorat bilan boʻlmasa (qabul qilinmaydi)», dedi. Abu Iso (Termiziy) aytdi: Bu hadis bu bobda kelgan eng sahih va eng yaxshi (hadis)dir. Bu bobda Abu Malih otasidan (rivoyat qilgani), shuningdek Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Malih ibn Usomaning ismi Omir boʻlib, uni Zayd ibn Usoma ibn Umayr al-Huzaliy ham deyishadi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Таҳорациз намоз қабул қилинмайди ва ғулулдан (уруш ўлжасидан ўғирланган нарсадан) берилган садақа ҳам (қабул бўлмайди)», дедилар. Ҳаннод ўз ривоятида: «...таҳорат билан бўлмаса (қабул қилинмайди)», деди. Абу Исо (Термизий) айтди: Бу ҳадис бу бобда келган энг саҳиҳ ва энг яхши (ҳадис)дир. Бу бобда Абу Малиҳ отасидан (ривоят қилгани), шунингдек Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Малиҳ ибн Усоманинг исми Омир бўлиб, уни Зайд ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий ҳам дейишади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَتْ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ أَوْ نَحْوِ هَذَا وَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَتْ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ وَالِدُ سُهَيْلٍ هُوَ أَبُو صَالِحٍ السَّمَّانُ وَاسْمُهُ ذَكْوَانُ ‏.‏ وَأَبُو هُرَيْرَةَ اخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَقَالُوا عَبْدُ شَمْسٍ وَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَهَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ الأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَثَوْبَانَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَالصُّنَابِحِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لَيْسَ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ رَحَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي الطَّرِيقِ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏ وَالصُّنَابِحُ بْنُ الأَعْسَرِ الأَحْمَسِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهُ الصُّنَابِحِيُّ أَيْضًا وَإِنَّمَا حَدِيثُهُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الأُمَمَ فَلاَ تَقْتَتِلُنَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon (yoki moʻmin) banda tahorat olib, yuzini yuvsa, koʻzlari bilan qaragan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan, yoxud shunga oʻxshash) yuzidan chiqib ketadi. Qoʻllarini yuvsa, qoʻllari bilan qilgan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan) qoʻllaridan chiqib ketadi — toki gunohlardan pok boʻlib chiqquncha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. U Molik(ning) Suhayldan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayradan (qilgan) rivoyatidir. Suhaylning otasi Abu Salih — bu Abu Salih as-Sammon boʻlib, ismi Zakvondir. Abu Hurayraning ismida ixtilof qilinib, baʼzilar «Abdu Shams», baʼzilar «Abdulloh ibn Amr» deyishgan; Muhammad ibn Ismoil ham shunday degan va bu eng toʻgʻrisidir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon ibn Affon, Savbon, as-Sunabihiy, Amr ibn Abasa, Salmon va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Bakr Siddiqdan rivoyat qilgan as-Sunabihiy(ning) Rasululloh ﷺ dan (bevosita) eshitgani yoʻq; uning ismi Abdurrahmon ibn Usayla boʻlib, kunyasi Abu Abdulloh. U Paygʻambar ﷺ ning huzurlariga (yoʻlga) chiqqan, lekin yoʻlda ekanida Paygʻambar ﷺ vafot etganlar; shunday boʻlsa-da, u Paygʻambar ﷺ dan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. As-Sunabih ibn al-Aʼsar al-Ahmasiy esa Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlib, unga ham as-Sunabihiy deyiladi; uning hadisi shu(dir): «Men Paygʻambar ﷺ ni: ‹Men sizlar(ning koʻpligingiz) bilan (boshqa) ummatlardan ustun kelaman, bas mendan keyin bir-biringizni oʻldirmanglar›, deganlarini eshitdim», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон (ёки мўмин) банда таҳорат олиб, юзини ювса, кўзлари билан қараган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан, ёхуд шунга ўхшаш) юзидан чиқиб кетади. Қўлларини ювса, қўллари билан қилган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан) қўлларидан чиқиб кетади — токи гуноҳлардан пок бўлиб чиққунча», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. У Молик(нинг) Суҳайлдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайрадан (қилган) ривоятидир. Суҳайлнинг отаси Абу Салиҳ — бу Абу Салиҳ ас-Саммон бўлиб, исми Заквондир. Абу Ҳурайранинг исмида ихтилоф қилиниб, баъзилар «Абду Шамс», баъзилар «Абдуллоҳ ибн Амр» дейишган; Муҳаммад ибн Исмоил ҳам шундай деган ва бу энг тўғрисидир. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ибн Аффон, Савбон, ас-Сунабиҳий, Амр ибн Абаса, Салмон ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Бакр Сиддиқдан ривоят қилган ас-Сунабиҳий(нинг) Расулуллоҳ ﷺ дан (бевосита) эшитгани йўқ; унинг исми Абдурраҳмон ибн Усайла бўлиб, куняси Абу Абдуллоҳ. У Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурларига (йўлга) чиққан, лекин йўлда эканида Пайғамбар ﷺ вафот этганлар; шундай бўлса-да, у Пайғамбар ﷺ дан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Ас-Сунабиҳ ибн ал-Аъсар ал-Аҳмасий эса Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлиб, унга ҳам ас-Сунабиҳий дейилади; унинг ҳадиси шу(дир): «Мен Пайғамбар ﷺ ни: ‹Мен сизлар(нинг кўплигингиз) билан (бошқа) умматлардан устун келаман, бас мендан кейин бир-бирингизни ўлдирманглар›, деганларини эшитдим», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الطُّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ هُوَ صَدُوقٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَالْحُمَيْدِيُّ يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Namozning kaliti — tahorat, uning tahrimi (man qiluvchisi) — takbir, tahlili (ruxsat etuvchisi) — salomdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu bobda eng sahih va eng yaxshi (hadis)dir. Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil — sadduq (rost soʻzlovchi) boʻlib, baʼzi ilm ahli uning yodlashi (hifzi) borasida (tanqidiy) gapirgan. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilni: «Ahmad ibn Hanbal, Ishoq ibn Ibrohim va al-Humaydiy Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqilning hadisini hujjat qilib olishardi», deganini eshitdim. Muhammad: «U muqoribul-hadis (hadisi maqbulga yaqin)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobir va Abu Saʼiddan ham (rivoyatlar bor).Али (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Намознинг калити — таҳорат, унинг таҳрими (ман қилувчиси) — такбир, таҳлили (рухсат этувчиси) — саломдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши (ҳадис)дир. Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил — саддуқ (рост сўзловчи) бўлиб, баъзи илм аҳли унинг ёдлаши (ҳифзи) борасида (танқидий) гапирган. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилни: «Аҳмад ибн Ҳанбал, Исҳоқ ибн Иброҳим ва ал-Ҳумайдий Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилнинг ҳадисини ҳужжат қилиб олишарди», деганини эшитдим. Муҳаммад: «У муқорибул-ҳадис (ҳадиси мақбулга яқин)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобир ва Абу Саъиддан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ الْبَغْدَادِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ قَرْمٍ، عَنْ أَبِي يَحْيَى الْقَتَّاتِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ الصَّلاَةُ وَمِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الْوُضُوءُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Jannatning kaliti — namoz, namozning kaliti — tahoratdir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатнинг калити — намоз, намознинг калити — таҳоратдир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبِيثِ أَوِ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَجَابِرٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ ‏.‏ وَحَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ رَوَى هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ فَقَالَ سَعِيدٌ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَقَالَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ وَمَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ فَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَتَادَةُ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojatxonaga kirganlarida: «Allohim, men Senga (yomonliklardan) panoh tilayman», der edilar. — Shuʼba (roviylardan biri) dedi: «U zot yana bir marta: ‹al-xubs va al-xabis› (yoki: ‹al-xubus va al-xaboyis›) — erkak va ayol jin (shayton)lardan panoh tilayman, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Zayd ibn Arqam, Jobir va Ibn Masʼuddan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Anasning hadisi bu bobda eng sahih va eng yaxshi(dir). Zayd ibn Arqamning hadisi isnodida iztirob (chalkashlik) bor: Hishom ad-Dastavoiy va Saʼid ibn Abi Aruba Qatodadan rivoyat qilgan; Saʼid: «al-Qosim ibn Avf ash-Shayboniydan, (u) Zayd ibn Arqamdan», degan; Hishom ad-Dastavoiy esa: «Qatodadan, (u) Zayd ibn Arqamdan», degan. Shuʼba va Maʼmar Qatodadan, (u) an-Nazr ibn Anasdan rivoyat qilgan; Shuʼba: «Zayd ibn Arqamdan», degan; Maʼmar esa: «an-Nazr ibn Anasdan, (u) otasidan, (u) Paygʻambar ﷺ dan», degan. Abu Iso aytdi: Men buni Muhammaddan soʻradim, u: «Qatoda ularning ikkalasidan ham rivoyat qilgan boʻlishi mumkin», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сенга (ёмонликлардан) паноҳ тилайман», дер эдилар. — Шуъба (ровийлардан бири) деди: «У зот яна бир марта: ‹ал-хубс ва ал-хабис› (ёки: ‹ал-хубус ва ал-хабойис›) — эркак ва аёл жин (шайтон)лардан паноҳ тилайман, дедилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Зайд ибн Арқам, Жобир ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши(дир). Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси иснодида изтироб (чалкашлик) бор: Ҳишом ад-Даставоий ва Саъид ибн Аби Аруба Қатодадан ривоят қилган; Саъид: «ал-Қосим ибн Авф аш-Шайбонийдан, (у) Зайд ибн Арқамдан», деган; Ҳишом ад-Даставоий эса: «Қатодадан, (у) Зайд ибн Арқамдан», деган. Шуъба ва Маъмар Қатодадан, (у) ан-Назр ибн Анасдан ривоят қилган; Шуъба: «Зайд ибн Арқамдан», деган; Маъмар эса: «ан-Назр ибн Анасдан, (у) отасидан, (у) Пайғамбар ﷺ дан», деган. Абу Исо айтди: Мен буни Муҳаммаддан сўрадим, у: «Қатода уларнинг иккаласидан ҳам ривоят қилган бўлиши мумкин», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ الْخَلاَءَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojatxonaga kirganlarida: «Allohim, men Sendan al-xubus va al-xaboyis (erkak va ayol jinlar)dan panoh tilayman», der edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожатхонага кирганларида: «Аллоҳим, мен Сендан ал-хубус ва ал-хабойис (эркак ва аёл жинлар)дан паноҳ тилайман», дер эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ بْنِ يُونُسَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا خَرَجَ مِنَ الْخَلاَءِ قَالَ ‏"‏ غُفْرَانَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنْ يُوسُفَ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ ‏.‏ وَأَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ الأَشْعَرِيُّ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ رضى الله عنها عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojatxonadan chiqqanlarida: «Gʻufronaka (Ey Alloh, Sening magʻfiratingni soʻrayman)», der edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Isroil(ning) Yusuf ibn Abu Burdadan (qilgan) rivoyati orqaligina bilamiz. Abu Burda ibn Abu Musoning ismi Omir ibn Abdulloh ibn Qays al-Ashʼariydir. Bu bobda Oisha (roziyallohu anho)ning Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) hadisidan boshqasini bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожатхонадан чиққанларида: «Ғуфронака (Эй Аллоҳ, Сенинг мағфиратингни сўрайман)», дер эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Исроил(нинг) Юсуф ибн Абу Бурдадан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. Абу Бурда ибн Абу Мусонинг исми Омир ибн Абдуллоҳ ибн Қайс ал-Ашъарийдир. Бу бобда Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ҳадисидан бошқасини билмаймиз.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَتَيْتُمُ الْغَائِطَ فَلاَ تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَلاَ بَوْلٍ وَلاَ تَسْتَدْبِرُوهَا وَلَكِنْ شَرِّقُوا أَوْ غَرِّبُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ فَقَدِمْنَا الشَّأْمَ فَوَجَدْنَا مَرَاحِيضَ قَدْ بُنِيَتْ مُسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةِ فَنَنْحَرِفُ عَنْهَا وَنَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيِّ وَمَعْقِلِ بْنِ أَبِي الْهَيْثَمِ وَيُقَالُ مَعْقِلُ بْنُ أَبِي مَعْقِلٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَأَبُو أَيُّوبَ اسْمُهُ خَالِدُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ وَكُنْيَتُهُ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ الْمَكِّيُّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ وَلاَ بِبَوْلٍ وَلاَ تَسْتَدْبِرُوهَا ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا هَذَا فِي الْفَيَافِي وَأَمَّا فِي الْكُنُفِ الْمَبْنِيَّةِ لَهُ رُخْصَةٌ فِي أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ رَحِمَهُ اللَّهُ إِنَّمَا الرُّخْصَةُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي اسْتِدْبَارِ الْقِبْلَةِ بِغَائِطٍ أَوْ بَوْلٍ وَأَمَّا اسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ فَلاَ يَسْتَقْبِلُهَا ‏.‏ كَأَنَّهُ لَمْ يَرَ فِي الصَّحْرَاءِ وَلاَ فِي الْكُنُفِ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Hojatga borganingizda, katta yoki kichik hojat chogʻida qiblaga yuzlanmang va unga orqa ham oʻgirmang; balki sharqqa yoki gʻarbga yuzlaning», dedilar. Abu Ayyub aytdi: Soʻng biz Shomga keldik, hojatxonalar qiblaga qaratib qurilganini koʻrdik; shunda biz (qibladan) burilib (oʻtirar) va Allohdan magʻfirat soʻrar edik. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn al-Horis ibn Jazʼ az-Zubaydiy, Maʼqil ibn Abil-Haysam (uni Maʼqil ibn Abu Maʼqil ham deyishadi), Abu Umoma, Abu Hurayra va Sahl ibn Hunayfdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Ayyubning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Abu Ayyubning ismi Xolid ibn Zayd. Az-Zuhriyning ismi Muhammad ibn Muslim ibn Ubaydulloh ibn Shihob az-Zuhriy boʻlib, kunyasi Abu Bakr. Abul-Valid al-Makkiy aytdi: Abu Abdulloh Muhammad ibn Idris ash-Shofeiy: «Paygʻambar ﷺ ning ‹qiblaga katta yoki kichik hojat bilan yuzlanmang va orqa ham oʻgirmang› degan soʻzlarining maʼnosi faqat ochiq dalalarda (sahroda)dir; qurilgan hojatxonalarda esa unga yuzlanishga ruxsat bor», degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan. Ahmad ibn Hanbal (rahimahulloh) esa: «Paygʻambar ﷺ dan (kelgan) ruxsat faqat katta yoki kichik hojat bilan qiblaga orqa oʻgirish borasidadir; qiblaga yuzlanishga kelsak — unga yuzlanmaydi», dedi. Goʻyo u na sahroda, na hojatxonada qiblaga yuzlanishni (joiz) koʻrmagandek.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳожатга борганингизда, катта ёки кичик ҳожат чоғида қиблага юзланманг ва унга орқа ҳам ўгирманг; балки шарққа ёки ғарбга юзланинг», дедилар. Абу Айюб айтди: Сўнг биз Шомга келдик, ҳожатхоналар қиблага қаратиб қурилганини кўрдик; шунда биз (қибладан) бурилиб (ўтирар) ва Аллоҳдан мағфират сўрар эдик. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Жазъ аз-Зубайдий, Маъқил ибн Абил-Ҳайсам (уни Маъқил ибн Абу Маъқил ҳам дейишади), Абу Умома, Абу Ҳурайра ва Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Айюбнинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Абу Айюбнинг исми Холид ибн Зайд. Аз-Зуҳрийнинг исми Муҳаммад ибн Муслим ибн Убайдуллоҳ ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий бўлиб, куняси Абу Бакр. Абул-Валид ал-Маккий айтди: Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофеий: «Пайғамбар ﷺ нинг ‹қиблага катта ёки кичик ҳожат билан юзланманг ва орқа ҳам ўгирманг› деган сўзларининг маъноси фақат очиқ далаларда (саҳрода)дир; қурилган ҳожатхоналарда эса унга юзланишга рухсат бор», деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган. Аҳмад ибн Ҳанбал (раҳимаҳуллоҳ) эса: «Пайғамбар ﷺ дан (келган) рухсат фақат катта ёки кичик ҳожат билан қиблага орқа ўгириш борасидадир; қиблага юзланишга келсак — унга юзланмайди», деди. Гўё у на саҳрода, на ҳожатхонада қиблага юзланишни (жоиз) кўрмагандек.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبَانَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ بِبَوْلٍ فَرَأَيْتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ بِعَامٍ يَسْتَقْبِلُهَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَعَائِشَةَ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: Paygʻambar ﷺ bizni kichik hojat chogʻida qiblaga yuzlanishdan qaytargan edilar. Soʻng u zotni vafotlaridan bir yil avval qiblaga yuzlanib (hojat qilayotgan holda) koʻrdim. Bu bobda Abu Qatoda, Oisha va Ammor ibn Yosirdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Jobirning bu bobdagi hadisi hasan gʻarib hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: Пайғамбар ﷺ бизни кичик ҳожат чоғида қиблага юзланишдан қайтарган эдилар. Сўнг у зотни вафотларидан бир йил аввал қиблага юзланиб (ҳожат қилаётган ҳолда) кўрдим. Бу бобда Абу Қатода, Оиша ва Аммор ибн Ёсирдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Жобирнинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.

وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَبُولُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَابْنُ لَهِيعَةَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ni qiblaga yuzlanib bavl qilayotganlarini koʻrgan. Buni bizga Qutayba — «Ibn Lahia bizga rivoyat qildi», deb (aytib berdi). Jobirning Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) hadisi Ibn Lahianing hadisidan sahihroqdir. Ibn Lahia hadis ahli nazdida zaif boʻlib, uni Yahyo ibn Saʼid al-Qatton va boshqalar yodlashi (hifzi) tomonidan zaif sanashgan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ ни қиблага юзланиб бавл қилаётганларини кўрган. Буни бизга Қутайба — «Ибн Лаҳиа бизга ривоят қилди», деб (айтиб берди). Жобирнинг Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ҳадиси Ибн Лаҳианинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ибн Лаҳиа ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, уни Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва бошқалар ёдлаши (ҳифзи) томонидан заиф санашган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ عَمِّهِ، وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَقِيتُ يَوْمًا عَلَى بَيْتِ حَفْصَةَ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَاجَتِهِ مُسْتَقْبِلَ الشَّأْمِ مُسْتَدْبِرَ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Bir kuni Hafsaning uyiga chiqqan edim, Paygʻambar ﷺ ni Shomga yuzlanib, Kaʼbaga orqa oʻgirgan holda hojat qilayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Бир куни Ҳафсанинг уйига чиққан эдим, Пайғамбар ﷺ ни Шомга юзланиб, Каъбага орқа ўгирган ҳолда ҳожат қилаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَنْ حَدَّثَكُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبُولُ قَائِمًا فَلاَ تُصَدِّقُوهُ مَا كَانَ يَبُولُ إِلاَّ قَاعِدًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَبُرَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَسَنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُمَرَ إِنَّمَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ قَالَ رَآنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبُولُ قَائِمًا فَقَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ لاَ تَبُلْ قَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ فَمَا بُلْتُ قَائِمًا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَفَعَ هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ أَبِي الْمُخَارِقِ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَتَكَلَّمَ فِيهِ ‏.‏ وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ عُمَرُ رضى الله عنه مَا بُلْتُ قَائِمًا مُنْذُ أَسْلَمْتُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْكَرِيمِ وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ فِي هَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَمَعْنَى النَّهْىِ عَنِ الْبَوْلِ قَائِمًا عَلَى التَّأْدِيبِ لاَ عَلَى التَّحْرِيمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ إِنَّ مِنَ الْجَفَاءِ أَنْ تَبُولَ وَأَنْتَ قَائِمٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Kim sizlarga Paygʻambar ﷺ tik turib bavl qilar edilar, deb (rivoyat) qilsa, uni tasdiqlamanglar; u zot faqat oʻtirib bavl qilar edilar». (Rovi) aytdi: Bu bobda Umar, Burayda va Abdurrahmon ibn Hasanadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Umarning hadisi esa faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq(ning) Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan, (u) Umardan (qilgan rivoyati) orqali kelgan: Umar: «Paygʻambar ﷺ meni tik turib bavl qilayotganimni koʻrib: ‹Ey Umar, tik turib bavl qilma›, dedilar; shundan keyin men hech tik turib bavl qilmadim», degan. Abu Iso aytdi: Bu hadisni marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan) holda faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq rivoyat qilgan; u esa hadis ahli nazdida zaif boʻlib, Ayyub as-Saxtiyoniy uni zaif sanagan va u haqida (tanqidiy) gapirgan. Ubaydulloh esa Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan rivoyat qilib: «Umar (roziyallohu anhu): ‹Islom keltirganimdan beri tik turib bavl qilmadim›, dedi», degan. Bu Abdulkarimning hadisidan sahihroqdir. Buraydaning bu boradagi hadisi esa mahfuz (ishonchli) emas. Tik turib bavl qilishdan qaytarishning maʼnosi taqiq (harom) maʼnosida emas, balki odob (yaxshi xulq) maʼnosidadir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Tik turib bavl qilishing — qoʻpollik (jafo)dandir», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Ким сизларга Пайғамбар ﷺ тик туриб бавл қилар эдилар, деб (ривоят) қилса, уни тасдиқламанглар; у зот фақат ўтириб бавл қилар эдилар». (Рови) айтди: Бу бобда Умар, Бурайда ва Абдурраҳмон ибн Ҳасанадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Умарнинг ҳадиси эса фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ(нинг) Нофеъдан, (у) Ибн Умардан, (у) Умардан (қилган ривояти) орқали келган: Умар: «Пайғамбар ﷺ мени тик туриб бавл қилаётганимни кўриб: ‹Эй Умар, тик туриб бавл қилма›, дедилар; шундан кейин мен ҳеч тик туриб бавл қилмадим», деган. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ ривоят қилган; у эса ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, Айюб ас-Сахтиёний уни заиф санаган ва у ҳақида (танқидий) гапирган. Убайдуллоҳ эса Нофеъдан, (у) Ибн Умардан ривоят қилиб: «Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Ислом келтирганимдан бери тик туриб бавл қилмадим›, деди», деган. Бу Абдулкаримнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бурайданинг бу борадаги ҳадиси эса маҳфуз (ишончли) эмас. Тик туриб бавл қилишдан қайтаришнинг маъноси тақиқ (ҳаром) маъносида эмас, балки одоб (яхши хулқ) маъносидадир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Тик туриб бавл қилишинг — қўполлик (жафо)дандир», деган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ عَلَيْهَا قَائِمًا فَأَتَيْتُهُ بِوَضُوءٍ فَذَهَبْتُ لأَتَأَخَّرَ عَنْهُ فَدَعَانِي حَتَّى كُنْتُ عِنْدَ عَقِبَيْهِ فَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَعْمَشِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ وَكِيعٌ هَذَا أَصَحُّ حَدِيثٍ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْحِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى مَنْصُورٌ وَعُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ الأَعْمَشِ ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَعَاصِمُ بْنُ بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثُ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَوْلِ قَائِمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبِيدَةُ بْنُ عَمْرٍو السَّلْمَانِيُّ رَوَى عَنْهُ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ ‏.‏ وَعَبِيدَةُ مِنْ كِبَارِ التَّابِعِينَ يُرْوَى عَنْ عَبِيدَةَ أَنَّهُ قَالَ أَسْلَمْتُ قَبْلَ وَفَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِسَنَتَيْنِ ‏.‏ وَعُبَيْدَةُ الضَّبِّيُّ صَاحِبُ إِبْرَاهِيمَ هُوَ عُبَيْدَةُ بْنُ مُعَتِّبٍ الضَّبِّيُّ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْكَرِيمِ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ bir qavmning axlatxonasiga (chiqindi joyiga) kelib, unga tik turib bavl qildilar. Men u zotga tahorat (suvi) keltirdim, soʻng (hurmat yuzasidan) u zotdan uzoqlashmoqchi boʻldim, lekin u zot meni chaqirdilar; men u zotning tovonlari yonida turdim. U zot tahorat olib, maxsilari (etiklari) ustiga mash tortdilar. Abu Iso aytdi: Men al-Jorudni: «Vakiani bu hadisni al-Aʼmashdan rivoyat qilayotganini eshitdim; soʻng Vakia: ‹Bu — mash haqida Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilingan eng sahih hadisdir›, dedi», deganini eshitdim. Yana Abu Ammor al-Husayn ibn Hurays: «Vakiani eshitdim», deb shunga oʻxshashini zikr qildi. Abu Iso aytdi: Shuningdek, Mansur va Ubayda az-Zabbiy Abu Voildan, (u) Huzayfadan al-Aʼmashning rivoyati kabi rivoyat qilishgan. Hammod ibn Abu Sulaymon va Osim ibn Bahdala esa Abu Voildan, (u) al-Mugʻira ibn Shuʼbadan, (u) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilishgan; (lekin) Abu Voilning Huzayfadan (qilgan) hadisi sahihroqdir. Baʼzi ilm ahli tik turib bavl qilishga ruxsat berishgan. Abu Iso aytdi: Abida ibn Amr as-Salmoniydan Ibrohim an-Naxaiy rivoyat qilgan; Abida — kibor tobeinlardan boʻlib, undan: «Men Paygʻambar ﷺ vafotlaridan ikki yil avval islom keltirganman», degani rivoyat qilinadi. Ibrohimning shogirdi Ubayda az-Zabbiy esa Ubayda ibn Muʼattib az-Zabbiy boʻlib, kunyasi Abu Abdulkarimdir.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ бир қавмнинг ахлатхонасига (чиқинди жойига) келиб, унга тик туриб бавл қилдилар. Мен у зотга таҳорат (суви) келтирдим, сўнг (ҳурмат юзасидан) у зотдан узоқлашмоқчи бўлдим, лекин у зот мени чақирдилар; мен у зотнинг товонлари ёнида турдим. У зот таҳорат олиб, махсилари (этиклари) устига маш тортдилар. Абу Исо айтди: Мен ал-Жорудни: «Вакиани бу ҳадисни ал-Аъмашдан ривоят қилаётганини эшитдим; сўнг Вакиа: ‹Бу — маш ҳақида Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинган энг саҳиҳ ҳадисдир›, деди», деганини эшитдим. Яна Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс: «Вакиани эшитдим», деб шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо айтди: Шунингдек, Мансур ва Убайда аз-Заббий Абу Воилдан, (у) Ҳузайфадан ал-Аъмашнинг ривояти каби ривоят қилишган. Ҳаммод ибн Абу Сулаймон ва Осим ибн Баҳдала эса Абу Воилдан, (у) ал-Муғира ибн Шуъбадан, (у) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилишган; (лекин) Абу Воилнинг Ҳузайфадан (қилган) ҳадиси саҳиҳроқдир. Баъзи илм аҳли тик туриб бавл қилишга рухсат беришган. Абу Исо айтди: Абида ибн Амр ас-Салмонийдан Иброҳим ан-Нахаий ривоят қилган; Абида — кибор тобеинлардан бўлиб, ундан: «Мен Пайғамбар ﷺ вафотларидан икки йил аввал ислом келтирганман», дегани ривоят қилинади. Иброҳимнинг шогирди Убайда аз-Заббий эса Убайда ибн Муъаттиб аз-Заббий бўлиб, куняси Абу Абдулкаримдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ وَأَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ الْحَاجَةَ لَمْ يَرْفَعْ ثَوْبَهُ حَتَّى يَدْنُوَ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُرْسَلٌ ‏.‏ وَيُقَالُ لَمْ يَسْمَعِ الأَعْمَشُ مِنْ أَنَسٍ وَلاَ مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ نَظَرَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ رَأَيْتُهُ يُصَلِّي ‏.‏ فَذَكَرَ عَنْهُ حِكَايَةً فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَالأَعْمَشُ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ مِهْرَانَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْكَاهِلِيُّ وَهُوَ مَوْلًى لَهُمْ ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ كَانَ أَبِي حَمِيلاً فَوَرَّثَهُ مَسْرُوقٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojat qilmoqchi boʻlganlarida, yerga yaqinlashmaguncha kiyimlarini koʻtarmas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muhammad ibn Rabia al-Aʼmashdan, (u) Anasdan shunday rivoyat qilgan. Vakia va Abu Yahyo al-Himmoniy esa al-Aʼmashdan: «Ibn Umar: ‹Paygʻambar ﷺ hojat qilmoqchi boʻlganlarida yerga yaqinlashmaguncha kiyimlarini koʻtarmas edilar›, dedi», deb rivoyat qilishgan. Bu ikkala hadis ham mursaldir. Aytilishicha, al-Aʼmash na Anasdan, na Paygʻambar ﷺ ning boshqa biror sahobasidan (hadis) eshitmagan; (faqat) u Anas ibn Molikni koʻrib: «Uni namoz oʻqiyotganini koʻrdim», degan va undan namoz haqida bir hikoya zikr qilgan, xolos. Al-Aʼmashning ismi Sulaymon ibn Mihron Abu Muhammad al-Kohiliy boʻlib, u ularning ozodi (mavlosi)dir. Al-Aʼmash: «Otam hamil (nasabi notanish kishi) edi, uni Masruq meros qilib oldi», degan.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожат қилмоқчи бўлганларида, ерга яқинлашмагунча кийимларини кўтармас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Рабиа ал-Аъмашдан, (у) Анасдан шундай ривоят қилган. Вакиа ва Абу Яҳё ал-Ҳиммоний эса ал-Аъмашдан: «Ибн Умар: ‹Пайғамбар ﷺ ҳожат қилмоқчи бўлганларида ерга яқинлашмагунча кийимларини кўтармас эдилар›, деди», деб ривоят қилишган. Бу иккала ҳадис ҳам мурсалдир. Айтилишича, ал-Аъмаш на Анасдан, на Пайғамбар ﷺ нинг бошқа бирор саҳобасидан (ҳадис) эшитмаган; (фақат) у Анас ибн Моликни кўриб: «Уни намоз ўқиётганини кўрдим», деган ва ундан намоз ҳақида бир ҳикоя зикр қилган, холос. Ал-Аъмашнинг исми Сулаймон ибн Миҳрон Абу Муҳаммад ал-Коҳилий бўлиб, у уларнинг озоди (мавлоси)дир. Ал-Аъмаш: «Отам ҳамил (насаби нотаниш киши) эди, уни Масруқ мерос қилиб олди», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَمَسَّ الرَّجُلُ ذَكَرَهُ بِيَمِينِهِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَلْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ رِبْعِيٍّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الاِسْتِنْجَاءَ بِالْيَمِينِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Qatoda otasidan rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ kishi oʻz avratini (jinsiy aʼzosini) oʻng qoʻli bilan ushlashidan qaytardilar. Bu bobda Oisha, Salmon, Abu Hurayra va Sahl ibn Hunayfdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Qatoda al-Ansoriyning ismi al-Horis ibn Ribʼiy. Koʻpchilik ilm ahli shu (hadis) bilan amal qilib, istinjoda oʻng qoʻlni ishlatishni makruh sanashgan.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода отасидан ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ киши ўз авратини (жинсий аъзосини) ўнг қўли билан ушлашидан қайтардилар. Бу бобда Оиша, Салмон, Абу Ҳурайра ва Саҳл ибн Ҳунайфдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Қатода ал-Ансорийнинг исми ал-Ҳорис ибн Рибъий. Кўпчилик илм аҳли шу (ҳадис) билан амал қилиб, истинжода ўнг қўлни ишлатишни макруҳ санашган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قِيلَ لِسَلْمَانَ قَدْ عَلَّمَكُمْ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم كُلَّ شَيْءٍ حَتَّى الْخِرَاءَةَ فَقَالَ سَلْمَانُ أَجَلْ نَهَانَا أَنْ نَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ بِغَائِطٍ أَوْ بَوْلٍ وَأَنْ نَسْتَنْجِيَ بِالْيَمِينِ أَوْ أَنْ يَسْتَنْجِيَ أَحَدُنَا بِأَقَلَّ مِنْ ثَلاَثَةِ أَحْجَارٍ أَوْ أَنْ نَسْتَنْجِيَ بِرَجِيعٍ أَوْ بِعَظْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَخَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ سَلْمَانَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ رَأَوْا أَنَّ الاِسْتِنْجَاءَ بِالْحِجَارَةِ يُجْزِئُ وَإِنْ لَمْ يَسْتَنْجِ بِالْمَاءِ إِذَا أَنْقَى أَثَرَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yazid aytadi: Salmonga: «Paygʻambaringiz ﷺ sizlarga hatto qazoi hojatni ham — har bir narsani oʻrgatibdi-da?» deyildi. Shunda Salmon: «Ha; u zot bizni katta yoki kichik hojat chogʻida qiblaga yuzlanishdan, oʻng qoʻl bilan istinjo qilishdan, uchtadan kam tosh bilan istinjo qilishdan, hamda tezak yoki suyak bilan istinjo qilishdan qaytardilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Xuzayma ibn Sobit, Jobir va Xallod ibn as-Soib(ning) otasidan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Salmonning bu bobdagi hadisi hasan sahih hadisdir. Bu — Paygʻambar ﷺ sahobalaridan koʻpchilik ilm ahli va ulardan keyingilarning soʻzidir: ular, agar katta yoki kichik hojat izi ketkazilsa, toshlar bilan istinjo qilish — suv bilan istinjo qilmasa ham — kifoya qiladi, deb koʻrishgan. Savriy, Ibn al-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi.Абдурраҳмон ибн Язид айтади: Салмонга: «Пайғамбарингиз ﷺ сизларга ҳатто қазои ҳожатни ҳам — ҳар бир нарсани ўргатибди-да?» дейилди. Шунда Салмон: «Ҳа; у зот бизни катта ёки кичик ҳожат чоғида қиблага юзланишдан, ўнг қўл билан истинжо қилишдан, учтадан кам тош билан истинжо қилишдан, ҳамда тезак ёки суяк билан истинжо қилишдан қайтардилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Хузайма ибн Собит, Жобир ва Халлод ибн ас-Соиб(нинг) отасидан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Салмоннинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу — Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва улардан кейингиларнинг сўзидир: улар, агар катта ёки кичик ҳожат изи кетказилса, тошлар билан истинжо қилиш — сув билан истинжо қилмаса ҳам — кифоя қилади, деб кўришган. Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِحَاجَتِهِ فَقَالَ ‏"‏ الْتَمِسْ لِي ثَلاَثَةَ أَحْجَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُ بِحَجَرَيْنِ وَرَوْثَةٍ فَأَخَذَ الْحَجَرَيْنِ وَأَلْقَى الرَّوْثَةَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا رِكْسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى قَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ وَعَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى زُهَيْرٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ عَنْ أَبِيهِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ الْعَبْدِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ هَلْ تَذْكُرُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ شَيْئًا قَالَ لاَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ hojat qilish uchun chiqib: «Menga uchta tosh topib kel», dedilar. Men u zotga ikkita tosh va bir parcha tezak keltirdim. U zot ikki toshni olib, tezakni tashladilar va: «U riks (nopok narsa)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Qays ibn ar-Rabiʼ ham Abu Ishoqdan, (u) Abu Ubaydadan, (u) Abdullohdan — Isroilning hadisiga oʻxshash — rivoyat qilgan. Maʼmar va Ammor ibn Ruzayq esa Abu Ishoqdan, (u) Alqamadan, (u) Abdullohdan rivoyat qilishgan. Zuhayr esa Abu Ishoqdan, (u) Abdurrahmon ibn al-Asvaddan, (u) otasi al-Asvad ibn Yaziddan, (u) Abdullohdan rivoyat qilgan. Zakariyo ibn Abu Zoida esa Abu Ishoqdan, (u) Abdurrahmon ibn Yaziddan, (u) al-Asvad ibn Yaziddan, (u) Abdullohdan rivoyat qilgan. Bu — isnodida iztirob (chalkashlik) boʻlgan hadisdir. Bizga Muhammad ibn Bashshor al-Abdiy — (unga) Muhammad ibn Jaʼfar — (unga) Shuʼba — Amr ibn Murradan rivoyat qildi; u: «Men Abu Ubayda ibn Abdullohdan: ‹Abdullohdan biror narsa eslaysanmi?› deb soʻradim. U: ‹Yoʻq›, dedi», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ ҳожат қилиш учун чиқиб: «Менга учта тош топиб кел», дедилар. Мен у зотга иккита тош ва бир парча тезак келтирдим. У зот икки тошни олиб, тезакни ташладилар ва: «У рикс (нопок нарса)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Қайс ибн ар-Рабиъ ҳам Абу Ишоқдан, (у) Абу Убайдадан, (у) Абдуллоҳдан — Исроилнинг ҳадисига ўхшаш — ривоят қилган. Маъмар ва Аммор ибн Рузайқ эса Абу Ишоқдан, (у) Алқамадан, (у) Абдуллоҳдан ривоят қилишган. Зуҳайр эса Абу Ишоқдан, (у) Абдурраҳмон ибн ал-Асваддан, (у) отаси ал-Асвад ибн Язиддан, (у) Абдуллоҳдан ривоят қилган. Закариё ибн Абу Зоида эса Абу Ишоқдан, (у) Абдурраҳмон ибн Язиддан, (у) ал-Асвад ибн Язиддан, (у) Абдуллоҳдан ривоят қилган. Бу — иснодида изтироб (чалкашлик) бўлган ҳадисдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ал-Абдий — (унга) Муҳаммад ибн Жаъфар — (унга) Шуъба — Амр ибн Муррадан ривоят қилди; у: «Мен Абу Убайда ибн Абдуллоҳдан: ‹Абдуллоҳдан бирор нарса эслайсанми?› деб сўрадим. У: ‹Йўқ›, деди», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَلْمَانَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْجِنِّ - الْحَدِيثَ بِطُولِهِ - فَقَالَ الشَّعْبِيُّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar; chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Salmon, Jobir va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ismoil ibn Ibrohim va boshqalar Dovud ibn Abu Hinddan, (u) ash-Shaʼbiydan, (u) Alqamadan, (u) Abdullohdan — u Paygʻambar ﷺ bilan «laylatul-jinn» (jinlar kechasi)da birga boʻlgani haqidagi hadisni toʻliq holda — rivoyat qilishgan; soʻng ash-Shaʼbiy: «Paygʻambar ﷺ: ‹Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar, chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir›, dedilar», degan. Goʻyo Ismoilning rivoyati Hafs ibn Gʻiyosning rivoyatidan sahihroqqa oʻxshaydi. Ilm ahli nazdida shu hadis bilan amal qilinadi. Bu bobda Jobir va Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar bor).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар; чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Салмон, Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Исмоил ибн Иброҳим ва бошқалар Довуд ибн Абу Ҳинддан, (у) аш-Шаъбийдан, (у) Алқамадан, (у) Абдуллоҳдан — у Пайғамбар ﷺ билан «лайлатул-жинн» (жинлар кечаси)да бирга бўлгани ҳақидаги ҳадисни тўлиқ ҳолда — ривоят қилишган; сўнг аш-Шаъбий: «Пайғамбар ﷺ: ‹Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир›, дедилар», деган. Гўё Исмоилнинг ривояти Ҳафс ибн Ғиёснинг ривоятидан саҳиҳроққа ўхшайди. Илм аҳли наздида шу ҳадис билан амал қилинади. Бу бобда Жобир ва Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُعَاذَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مُرْنَ أَزْوَاجَكُنَّ أَنْ يَسْتَطِيبُوا، بِالْمَاءِ فَإِنِّي أَسْتَحْيِيهِمْ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَإِنْ كَانَ الاِسْتِنْجَاءُ بِالْحِجَارَةِ يُجْزِئُ عِنْدَهُمْ فَإِنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الاِسْتِنْجَاءَ بِالْمَاءِ وَرَأَوْهُ أَفْضَلَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Erlaringizni suv bilan tozalanishga buyuringlar; men (buni aytishga) ulardan uyalaman. Zero Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar». Bu bobda Jarir ibn Abdulloh al-Bajaliy, Anas va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinadi: ular suv bilan istinjo qilishni ixtiyor qilishadi; garchi ular nazdida toshlar bilan istinjo qilish kifoya qilsa-da, ular suv bilan istinjo qilishni mustahab sanab, uni afzal koʻrishgan. Sufyon Savriy, Ibn al-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Эрларингизни сув билан тозаланишга буюринглар; мен (буни айтишга) улардан уяламан. Зеро Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар». Бу бобда Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилинади: улар сув билан истинжо қилишни ихтиёр қилишади; гарчи улар наздида тошлар билан истинжо қилиш кифоя қилса-да, улар сув билан истинжо қилишни мустаҳаб санаб, уни афзал кўришган. Суфён Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَاجَتَهُ فَأَبْعَدَ فِي الْمَذْهَبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي قُرَادٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَجَابِرٍ وَيَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَرْتَادُ لِبَوْلِهِ مَكَانًا كَمَا يَرْتَادُ مَنْزِلاً ‏.‏ وَأَبُو سَلَمَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيُّ ‏.‏

Al-Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytadi: Men bir safarda Paygʻambar ﷺ bilan birga edim. Paygʻambar ﷺ hojatga borib, (qazoi hojat uchun) uzoqqa ketdilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdurrahmon ibn Abu Qurod, Abu Qatoda, Jobir, Yahyo ibn Ubayd(ning) otasidan, Abu Muso, Ibn Abbos va Bilol ibn al-Horisdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilinishicha, u zot, xuddi qoʻnadigan joy izlagandek, bavl qilish uchun (munosib) joy izlar edilar. Abu Salamaning ismi Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Avf az-Zuhriydir.Ал-Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен бир сафарда Пайғамбар ﷺ билан бирга эдим. Пайғамбар ﷺ ҳожатга бориб, (қазои ҳожат учун) узоққа кетдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдурраҳмон ибн Абу Қурод, Абу Қатода, Жобир, Яҳё ибн Убайд(нинг) отасидан, Абу Мусо, Ибн Аббос ва Билол ибн ал-Ҳорисдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинишича, у зот, худди қўнадиган жой излагандек, бавл қилиш учун (муносиб) жой излар эдилар. Абу Саламанинг исми Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Авф аз-Зуҳрийдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، مَرْدَوَيْهِ قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَبُولَ الرَّجُلُ فِي مُسْتَحَمِّهِ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ عَامَّةَ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَيُقَالُ لَهُ أَشْعَثُ الأَعْمَى ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَوْلَ فِي الْمُغْتَسَلِ وَقَالُوا عَامَّةُ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ ابْنُ سِيرِينَ وَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ يُقَالُ إِنَّ عَامَّةَ الْوَسْوَاسِ مِنْهُ فَقَالَ رَبُّنَا اللَّهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ وُسِّعَ فِي الْبَوْلِ فِي الْمُغْتَسَلِ إِذَا جَرَى فِيهِ الْمَاءُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ عَنْ حِبَّانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ kishi oʻzining choʻmiladigan joyiga bavl qilishidan qaytardilar va: «Vasvasaning koʻpi oʻshandan (kelib chiqadi)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadis boʻlib, uni marfuʼ holda faqat Ashʼas ibn Abdulloh(ning) hadisi orqali bilamiz; unga Ashʼas al-Aʼmo ham deyiladi. Baʼzi ilm ahli choʻmilish joyiga bavl qilishni makruh sanab: «Vasvasaning koʻpi oʻshandan», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa unga ruxsat berishgan; ular orasida Ibn Sirin bor. Unga: «Vasvasaning koʻpi oʻshandan deyiladi-ku», deyilganda, u: «Robbimiz Alloh, Uning sherigi yoʻq», dedi. Ibn al-Muborak: «Agar (choʻmilish joyida) suv oqib turgan boʻlsa, unga bavl qilishga kenglik (ruxsat) bor», dedi. Abu Iso aytdi: Buni bizga Ahmad ibn Abda al-Omuliy — Hibbondan, (u) Abdulloh ibn al-Muborakdan rivoyat qildi.Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ киши ўзининг чўмиладиган жойига бавл қилишидан қайтардилар ва: «Васвасанинг кўпи ўшандан (келиб чиқади)», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадис бўлиб, уни марфуъ ҳолда фақат Ашъас ибн Абдуллоҳ(нинг) ҳадиси орқали биламиз; унга Ашъас ал-Аъмо ҳам дейилади. Баъзи илм аҳли чўмилиш жойига бавл қилишни макруҳ санаб: «Васвасанинг кўпи ўшандан», дейишган. Баъзи илм аҳли эса унга рухсат беришган; улар орасида Ибн Сирин бор. Унга: «Васвасанинг кўпи ўшандан дейилади-ку», дейилганда, у: «Роббимиз Аллоҳ, Унинг шериги йўқ», деди. Ибн ал-Муборак: «Агар (чўмилиш жойида) сув оқиб турган бўлса, унга бавл қилишга кенглик (рухсат) бор», деди. Абу Исо айтди: Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий — Ҳиббондан, (у) Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنَّمَا صَحَّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَأَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فَزَعَمَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَتَمَّامِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlib qolishidan (qoʻrqmaganimda) edi, ularni har bir namoz oldidan misvok (tishlarini tozalash)ga buyurar edim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muhammad ibn Ishoq ham Muhammad ibn Ibrohimdan, (u) Abu Salamadan, (u) Zayd ibn Xoliddan, (u) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilgan. Abu Salamaning Abu Hurayradan va Zayd ibn Xoliddan (qilgan) — har ikkala hadisi ham mening nazdimda sahihdir; chunki bu hadis Abu Hurayradan, (u) Paygʻambar ﷺ dan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Hurayraning hadisi shuning uchun sahih boʻldiki, u bir necha yoʻl bilan kelgan. Muhammad ibn Ismoil esa Abu Salamaning Zayd ibn Xoliddan (qilgan) hadisi sahihroq, deb hisoblagan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr Siddiq, Ali, Oisha, Ibn Abbos, Huzayfa, Zayd ibn Xolid, Anas, Abdulloh ibn Amr, Ibn Umar, Ummu Habiba, Abu Umoma, Abu Ayyub, Tammom ibn Abbos, Abdulloh ibn Hanzala, Ummu Salama, Vosila ibn al-Asqaʼ va Abu Musodan ham (rivoyatlar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларни ҳар бир намоз олдидан мисвок (тишларини тозалаш)га буюрар эдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Исҳоқ ҳам Муҳаммад ибн Иброҳимдан, (у) Абу Саламадан, (у) Зайд ибн Холиддан, (у) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилган. Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан ва Зайд ибн Холиддан (қилган) — ҳар иккала ҳадиси ҳам менинг наздимда саҳиҳдир; чунки бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, (у) Пайғамбар ﷺ дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Ҳурайранинг ҳадиси шунинг учун саҳиҳ бўлдики, у бир неча йўл билан келган. Муҳаммад ибн Исмоил эса Абу Саламанинг Зайд ибн Холиддан (қилган) ҳадиси саҳиҳроқ, деб ҳисоблаган. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр Сиддиқ, Али, Оиша, Ибн Аббос, Ҳузайфа, Зайд ибн Холид, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Умар, Умму Ҳабиба, Абу Умома, Абу Айюб, Таммом ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Умму Салама, Восила ибн ал-Асқаъ ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَلأَخَّرْتُ صَلاَةَ الْعِشَاءِ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ زَيْدُ بْنُ خَالِدٍ يَشْهَدُ الصَّلَوَاتِ فِي الْمَسْجِدِ وَسِوَاكُهُ عَلَى أُذُنِهِ مَوْضِعَ الْقَلَمِ مِنْ أُذُنِ الْكَاتِبِ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ إِلاَّ اسْتَنَّ ثُمَّ رَدَّهُ إِلَى مَوْضِعِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺ ni: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlib qolishidan (qoʻrqmaganimda) edi, ularni har bir namoz oldidan misvok qilishga buyurar va Isho namozini kechaning uchdan biri(ga kech)ga qoldirar edim», deganlarini eshitdim. (Abu Salama, roviylardan biri) aytdi: Zayd ibn Xolid masjidda namozlarga hozir boʻlar, misvoki esa — kotibning qulogʻida qalam (turadigan) joyda — qulogʻida boʻlar edi; u namozga turganida, albatta (misvok bilan) tishlarini tozalab, soʻng uni joyiga qaytarib qoʻyar edi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларни ҳар бир намоз олдидан мисвок қилишга буюрар ва Ишо намозини кечанинг учдан бири(га кеч)га қолдирар эдим», деганларини эшитдим. (Абу Салама, ровийлардан бири) айтди: Зайд ибн Холид масжидда намозларга ҳозир бўлар, мисвоки эса — котибнинг қулоғида қалам (турадиган) жойда — қулоғида бўлар эди; у намозга турганида, албатта (мисвок билан) тишларини тозалаб, сўнг уни жойига қайтариб қўяр эди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ - يُقَالُ هُوَ مِنْ وَلَدِ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنَ اللَّيْلِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ حَتَّى يُفْرِغَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأُحِبُّ لِكُلِّ مَنِ اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ قَائِلَةً كَانَتْ أَوْ غَيْرَهَا أَنْ لاَ يُدْخِلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا فَإِنْ أَدْخَلَ يَدَهُ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا كَرِهْتُ ذَلِكَ لَهُ وَلَمْ يُفْسِدْ ذَلِكَ الْمَاءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى يَدِهِ نَجَاسَةٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ مِنَ اللَّيْلِ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا فَأَعْجَبُ إِلَىَّ أَنْ يُهَرِيقَ الْمَاءَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ أَوْ بِالنَّهَارِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz kechasi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini idishga solmasin — toki uni ikki yoki uch marta yuvmaguncha; chunki u qoʻli (kechasi) qayerda tunaganini bilmaydi», dedilar. Bu bobda Ibn Umar, Jobir va Oishadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Shofeiy aytdi: «Men uyqudan uygʻongan har bir kishi — tush vaqtidagi uyqumi yoki boshqasimi — qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasligini yoqtiraman; agar yuvmasdan qoʻlini solsa, men buni uning uchun makruh sanayman; lekin qoʻlida najosat boʻlmasa, bu suvni buzmaydi». Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Agar kechasi uyqudan uygʻonib, qoʻlini yuvmasdan tahorat (suvi)ga solsa, men uchun suvni toʻkib tashlashi maʼqulroq». Ishoq aytdi: «Kechasi yoki kunduzi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasin».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз кечаси уйқудан уйғонса, қўлини идишга солмасин — токи уни икки ёки уч марта ювмагунча; чунки у қўли (кечаси) қаерда тунаганини билмайди», дедилар. Бу бобда Ибн Умар, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Шофеий айтди: «Мен уйқудан уйғонган ҳар бир киши — туш вақтидаги уйқуми ёки бошқасими — қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмаслигини ёқтираман; агар ювмасдан қўлини солса, мен буни унинг учун макруҳ санайман; лекин қўлида нажосат бўлмаса, бу сувни бузмайди». Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Агар кечаси уйқудан уйғониб, қўлини ювмасдан таҳорат (суви)га солса, мен учун сувни тўкиб ташлаши маъқулроқ». Исҳоқ айтди: «Кечаси ёки кундузи уйқудан уйғонса, қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмасин».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ أَبِي ثِفَالٍ الْمُرِّيِّ، عَنْ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حُوَيْطِبٍ، عَنْ جَدَّتِهِ، عَنْ أَبِيهَا، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ وُضُوءَ لِمَنْ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثًا لَهُ إِسْنَادٌ جَيِّدٌ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ تَرَكَ التَّسْمِيَةَ عَامِدًا أَعَادَ الْوُضُوءَ وَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ مُتَأَوِّلاً أَجْزَأَهُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَبَاحُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَدَّتِهِ عَنْ أَبِيهَا ‏.‏ وَأَبُوهَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ ‏.‏ وَأَبُو ثِفَالٍ الْمُرِّيُّ اسْمُهُ ثُمَامَةُ بْنُ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَرَبَاحُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ أَبُو بَكْرِ بْنُ حُوَيْطِبٍ ‏.‏ مِنْهُمْ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حُوَيْطِبٍ فَنَسَبَهُ إِلَى جَدِّهِ ‏.‏

Robah ibn Abdurrahmon ibn Abu Sufyon ibn Huvaytib buvisidan, u (buvisi) otasidan rivoyat qiladi; (otasi) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ni: «Kim (tahorat oldidan) Allohning ismini zikr qilmasa, uning tahorati (toʻkis) boʻlmaydi», deganlarini eshitdim. (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Saʼid, Abu Hurayra, Sahl ibn Saʼd va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ahmad ibn Hanbal: «Men bu bobda isnodi yaxshi (jayyid) boʻlgan biror hadisni bilmayman», dedi. Ishoq aytdi: «Agar tasmiyani qasddan tark qilsa, tahoratni qaytaradi; agar unutib yoki (boshqacha) taʼvil qilib tark qilsa, kifoya qiladi». Muhammad ibn Ismoil: «Bu bobda eng yaxshi (hadis) — Robah ibn Abdurrahmonning hadisidir», dedi. Abu Iso aytdi: Robah ibn Abdurrahmon (rivoyatni) buvisidan, (buvisi) otasidan (qiladi); uning (buvisining) otasi — Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl(dir). Abu Sifol al-Murriyning ismi Sumoma ibn Husayn. Robah ibn Abdurrahmon esa Abu Bakr ibn Huvaytibdir. Baʼzilar bu hadisni rivoyat qilib: «Abu Bakr ibn Huvaytibdan», deb uni bobosiga nisbat berishgan.Робаҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абу Суфён ибн Ҳувайтиб бувисидан, у (бувиси) отасидан ривоят қилади; (отаси) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Ким (таҳорат олдидан) Аллоҳнинг исмини зикр қилмаса, унинг таҳорати (тўкис) бўлмайди», деганларини эшитдим. (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Саъид, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Мен бу бобда исноди яхши (жаййид) бўлган бирор ҳадисни билмайман», деди. Исҳоқ айтди: «Агар тасмияни қасддан тарк қилса, таҳоратни қайтаради; агар унутиб ёки (бошқача) таъвил қилиб тарк қилса, кифоя қилади». Муҳаммад ибн Исмоил: «Бу бобда энг яхши (ҳадис) — Робаҳ ибн Абдурраҳмоннинг ҳадисидир», деди. Абу Исо айтди: Робаҳ ибн Абдурраҳмон (ривоятни) бувисидан, (бувиси) отасидан (қилади); унинг (бувисининг) отаси — Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл(дир). Абу Сифол ал-Муррийнинг исми Сумома ибн Ҳусайн. Робаҳ ибн Абдурраҳмон эса Абу Бакр ибн Ҳувайтибдир. Баъзилар бу ҳадисни ривоят қилиб: «Абу Бакр ибн Ҳувайтибдан», деб уни бобосига нисбат беришган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي ثِفَالٍ الْمُرِّيِّ، عَنْ رَبَاحِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حُوَيْطِبٍ، عَنْ جَدَّتِهِ بِنْتِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهَا، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Robah ibn Abdurrahmon ibn Abu Sufyon ibn Huvaytib buvisi — Saʼid ibn Zaydning qizidan, (u) otasidan, (u) Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Робаҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абу Суфён ибн Ҳувайтиб бувиси — Саъид ибн Зайднинг қизидан, (у) отасидан, (у) Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَجَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَثِرْ وَإِذَا اسْتَجْمَرْتَ فَأَوْتِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَلَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِذَا تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الصَّلاَةَ وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ سَوَاءً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ الاِسْتِنْشَاقُ أَوْكَدُ مِنَ الْمَضْمَضَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُعِيدُ فِي الْجَنَابَةِ وَلاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ لاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ لأَنَّهُمَا سُنَّةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَجِبُ الإِعَادَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي آخِرَةٍ ‏.‏

Salama ibn Qays (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda burningni qoq (suv tortib chiqar); tosh bilan tozalanganingda esa toq (son) qil», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Usmon, Laqit ibn Sabira, Ibn Abbos, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib, Voil ibn Hujr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Salama ibn Qaysning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli mazmaza va istinshoqni tark qilgan kishi haqida ixtilof qilishgan: ulardan bir toifa: «Agar ularni tahoratda tark qilib, namoz oʻqisa, namozni qaytaradi», deyishgan va buni tahoratda ham, janobatda (gʻuslda) ham bir xil koʻrishgan. Ibn Abu Laylo, Abdulloh ibn al-Muborak, Ahmad va Ishoq shuni aytishadi. Ahmad: «Istinshoq mazmazadan koʻra taʼkidliroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining bir toifasi: «Janobatda qaytaradi, tahoratda esa qaytarmaydi», deyishgan; bu — Sufyon Savriy va baʼzi kufaliklarning soʻzidir. Yana bir toifa: «Tahoratda ham, janobatda ham qaytarmaydi; chunki ular (ikkalasi) Paygʻambar ﷺ dan (kelgan) sunnatdir; bas ularni tahoratda yoki janobatda tark qilgan kishiga qaytarish vojib boʻlmaydi», deyishgan; bu — Molik va Shofeiyning oxirgi (soʻzi)dir.Салама ибн Қайс (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда бурнингни қоқ (сув тортиб чиқар); тош билан тозаланганингда эса тоқ (сон) қил», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Усмон, Лақит ибн Сабира, Ибн Аббос, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб, Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Салама ибн Қайснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мазмаза ва истиншоқни тарк қилган киши ҳақида ихтилоф қилишган: улардан бир тоифа: «Агар уларни таҳоратда тарк қилиб, намоз ўқиса, намозни қайтаради», дейишган ва буни таҳоратда ҳам, жанобатда (ғуслда) ҳам бир хил кўришган. Ибн Абу Лайло, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Исҳоқ шуни айтишади. Аҳмад: «Истиншоқ мазмазадан кўра таъкидлироқдир», деди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг бир тоифаси: «Жанобатда қайтаради, таҳоратда эса қайтармайди», дейишган; бу — Суфён Саврий ва баъзи куфаликларнинг сўзидир. Яна бир тоифа: «Таҳоратда ҳам, жанобатда ҳам қайтармайди; чунки улар (иккаласи) Пайғамбар ﷺ дан (келган) суннатдир; бас уларни таҳоратда ёки жанобатда тарк қилган кишига қайтариш вожиб бўлмайди», дейишган; бу — Молик ва Шофеийнинг охирги (сўзи)дир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْحَرْفَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثِقَةٌ حَافِظٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةُ وَالاِسْتِنْشَاقُ مِنْ كَفٍّ وَاحِدٍ يُجْزِئُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تَفْرِيقُهُمَا أَحَبُّ إِلَيْنَا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ جَمَعَهُمَا فِي كَفٍّ وَاحِدٍ فَهُوَ جَائِزٌ وَإِنْ فَرَّقَهُمَا فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيْنَا ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺ ni bir hovuch (suv) bilan ogʻizlarini chayib, burunlariga suv tortayotganlarini koʻrdim; u zot buni uch marta qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadisni Molik, Ibn Uyayna va boshqalar Amr ibn Yahyodan rivoyat qilishgan-u, lekin «Paygʻambar ﷺ bir hovuch (suv) bilan ogʻizlarini chayib, burunlariga suv tortdilar» degan bu jumlani zikr qilishmagan; uni faqat Xolid ibn Abdulloh zikr qilgan. Xolid ibn Abdulloh esa hadis ahli nazdida ishonchli (siqa), hofiz (yod biluvchi)dir. Baʼzi ilm ahli: «Mazmaza va istinshoqni bir hovuch bilan qilish kifoya qiladi», deyishgan; baʼzilari esa: «Ularni ajratish (alohida qilish) biz uchun yoqimliroq», deyishgan. Shofeiy: «Agar ularni bir hovuchda jamlasa, joiz; agar ajratsa, biz uchun yoqimliroq», dedi.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺ ни бир ҳовуч (сув) билан оғизларини чайиб, бурунларига сув тортаётганларини кўрдим; у зот буни уч марта қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Молик, Ибн Уяйна ва бошқалар Амр ибн Яҳёдан ривоят қилишган-у, лекин «Пайғамбар ﷺ бир ҳовуч (сув) билан оғизларини чайиб, бурунларига сув тортдилар» деган бу жумлани зикр қилишмаган; уни фақат Холид ибн Абдуллоҳ зикр қилган. Холид ибн Абдуллоҳ эса ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа), ҳофиз (ёд билувчи)дир. Баъзи илм аҳли: «Мазмаза ва истиншоқни бир ҳовуч билан қилиш кифоя қилади», дейишган; баъзилари эса: «Уларни ажратиш (алоҳида қилиш) биз учун ёқимлироқ», дейишган. Шофеий: «Агар уларни бир ҳовучда жамласа, жоиз; агар ажраца, биз учун ёқимлироқ», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ أَبِي الْمُخَارِقِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ تَوَضَّأَ فَخَلَّلَ لِحْيَتَهُ فَقِيلَ لَهُ أَوْ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ أَتُخَلِّلُ لِحْيَتَكَ قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ ‏.‏

Hasson ibn Bilol aytadi: Men Ammor ibn Yosirni tahorat olib, soqolini (suv bilan) xilollaganini koʻrdim. Unga — yoki (rovi): «men aytdim» — «Soqolingni xilollaysanmi?» deyildi. U: «Meni nima man qiladi? Axir men Rasululloh ﷺ ni soqollarini xilollaganlarini koʻrganman», dedi.Ҳассон ибн Билол айтади: Мен Аммор ибн Ёсирни таҳорат олиб, соқолини (сув билан) хилоллаганини кўрдим. Унга — ёки (рови): «мен айтдим» — «Соқолингни хилоллайсанми?» дейилди. У: «Мени нима ман қилади? Ахир мен Расулуллоҳ ﷺ ни соқолларини хилоллаганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ عَمَّارٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ لَمْ يَسْمَعْ عَبْدُ الْكَرِيمِ مِنْ حَسَّانَ بْنِ بِلاَلٍ حَدِيثَ التَّخْلِيلِ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ بِهَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ رَأَوْا تَخْلِيلَ اللِّحْيَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَهَا عَنْ تَخْلِيلِ اللِّحْيَةِ فَهُوَ جَائِزٌ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ تَرَكَهُ نَاسِيًا أَوْ مُتَأَوِّلاً أَجْزَأَهُ وَإِنْ تَرَكَهُ عَامِدًا أَعَادَ ‏.‏

(Boshqa bir rivoyatda) Ammor (ibn Yosir) Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha, Ummu Salama, Anas, Ibn Abu Avfo va Abu Ayyubdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Men Ishoq ibn Mansurni: «Ahmad ibn Hanbal: ‹Ibn Uyayna: Abdulkarim, Hasson ibn Biloldan xilol hadisini eshitmagan, dedi›, dedi», deganini eshitdim. Muhammad ibn Ismoil: «Bu bobda eng sahih (hadis) — Omir ibn Shaqiq(ning) Abu Voildan, (u) Usmondan (qilgan) hadisidir», dedi. Abu Iso aytdi: Paygʻambar ﷺ sahobalaridan koʻpchilik ilm ahli va ulardan keyingilar shu (hadis) bilan aytib, soqolni xilollashni (joiz) koʻrishgan. Shofeiy ham shuni aytadi. Ahmad: «Agar soqolni xilollashni unutib qoʻysa, joiz», dedi. Ishoq: «Agar uni unutib yoki taʼvil qilib tark qilsa, kifoya qiladi; agar qasddan tark qilsa, qaytaradi», dedi.(Бошқа бир ривоятда) Аммор (ибн Ёсир) Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Оиша, Умму Салама, Анас, Ибн Абу Авфо ва Абу Айюбдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Мен Ишоқ ибн Мансурни: «Аҳмад ибн Ҳанбал: ‹Ибн Уяйна: Абдулкарим, Ҳассон ибн Билолдан хилол ҳадисини эшитмаган, деди›, деди», деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Исмоил: «Бу бобда энг саҳиҳ (ҳадис) — Омир ибн Шақиқ(нинг) Абу Воилдан, (у) Усмондан (қилган) ҳадисидир», деди. Абу Исо айтди: Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва улардан кейингилар шу (ҳадис) билан айтиб, соқолни хилоллашни (жоиз) кўришган. Шофеий ҳам шуни айтади. Аҳмад: «Агар соқолни хилоллашни унутиб қўйса, жоиз», деди. Ишоқ: «Агар уни унутиб ёки таъвил қилиб тарк қилса, кифоя қилади; агар қасддан тарк қилса, қайтаради», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ soqollarini (suv bilan) xilollar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ соқолларини (сув билан) хилоллар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ بَدَأَ بِمُقَدَّمِ رَأْسِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِمَا إِلَى قَفَاهُ ثُمَّ رَدَّهُمَا حَتَّى رَجَعَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي بَدَأَ مِنْهُ ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاوِيَةَ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَحْسَنُ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ boshlariga ikki qoʻllari bilan mash tortdilar: qoʻllarini (oldinga) keltirib, (orqaga) qaytardilar — boshlarining old qismidan boshlab, soʻng qoʻllarini ensalariga olib bordilar, soʻng boshlagan joylariga qaytguncha qoʻllarini qaytardilar. Soʻng oyoqlarini yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muoviya, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib va Oishadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi bu bobda eng sahih va eng yaxshi(dir); Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ бошларига икки қўллари билан маш тортдилар: қўлларини (олдинга) келтириб, (орқага) қайтардилар — бошларининг олд қисмидан бошлаб, сўнг қўлларини энсаларига олиб бордилар, сўнг бошлаган жойларига қайтгунча қўлларини қайтардилар. Сўнг оёқларини ювдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муовия, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ ва энг яхши(дир); Шофеий, Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّتَيْنِ بَدَأَ بِمُؤَخَّرِ رَأْسِهِ ثُمَّ بِمُقَدَّمِهِ وَبِأُذُنَيْهِ كِلْتَيْهِمَا ظُهُورِهِمَا وَبُطُونِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَصَحُّ مِنْ هَذَا وَأَجْوَدُ إِسْنَادًا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْهُمْ وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏.‏

Ar-Rubayyiʼ binti Muʼavviz ibn Afro (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ boshlariga ikki marta mash tortdilar: boshlarining orqasidan boshlab, soʻng oldidan, hamda ikkala quloqlarining tashqi va ichki tomonidan (mash tortdilar). Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir; Abdulloh ibn Zaydning hadisi bundan sahihroq va isnodi yaxshiroqdir. Baʼzi kufaliklar shu hadisga (amal qilib) borishgan; ular orasida Vakiʼ ibn al-Jarroh bor.Ар-Рубаййиъ бинти Муъаввиз ибн Афро (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ бошларига икки марта маш тортдилар: бошларининг орқасидан бошлаб, сўнг олдидан, ҳамда иккала қулоқларининг ташқи ва ички томонидан (маш тортдилар). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир; Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси бундан саҳиҳроқ ва исноди яхшироқдир. Баъзи куфаликлар шу ҳадисга (амал қилиб) боришган; улар орасида Вакиъ ибн ал-Жарроҳ бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّهَا رَأَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ قَالَتْ مَسَحَ رَأْسَهُ وَمَسَحَ مَا أَقْبَلَ مِنْهُ وَمَا أَدْبَرَ وَصُدْغَيْهِ وَأُذُنَيْهِ مَرَّةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَدِّ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ الرُّبَيِّعِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ رَأَوْا مَسْحَ الرَّأْسِ مَرَّةً وَاحِدَةً ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَكِّيُّ قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ مَسْحِ الرَّأْسِ أَيُجْزِئُ مَرَّةً فَقَالَ إِي وَاللَّهِ ‏.‏

Ar-Rubayyiʼ binti Muʼavviz ibn Afro (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ni tahorat olayotganlarini koʻrgan. U: «U zot boshlariga, boshlarining oldidagi va orqasidagi (joyga), chakkalariga va quloqlariga bir marta mash tortdilar», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ali va Talha ibn Musarrif ibn Amr(ning) bobosidan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ar-Rubayyiʼning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ dan u zot boshlariga bir marta mash tortgani bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan koʻpchilik ilm ahli va ulardan keyingilar nazdida shu (hadis) bilan amal qilinadi. Jaʼfar ibn Muhammad, Sufyon Savriy, Ibn al-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytib, boshga bir marta mash tortishni (kifoya) deb koʻrishgan. Bizga Muhammad ibn Mansur al-Makkiy aytib berdi: Men Sufyon ibn Uyaynani: «Men Jaʼfar ibn Muhammaddan boshga mash tortish haqida — bir marta kifoya qiladimi? — deb soʻradim. U: ‹Ha, vallohi›, dedi», deganini eshitdim.Ар-Рубаййиъ бинти Муъаввиз ибн Афро (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ ни таҳорат олаётганларини кўрган. У: «У зот бошларига, бошларининг олдидаги ва орқасидаги (жойга), чаккаларига ва қулоқларига бир марта маш тортдилар», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Али ва Талҳа ибн Мусарриф ибн Амр(нинг) бобосидан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ар-Рубаййиънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ дан у зот бошларига бир марта маш тортгани бир неча йўл билан ривоят қилинган. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва улардан кейингилар наздида шу (ҳадис) билан амал қилинади. Жаъфар ибн Муҳаммад, Суфён Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб, бошга бир марта маш тортишни (кифоя) деб кўришган. Бизга Муҳаммад ибн Мансур ал-Маккий айтиб берди: Мен Суфён ибн Уяйнани: «Мен Жаъфар ибн Муҳаммаддан бошга маш тортиш ҳақида — бир марта кифоя қиладими? — деб сўрадим. У: ‹Ҳа, валлоҳи›, деди», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَيْرِ فَضْلِ يَدَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ لَهِيعَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَأَنَّهُ مَسَحَ رَأْسَهُ بِمَاءٍ غَبَرَ مِنْ فَضْلِ يَدَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَرِوَايَةُ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنْ حَبَّانَ أَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا أَنْ يَأْخُذَ لِرَأْسِهِ مَاءً جَدِيدًا ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ ni tahorat olayotganlarini va boshlariga qoʻllaridan ortgan suvdan boshqa (yangi) suv bilan mash tortayotganlarini koʻrgan. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ibn Lahia bu hadisni Habbon ibn Vosiʼdan, (u) otasidan, (u) Abdulloh ibn Zayddan: «Paygʻambar ﷺ tahorat olib, boshlariga qoʻllaridan ortib qolgan suv bilan mash tortdilar», deb rivoyat qilgan. Amr ibn al-Horisning Habbondan (qilgan) rivoyati (esa) sahihroqdir; chunki bu hadis Abdulloh ibn Zayd va boshqalardan — «Paygʻambar ﷺ boshlari uchun yangi suv oldilar» — bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinib, ular bosh uchun yangi suv olishni (afzal) deb koʻrishgan.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ ни таҳорат олаётганларини ва бошларига қўлларидан ортган сувдан бошқа (янги) сув билан маш тортаётганларини кўрган. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Лаҳиа бу ҳадисни Ҳаббон ибн Восиъдан, (у) отасидан, (у) Абдуллоҳ ибн Зайддан: «Пайғамбар ﷺ таҳорат олиб, бошларига қўлларидан ортиб қолган сув билан маш тортдилар», деб ривоят қилган. Амр ибн ал-Ҳориснинг Ҳаббондан (қилган) ривояти (эса) саҳиҳроқдир; чунки бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Зайд ва бошқалардан — «Пайғамбар ﷺ бошлари учун янги сув олдилар» — бир неча йўл билан ривоят қилинган. Кўпчилик илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилиниб, улар бош учун янги сув олишни (афзал) деб кўришган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ بِرَأْسِهِ وَأُذُنَيْهِ ظَاهِرِهِمَا وَبَاطِنِهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الرُّبَيِّعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ مَسْحَ الأُذُنَيْنِ ظُهُورِهِمَا وَبُطُونِهِمَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ boshlariga va quloqlariga — ularning tashqi va ichki tomoniga — mash tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda ar-Rubayyiʼdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinib, ular quloqlarning tashqi va ichki tomoniga mash tortishni (lozim) deb koʻrishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ бошларига ва қулоқларига — уларнинг ташқи ва ички томонига — маш тортдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда ар-Рубаййиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилиниб, улар қулоқларнинг ташқи ва ички томонига маш тортишни (лозим) деб кўришган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سِنَانِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَيَدَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَقَالَ ‏"‏ الأُذُنَانِ مِنَ الرَّأْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ حَمَّادٌ لاَ أَدْرِي هَذَا مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مِنْ قَوْلِ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَائِمِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّ الأُذُنَيْنِ مِنَ الرَّأْسِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَا أَقْبَلَ مِنَ الأُذُنَيْنِ فَمِنَ الْوَجْهِ وَمَا أَدْبَرَ فَمِنَ الرَّأْسِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَأَخْتَارُ أَنْ يَمْسَحَ مُقَدَّمَهُمَا مَعَ الْوَجْهِ وَمُؤَخَّرَهُمَا مَعَ رَأْسِهِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ هُمَا سُنَّةٌ عَلَى حِيَالِهِمَا يَمْسَحُهُمَا بِمَاءٍ جَدِيدٍ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytadi: Paygʻambar ﷺ tahorat olib, yuzlarini uch marta, qoʻllarini uch marta yuvdilar, boshlariga mash tortdilar va: «Quloqlar boshdandir (boshning bir qismidir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Qutayba: «Hammod: ‹Bu (soʻz) Paygʻambar ﷺ ning soʻzlarimi yoki Abu Umomaning soʻzimi — bilmayman›, dedi», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan hadis boʻlib, uning isnodi unchalik mustahkam emas. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan koʻpchilik ilm ahli va ulardan keyingilar nazdida quloqlar boshdandir, deb amal qilinadi. Sufyon Savriy, Ibn al-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi. Baʼzi ilm ahli: «Quloqlarning old (tomoni) yuzdan, orqa (tomoni) esa boshdandir», deyishgan. Ishoq: «Men ularning old qismini yuz bilan, orqa qismini boshi bilan mash tortishni ixtiyor qilaman», dedi. Shofeiy: «Ular oʻz holicha (alohida) sunnatdir; ularga yangi suv bilan mash tortadi», dedi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтади: Пайғамбар ﷺ таҳорат олиб, юзларини уч марта, қўлларини уч марта ювдилар, бошларига маш тортдилар ва: «Қулоқлар бошдандир (бошнинг бир қисмидир)», дедилар. Абу Исо айтди: Қутайба: «Ҳаммод: ‹Бу (сўз) Пайғамбар ﷺ нинг сўзларими ёки Абу Умоманинг сўзими — билмайман›, деди», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадис бўлиб, унинг исноди унчалик мустаҳкам эмас. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва улардан кейингилар наздида қулоқлар бошдандир, деб амал қилинади. Суфён Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтишади. Баъзи илм аҳли: «Қулоқларнинг олд (томони) юздан, орқа (томони) эса бошдандир», дейишган. Ишоқ: «Мен уларнинг олд қисмини юз билан, орқа қисмини боши билан маш тортишни ихтиёр қиламан», деди. Шофеий: «Улар ўз ҳолича (алоҳида) суннатдир; уларга янги сув билан маш тортади», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ لَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَخَلِّلِ الأَصَابِعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمُسْتَوْرِدِ وَهُوَ ابْنُ شَدَّادٍ الْفِهْرِيُّ وَأَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُخَلِّلُ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ فِي الْوُضُوءِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ يُخَلِّلُ أَصَابِعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ فِي الْوُضُوءِ ‏.‏ وَأَبُو هَاشِمٍ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ كَثِيرٍ الْمَكِّيُّ ‏.‏

Osim ibn Laqit ibn Sabira otasidan rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ: «Tahorat olganingda, barmoqlar orasini xilolla», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, al-Mustavrid — u Ibn Shaddod al-Fihriy — va Abu Ayyub al-Ansoriydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinib, kishi tahoratda oyoq barmoqlari orasini xilollaydi. Ahmad va Ishoq ham shuni aytishadi. Ishoq: «Tahoratda qoʻl va oyoq barmoqlari orasini xilollaydi», dedi. Abu Hoshimning ismi Ismoil ibn Kasir al-Makkiydir.Осим ибн Лақит ибн Сабира отасидан ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ: «Таҳорат олганингда, бармоқлар орасини хилолла», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, ал-Муставрид — у Ибн Шаддод ал-Фиҳрий — ва Абу Айюб ал-Ансорийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилиниб, киши таҳоратда оёқ бармоқлари орасини хилоллайди. Аҳмад ва Исҳоқ ҳам шуни айтишади. Исҳоқ: «Таҳоратда қўл ва оёқ бармоқлари орасини хилоллайди», деди. Абу Ҳошимнинг исми Исмоил ибн Касир ал-Маккийдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ، هُوَ الْجَوْهَرِيُّ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَخَلِّلْ بَيْنَ أَصَابِعِ يَدَيْكَ وَرِجْلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda, qoʻllaring va oyoqlaring barmoqlari orasini xilolla», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда, қўлларинг ва оёқларинг бармоқлари орасини хилолла», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ الْفِهْرِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ دَلَكَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ بِخِنْصَرِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏

Al-Mustavrid ibn Shaddod al-Fihriy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺ ni tahorat olganlarida oyoq barmoqlarini jimjiloqlari bilan ishqalayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Ibn Lahianing hadisi orqaligina bilamiz.Ал-Муставрид ибн Шаддод ал-Фиҳрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺ ни таҳорат олганларида оёқ бармоқларини жимжилоқлари билан ишқалаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Ибн Лаҳианинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيُّ وَمُعَيْقِيبٍ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَشُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَيَزِيدَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ وَبُطُونِ الأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمَا خُفَّانِ أَوْ جَوْرَبَانِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ: «Tovonlarga doʻzaxdan voy boʻlsin! (Yaxshilab yuvilmagan tovonlar doʻzaxga loyiqdir)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Oisha, Jobir, Abdulloh ibn al-Horis — u Ibn Jazʼ az-Zubaydiy — Muʼayqib, Xolid ibn al-Valid, Shurahbil ibn Hasana, Amr ibn al-Os va Yazid ibn Abu Sufyondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ dan: «Tovonlar va oyoq tagi (kaftlari)ga doʻzaxdan voy boʻlsin», deganlari ham rivoyat qilingan. (Rovi) aytdi: Bu hadisning fiqhi (shuni anglatadiki): agar ikki oyoqda maxsi (etik) yoki paypoq boʻlmasa, ularga (yuvish oʻrniga) mash tortish joiz emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ: «Товонларга дўзахдан вой бўлсин! (Яхшилаб ювилмаган товонлар дўзахга лойиқдир)», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Жобир, Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — у Ибн Жазъ аз-Зубайдий — Муъайқиб, Холид ибн ал-Валид, Шураҳбил ибн Ҳасана, Амр ибн ал-Ос ва Язид ибн Абу Суфёндан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ дан: «Товонлар ва оёқ таги (кафтлари)га дўзахдан вой бўлсин», деганлари ҳам ривоят қилинган. (Рови) айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи (шуни англатадики): агар икки оёқда махси (этик) ёки пайпоқ бўлмаса, уларга (ювиш ўрнига) маш тортиш жоиз эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَهَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالُوا حَدَّثَنَا وِكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ الْفَاكِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَرَوَى رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً ‏.‏ قَالَ وَلَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى ابْنُ عَجْلاَنَ وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) bir martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Jobir, Burayda, Abu Rofeʼ va Ibn al-Fokihdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Rishdin ibn Saʼd va boshqalar bu hadisni az-Zahhok ibn Shurahbildan, (u) Zayd ibn Aslamdan, (u) otasidan, (u) Umar ibn al-Xattobdan: «Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) bir martadan (yuvib) tahorat oldilar», deb rivoyat qilishgan. (Rovi) aytdi: Bu hech narsa emas (ishonchli emas); sahih(i) — Ibn Ajlon, Hishom ibn Saʼd, Sufyon Savriy va Abdulaziz ibn Muhammad(ning) Zayd ibn Aslamdan, (u) Ato ibn Yasordan, (u) Ibn Abbosdan, (u) Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) rivoyatidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) бир мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Жобир, Бурайда, Абу Рофеъ ва Ибн ал-Фокиҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Ришдин ибн Саъд ва бошқалар бу ҳадисни аз-Заҳҳок ибн Шураҳбилдан, (у) Зайд ибн Асламдан, (у) отасидан, (у) Умар ибн ал-Хаттобдан: «Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) бир мартадан (ювиб) таҳорат олдилар», деб ривоят қилишган. (Рови) айтди: Бу ҳеч нарса эмас (ишончли эмас); саҳиҳ(и) — Ибн Ажлон, Ҳишом ибн Саъд, Суфён Саврий ва Абдулазиз ибн Муҳаммад(нинг) Зайд ибн Асламдан, (у) Ато ибн Ясордан, (у) Ибн Аббосдан, (у) Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ривоятидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، هُوَ الأَعْرَجُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ ثَوْبَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ وَهُوَ إِسْنَادٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) ikki martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Ibn Savbon(ning) Abdulloh ibn al-Fazldan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz; bu — hasan sahih isnoddir. Abu Iso aytdi: Hammom esa Omir al-Ahvaldan, (u) Atodan, (u) Abu Hurayradan: «Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) uch martadan (yuvib) tahorat oldilar», deb rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) икки мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Ибн Савбон(нинг) Абдуллоҳ ибн ал-Фазлдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз; бу — ҳасан саҳиҳ исноддир. Абу Исо айтди: Ҳаммом эса Омир ал-Аҳвалдан, (у) Атодан, (у) Абу Ҳурайрадан: «Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) уч мартадан (ювиб) таҳорат олдилар», деб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَالرُّبَيِّعِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاوِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوُضُوءَ يُجْزِئُ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ أَفْضَلُ وَأَفْضَلُهُ ثَلاَثٌ وَلَيْسَ بَعْدَهُ شَيْءٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ آمَنُ إِذَا زَادَ فِي الْوُضُوءِ عَلَى الثَّلاَثِ أَنْ يَأْثَمَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَزِيدُ عَلَى الثَّلاَثِ إِلاَّ رَجُلٌ مُبْتَلًى ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) uch martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha, ar-Rubayyiʼ, Ibn Umar, Abu Umoma, Abu Rofeʼ, Abdulloh ibn Amr, Muoviya, Abu Hurayra, Jobir, Abdulloh ibn Zayd va Ubayy ibn Kaʼbdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Alining hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir); chunki u Ali (rizvonullohi alayhi)dan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Umumiy ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinadi: tahorat bir martadan (yuvish bilan ham) kifoya qiladi, ikki martadan (yuvish) afzalroq, eng afzali — uch marta; undan keyin (yaʼni uchdan ortigʻida) hech narsa (fazilat) yoʻq. Ibn al-Muborak: «Agar tahoratda uchdan oshirsa, gunohkor boʻlishidan xotirjam emasman», dedi. Ahmad va Ishoq: «Uchdan ortiqni faqat biror (vasvasaga) mubtalo boʻlgan kishigina (qiladi)», deyishdi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) уч мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Оиша, ар-Рубаййиъ, Ибн Умар, Абу Умома, Абу Рофеъ, Абдуллоҳ ибн Амр, Муовия, Абу Ҳурайра, Жобир, Абдуллоҳ ибн Зайд ва Убайй ибн Каъбдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир); чунки у Али (ризвонуллоҳи алайҳи)дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Умумий илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилинади: таҳорат бир мартадан (ювиш билан ҳам) кифоя қилади, икки мартадан (ювиш) афзалроқ, энг афзали — уч марта; ундан кейин (яъни учдан ортиғида) ҳеч нарса (фазилат) йўқ. Ибн ал-Муборак: «Агар таҳоратда учдан оширса, гуноҳкор бўлишидан хотиржам эмасман», деди. Аҳмад ва Исҳоқ: «Учдан ортиқни фақат бирор (васвасага) мубтало бўлган кишигина (қилади)», дейишди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً وَمَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَثَلاَثًا ثَلاَثًا قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Ismoil ibn Muso al-Fazoriy bizga aytib berdi: Sharik bizga Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi. U dedi: Men Abu Jaʼfarga: «Senga Jobir (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarini bir martadan, ikki martadan va uch martadan yuvganlarini rivoyat qildimi?» dedim. U: «Ha», dedi.Исмоил ибн Мусо ал-Фазорий бизга айтиб берди: Шарик бизга Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди. У деди: Мен Абу Жаъфарга: «Сенга Жобир (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларини бир мартадан, икки мартадан ва уч мартадан ювганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа», деди.

قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى وَكِيعٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَكَ جَابِرٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً قَالَ نَعَمْ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ وَقُتَيْبَةُ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ ثَابِتِ بْنِ أَبِي صَفِيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ هَذَا عَنْ ثَابِتٍ نَحْوَ رِوَايَةِ وَكِيعٍ ‏.‏ وَشَرِيكٌ كَثِيرُ الْغَلَطِ وَثَابِتُ بْنُ أَبِي صَفِيَّةَ هُوَ أَبُو حَمْزَةَ الثُّمَالِيُّ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Vakiʼ bu hadisni Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi. U dedi: Men Abu Jaʼfarga: «Senga Jobir (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarini bir martadan yuvganlarini rivoyat qildimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Bizga buni Hannod va Qutayba aytib berdilar: Ular: Bizga Vakiʼ Sobit ibn Abu Safiyyadan rivoyat qildi, dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Sharikning hadisidan sahihroqdir, chunki bu (hadis) Sobitdan bir necha yoʻl bilan Vakiʼning rivoyatiga oʻxshash tarzda kelgan. Sharik esa koʻp xato qiladigan kishi edi. Sobit ibn Abu Safiyya — u Abu Hamza as-Sumoliydir.Абу Исо айтди: Вакиъ бу ҳадисни Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди. У деди: Мен Абу Жаъфарга: «Сенга Жобир (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларини бир мартадан ювганларини ривоят қилдими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Бизга буни Ҳаннод ва Қутайба айтиб бердилар: Улар: Бизга Вакиъ Собит ибн Абу Сафийядан ривоят қилди, дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Шарикнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, чунки бу (ҳадис) Собитдан бир неча йўл билан Вакиънинг ривоятига ўхшаш тарзда келган. Шарик эса кўп хато қиладиган киши эди. Собит ибн Абу Сафийя — у Абу Ҳамза ас-Сумолийдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَغَسَلَ يَدَيْهِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذُكِرَ فِي غَيْرِ حَدِيثٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ بَعْضَ وُضُوئِهِ مَرَّةً وَبَعْضَهُ ثَلاَثًا ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجْلُ بَعْضَ وُضُوئِهِ ثَلاَثًا وَبَعْضَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ مَرَّةً ‏.‏

Muhammad ibn Abu Umar bizga aytib berdi: Sufyon ibn Uyayna bizga Amr ibn Yahyodan, u otasidan, u Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ tahorat qildilar — yuzlarini uch marta yuvdilar, ikki qoʻllarini ikki martadan yuvdilar, boshlariga mash tortdilar va ikki oyoqlarini ikki martadan yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bir necha hadisda Paygʻambar ﷺning tahorat aʼzolarining baʼzisini bir marta, baʼzisini uch marta yuvganlari zikr qilingan. Baʼzi ilm ahli bunga ruxsat berib, kishining tahorat aʼzolarining baʼzisini uch martadan, baʼzisini ikki martadan yoki bir martadan yuvishida bir narsa (zarar) deb bilmaganlar.Муҳаммад ибн Абу Умар бизга айтиб берди: Суфён ибн Уяйна бизга Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ таҳорат қилдилар — юзларини уч марта ювдилар, икки қўлларини икки мартадан ювдилар, бошларига маш тортдилар ва икки оёқларини икки мартадан ювдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бир неча ҳадисда Пайғамбар ﷺнинг таҳорат аъзоларининг баъзисини бир марта, баъзисини уч марта ювганлари зикр қилинган. Баъзи илм аҳли бунга рухсат бериб, кишининг таҳорат аъзоларининг баъзисини уч мартадан, баъзисини икки мартадан ёки бир мартадан ювишида бир нарса (зарар) деб билмаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَيَّةَ، قَالَ رَأَيْتُ عَلِيًّا تَوَضَّأَ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ حَتَّى أَنْقَاهُمَا ثُمَّ مَضْمَضَ ثَلاَثًا وَاسْتَنْشَقَ ثَلاَثًا وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا وَذِرَاعَيْهِ ثَلاَثًا وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ مَرَّةً ثُمَّ غَسَلَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ فَضْلَ طَهُورِهِ فَشَرِبَهُ وَهُوَ قَائِمٌ ثُمَّ قَالَ أَحْبَبْتُ أَنْ أُرِيَكُمْ كَيْفَ كَانَ طُهُورُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالرُّبَيِّعِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ وَعَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Hannod va Qutayba bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abul-Ahvas Abu Ishoqdan, u Abu Hayyadan rivoyat qildi, dedilar. U (Abu Hayya) dedi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning tahorat qilganlarini koʻrdim: U ikki kaftlarini tozalaguncha yuvdilar, soʻng uch marta ogʻiz chayqadilar, uch marta burunga suv tortdilar, yuzlarini uch marta yuvdilar, ikki bilaklarini uch marta (yuvdilar), boshlariga bir marta mash tortdilar, soʻng ikki oyoqlarini toʻpiqlarigacha yuvdilar. Soʻng turib, tahoratidan ortgan suvni olib, tik turgan holda uni ichdilar. Soʻng: «Men sizlarga Rasululloh ﷺning tahoratlari qanday boʻlganini koʻrsatishni xohladim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Abdulloh ibn Zayd, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Rubayyiʼ, Abdulloh ibn Unays va Oishadan (rizvonullohi alayhim) ham (rivoyatlar) bor.Ҳаннод ва Қутайба бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абул-Аҳвас Абу Ишоқдан, у Абу Ҳайядан ривоят қилди, дедилар. У (Абу Ҳайя) деди: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат қилганларини кўрдим: У икки кафтларини тозалагунча ювдилар, сўнг уч марта оғиз чайқадилар, уч марта бурунга сув тортдилар, юзларини уч марта ювдилар, икки билакларини уч марта (ювдилар), бошларига бир марта маш тортдилар, сўнг икки оёқларини тўпиқларигача ювдилар. Сўнг туриб, таҳоратидан ортган сувни олиб, тик турган ҳолда уни ичдилар. Сўнг: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратлари қандай бўлганини кўрсатишни хоҳладим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Абдуллоҳ ибн Зайд, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Рубаййиъ, Абдуллоҳ ибн Унайс ва Оишадан (ризвонуллоҳи алайҳим) ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، ذَكَرَ عَنْ عَلِيٍّ، مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي حَيَّةَ إِلاَّ أَنَّ عَبْدَ خَيْرٍ، قَالَ كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ طُهُورِهِ أَخَذَ مِنْ فَضْلِ طَهُورِهِ بِكَفِّهِ فَشَرِبَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ أَبِي حَيَّةَ وَعَبْدِ خَيْرٍ وَالْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ وَقَدْ رَوَى زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ رضى الله عنه حَدِيثَ الْوُضُوءِ بِطُولِهِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ فَأَخْطَأَ فِي اسْمِهِ وَاسْمِ أَبِيهِ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ عُرْفُطَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنْ مَالِكِ بْنِ عُرْفُطَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ شُعْبَةَ وَالصَّحِيحُ خَالِدُ بْنُ عَلْقَمَةَ ‏.‏

Qutayba va Hannod bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abul-Ahvas Abu Ishoqdan, u Abd Xayrdan rivoyat qildi, dedilar. U Ali (roziyallohu anhu)dan Abu Hayyaning hadisiga oʻxshashini zikr qildi, faqat Abd Xayr: «U tahoratidan boʻshagach, tahoratidan ortgan suvdan kaftiga olib, uni ichar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisini Abu Ishoq al-Hamdoniy Abu Hayya, Abd Xayr va Horisdan, ular Alidan rivoyat qildi. Zoida ibn Qudoma va boshqa bir necha kishi Xolid ibn Alqamadan, u Abd Xayrdan, u Ali (roziyallohu anhu)dan tahorat hadisini toʻliq holda rivoyat qildilar. Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Shuʼba bu hadisni Xolid ibn Alqamadan rivoyat qildi, lekin uning ismida va otasining ismida xato qildi va: Molik ibn Urfuta, u Abd Xayrdan, u Alidan, dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu (hadis) Abu Avonadan, u Xolid ibn Alqamadan, u Abd Xayrdan, u Alidan ham rivoyat qilingan. (Abu Iso) aytdi: Undan Molik ibn Urfuta orqali Shuʼbaning rivoyatiga oʻxshash tarzda ham rivoyat qilingan. Sahihi esa — Xolid ibn Alqamadir.Қутайба ва Ҳаннод бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абул-Аҳвас Абу Ишоқдан, у Абд Хайрдан ривоят қилди, дедилар. У Али (розияллоҳу анҳу)дан Абу Ҳайянинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди, фақат Абд Хайр: «У таҳоратидан бўшагач, таҳоратидан ортган сувдан кафтига олиб, уни ичар эди», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадисини Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний Абу Ҳайя, Абд Хайр ва Ҳорисдан, улар Алидан ривоят қилди. Зоида ибн Қудома ва бошқа бир неча киши Холид ибн Алқамадан, у Абд Хайрдан, у Али (розияллоҳу анҳу)дан таҳорат ҳадисини тўлиқ ҳолда ривоят қилдилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Шуъба бу ҳадисни Холид ибн Алқамадан ривоят қилди, лекин унинг исмида ва отасининг исмида хато қилди ва: Молик ибн Урфута, у Абд Хайрдан, у Алидан, деди. (Абу Исо) айтди: Бу (ҳадис) Абу Авонадан, у Холид ибн Алқамадан, у Абд Хайрдан, у Алидан ҳам ривоят қилинган. (Абу Исо) айтди: Ундан Молик ибн Урфута орқали Шуъбанинг ривоятига ўхшаш тарзда ҳам ривоят қилинган. Саҳиҳи эса — Холид ибн Алқамадир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدِ اللَّهِ السَّلِيمِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَضِحْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْهَاشِمِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْحَكَمِ بْنِ سُفْيَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ سُفْيَانُ بْنُ الْحَكَمِ أَوِ الْحَكَمُ بْنُ سُفْيَانَ وَاضْطَرَبُوا فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Nasr ibn Ali al-Jahzamiy va Ahmad ibn Abu Ubaydulloh as-Salimiy al-Basriy bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Abu Qutayba Salm ibn Qutayba al-Hasan ibn Ali al-Hoshimiydan, u Abdurrahmon al-Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi, dedilar. Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Menga Jibril keldi va: ‹Ey Muhammad, tahorat qilganingda (avratingga) suv sep›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning: «al-Hasan ibn Ali al-Hoshimiy munkarul-hadisdir», deganini eshitdim. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abul-Hakam ibn Sufyon, Ibn Abbos, Zayd ibn Horisa va Abu Said al-Xudriydan ham (rivoyatlar) bor. Baʼzilar: Sufyon ibn al-Hakam yoki al-Hakam ibn Sufyon, dedilar va bu hadisda ixtilofga tushdilar.Наср ибн Али ал-Жаҳзамий ва Аҳмад ибн Абу Убайдуллоҳ ас-Салимий ал-Басрий бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Абу Қутайба Салм ибн Қутайба ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимийдан, у Абдурраҳмон ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, дедилар. Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Менга Жибрил келди ва: ‹Эй Муҳаммад, таҳорат қилганингда (авратингга) сув сеп›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «ал-Ҳасан ибн Али ал-Ҳошимий мункарул-ҳадисдир», деганини эшитдим. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абул-Ҳакам ибн Суфён, Ибн Аббос, Зайд ибн Ҳориса ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоятлар) бор. Баъзилар: Суфён ибн ал-Ҳакам ёки ал-Ҳакам ибн Суфён, дедилар ва бу ҳадисда ихтилофга тушдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga aytib berdi: Ismoil ibn Jaʼfar bizga al-Aloʼ ibn Abdurrahmondan, u otasidan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlarga Alloh u bilan xatolarni oʻchiradigan va darajalarni koʻtaradigan narsani aytib bermaymi?» Ular: «Albatta (ayting), ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Mashaqqatlarga qaramay tahoratni mukammal bajarish, masjidlarga qadamlarni koʻpaytirish va namozdan keyin (yana) namozni intizor qilish — ana shu ‹ribot›dir», dedilar.Али ибн Ҳужр бизга айтиб берди: Исмоил ибн Жаъфар бизга ал-Алў ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизларга Аллоҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва даражаларни кўтарадиган нарсани айтиб бермайми?» Улар: «Албатта (айтинг), эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Машаққатларга қарамай таҳоратни мукаммал бажариш, масжидларга қадамларни кўпайтириш ва намоздан кейин (яна) намозни интизор қилиш — ана шу ‹рибот›дир», дедилар.

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبِيدَةَ وَيُقَالُ عُبَيْدَةُ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيِّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ يَعْقُوبَ الْجُهَنِيُّ الْحُرَقِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Qutayba ham bizga aytib berdi: Abdulaziz ibn Muhammad bizga al-Aloʼdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Qutayba oʻz hadisida: «Ana shu ‹ribot›dir, ana shu ‹ribot›dir, ana shu ‹ribot›dir», deb uch marta (takror) keltirdi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Abdulloh ibn Amr, Ibn Abbos, Abida — uni Ubayda ibn Amr ham deyishadi — Oisha, Abdurrahmon ibn Oyish al-Hazramiy va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu bobdagi Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. al-Aloʼ ibn Abdurrahmon — u Ibn Yaʼqub al-Juhaniy al-Huraqiydir va u hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir.Қутайба ҳам бизга айтиб берди: Абдулазиз ибн Муҳаммад бизга ал-Алўдан шунга ўхшашини ривоят қилди. Қутайба ўз ҳадисида: «Ана шу ‹рибот›дир, ана шу ‹рибот›дир, ана шу ‹рибот›дир», деб уч марта (такрор) келтирди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Аббос, Абида — уни Убайда ибн Амр ҳам дейишади — Оиша, Абдурраҳмон ибн Ойиш ал-Ҳазрамий ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу бобдаги Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. ал-Алў ибн Абдурраҳмон — у Ибн Яъқуб ал-Жуҳаний ал-Ҳурақийдир ва у ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعِ بْنِ الْجَرَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ أَبِي مُعَاذٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خِرْقَةٌ يُنَشِّفُ بِهَا بَعْدَ الْوُضُوءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ لَيْسَ بِالْقَائِمِ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏ وَأَبُو مُعَاذٍ يَقُولُونَ هُوَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏.‏

Sufyon ibn Vakiʼ ibn al-Jarroh bizga aytib berdi: Abdulloh ibn Vahb bizga Zayd ibn Hubobdan, u Abu Muʼozdan, u az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺning tahoratdan keyin u bilan artinadigan bir parcha matosi bor edi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi mustahkam (qoyim) emas va bu bobda Paygʻambar ﷺdan hech narsa sahih boʻlmaydi. Abu Muʼozni — uni Sulaymon ibn Arqam deyishadi va u hadis ahli nazdida zaifdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Muʼoz ibn Jabaldan ham (rivoyat) bor.Суфён ибн Вакиъ ибн ал-Жарроҳ бизга айтиб берди: Абдуллоҳ ибн Ваҳб бизга Зайд ибн Ҳубобдан, у Абу Муъоздан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺнинг таҳоратдан кейин у билан артинадиган бир парча матоси бор эди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси мустаҳкам (қойим) эмас ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ бўлмайди. Абу Муъозни — уни Сулаймон ибн Арқам дейишади ва у ҳадис аҳли наздида заифдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Муъоз ибн Жабалдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ مَسَحَ وَجْهَهُ بِطَرَفِ ثَوْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ ‏.‏ وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ وَمَنْ كَرِهَهُ إِنَّمَا كَرِهَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ ‏.‏ وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ حَدَّثَنِيهِ عَلِيُّ بْنُ مُجَاهِدٍ عَنِّي وَهُوَ عِنْدِي ثِقَةٌ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ إِنَّمَا كُرِهَ الْمِنْدِيلُ بَعْدَ الْوُضُوءِ لأَنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ ‏.‏

Qutayba bizga aytib berdi: Rishdin ibn Saʼd bizga Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼamdan, u Utba ibn Humayddan, u Uboda ibn Nusayydan, u Abdurrahmon ibn Gʻanmdan, u Muʼoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Men Paygʻambar ﷺni koʻrdim — tahorat qilganlarida yuzlarini kiyimlarining chetiga artar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir va uning isnodi zaifdir. Rishdin ibn Saʼd va Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼam al-Ifriqiy hadisda zaif sanaladilar. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan baʼzi ilm ahli tahoratdan keyin sochiq bilan artinishga ruxsat berganlar. Uni yomon koʻrgan kishi esa, faqat: «Tahorat (suvi qiyomatda) tortiladi (oʻlchanadi)», degan soʻz sababli yomon koʻrgan. Bu (gap) Said ibn al-Musayyab va az-Zuhriydan rivoyat qilingan. Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bizga aytib berdi: Jarir bizga aytib berdi: U dedi: Buni menga Ali ibn Mujohid — u mening nazdimda ishonchli (siqa) — Saʼlabadan, u az-Zuhriydan aytib berdi. (az-Zuhriy) dedi: Tahoratdan keyin sochiq (bilan artinish) faqat tahorat (suvi qiyomatda) tortilgani uchun yomon koʻrilgan.Қутайба бизга айтиб берди: Ришдин ибн Саъд бизга Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъамдан, у Утба ибн Ҳумайддан, у Убода ибн Нусаййдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Муъоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Мен Пайғамбар ﷺни кўрдим — таҳорат қилганларида юзларини кийимларининг четига артар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди заифдир. Ришдин ибн Саъд ва Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъам ал-Ифриқий ҳадисда заиф саналадилар. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан баъзи илм аҳли таҳоратдан кейин сочиқ билан артинишга рухсат берганлар. Уни ёмон кўрган киши эса, фақат: «Таҳорат (суви қиёматда) тортилади (ўлчанади)», деган сўз сабабли ёмон кўрган. Бу (гап) Саид ибн ал-Мусайяб ва аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий бизга айтиб берди: Жарир бизга айтиб берди: У деди: Буни менга Али ибн Мужоҳид — у менинг наздимда ишончли (сиқа) — Саълабадан, у аз-Зуҳрийдан айтиб берди. (аз-Зуҳрий) деди: Таҳоратдан кейин сочиқ (билан артиниш) фақат таҳорат (суви қиёматда) тортилгани учун ёмон кўрилган.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الثَّعْلَبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيِّ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، وَأَبِي، عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ فُتِحَتْ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ قَدْ خُولِفَ زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ وَغَيْرُهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَعَنْ رَبِيعَةَ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَبُو إِدْرِيسَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ شَيْئًا ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad ibn Imron as-Saʼlabiy al-Kufiy bizga aytib berdi: Zayd ibn Hubob bizga Muoviya ibn Solihdan, u Robiʼa ibn Yazid ad-Dimashqiydan, u Abu Idris al-Xavloniy va Abu Usmondan, ular Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilar. U dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim tahorat qilib, tahoratini chiroyli bajarsa, soʻng: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh. Allohummajʼalni minat-tavvabin, vajʼalni minal-mutatahhirin› — ‹Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa haq iloh yoʻq, U yolgʻizdir, Uning sherigi yoʻq; va guvohlik beramanki, Muhammad Uning bandasi va rasulidir. Ey Alloh, meni tavba qilguvchilardan qil va meni poklanuvchilardan qil›, desa, unga jannatning sakkiz eshigi ochiladi — qaysisidan xohlasa, oʻshasidan kiradi.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisida Zayd ibn Hubobga muxolafat qilingan. (Abu Iso) aytdi: Abdulloh ibn Solih va boshqalar Muoviya ibn Solihdan, u Robiʼa ibn Yaziddan, u Abu Idrisdan, u Uqba ibn Omirdan, u Umardan rivoyat qildilar. Yana Robiʼadan, u Abu Usmondan, u Jubayr ibn Nufayrdan, u Umardan (ham rivoyat qilingan). Bu hadisning isnodida iztirob (chalkashlik) bor va bu bobda Paygʻambar ﷺdan biror muhim narsa sahih boʻlmaydi. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Abu Idris Umardan hech narsa eshitmagan.Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Имрон ас-Саълабий ал-Куфий бизга айтиб берди: Зайд ибн Ҳубоб бизга Муовия ибн Солиҳдан, у Робиъа ибн Язид ад-Димашқийдан, у Абу Идрис ал-Хавлоний ва Абу Усмондан, улар Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар. У деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким таҳорат қилиб, таҳоратини чиройли бажарса, сўнг: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ. Аллоҳуммажъални минат-таввабин, важъални минал-мутатаҳҳирин› — ‹Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа ҳақ илоҳ йўқ, У ёлғиздир, Унинг шериги йўқ; ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Унинг бандаси ва расулидир. Эй Аллоҳ, мени тавба қилгувчилардан қил ва мени покланувчилардан қил›, деса, унга жаннатнинг саккиз эшиги очилади — қайсисидан хоҳласа, ўшасидан киради.» Абу Исо айтди: Бу бобда Анас ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадисида Зайд ибн Ҳубобга мухолафат қилинган. (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ ибн Солиҳ ва бошқалар Муовия ибн Солиҳдан, у Робиъа ибн Язиддан, у Абу Идрисдан, у Уқба ибн Омирдан, у Умардан ривоят қилдилар. Яна Робиъадан, у Абу Усмондан, у Жубайр ибн Нуфайрдан, у Умардан (ҳам ривоят қилинган). Бу ҳадиснинг иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан бирор муҳим нарса саҳиҳ бўлмайди. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Абу Идрис Умардан ҳеч нарса эшитмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَبِي رَيْحَانَةَ، عَنْ سَفِينَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ وَيَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَفِينَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو رَيْحَانَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَطَرٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالْمُدِّ وَالْغُسْلَ بِالصَّاعِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لَيْسَ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى التَّوْقِيتِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ أَكْثَرُ مِنْهُ وَلاَ أَقَلُّ مِنْهُ وَهُوَ قَدْرُ مَا يَكْفِي ‏.‏

Ahmad ibn Maniʼ va Ali ibn Hujr bizga aytib berdilar: Ular: Bizga Ismoil ibn Ulayya Abu Rayhonadan, u Safina (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi, dedilar. Paygʻambar ﷺ bir mudd (suv) bilan tahorat qilar va bir soʼ (suv) bilan gʻusl qilar edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Jobir va Anas ibn Molikdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Safinaning hadisi hasan sahihdir. Abu Rayhonaning ismi Abdulloh ibn Matardir. Baʼzi ilm ahli xuddi shunday — bir mudd bilan tahorat, bir soʼ bilan gʻusl (qilinadi), deb bilganlar. Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq: Bu hadisning maʼnosi bundan koʻpini ham, ozini ham joiz boʻlmaydi degan vaqtlash (cheklash) emas, balki bu yetarli boʻladigan miqdordir, dedilar.Аҳмад ибн Маниъ ва Али ибн Ҳужр бизга айтиб бердилар: Улар: Бизга Исмоил ибн Улайя Абу Райҳонадан, у Сафина (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, дедилар. Пайғамбар ﷺ бир мудд (сув) билан таҳорат қилар ва бир сў (сув) билан ғусл қилар эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Жобир ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Сафинанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Райҳонанинг исми Абдуллоҳ ибн Матардир. Баъзи илм аҳли худди шундай — бир мудд билан таҳорат, бир сў билан ғусл (қилинади), деб билганлар. Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ: Бу ҳадиснинг маъноси бундан кўпини ҳам, озини ҳам жоиз бўлмайди деган вақтлаш (чеклаш) эмас, балки бу етарли бўладиган миқдордир, дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ مُصْعَبٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عُتَىِّ بْنِ ضَمْرَةَ السَّعْدِيِّ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِلْوُضُوءِ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْوَلْهَانُ فَاتَّقُوا وَسْوَاسَ الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَالصَّحِيحِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لأَنَّا لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ خَارِجَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْحَسَنِ قَوْلَهُ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏ وَخَارِجَةُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَصْحَابِنَا وَضَعَّفَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga aytib berdi: Abu Dovud at-Tayolisiy bizga aytib berdi: Xorija ibn Musʼab bizga Yunus ibn Ubayddan, u al-Hasandan, u Utay ibn Zamra as-Saʼdiydan, u Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi. U zot shunday dedilar: «Tahoratning bir shaytoni bor, unga ‹Valahon› deyiladi. Bas, suv (haqidagi) vasvasadan saqlaninglar.» (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abdulloh ibn Mugʻaffaldan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ubay ibn Kaʼbning hadisi gʻaribdir va uning isnodi hadis ahli nazdida kuchli va sahih emas, chunki biz buni Xorijadan boshqa hech kim musnad qilib (Paygʻambarga bogʻlab) keltirganini bilmaymiz. Bu hadis bir necha yoʻl bilan al-Hasandan, uning oʻz soʻzi sifatida (mavquf) rivoyat qilingan va bu bobda Paygʻambar ﷺdan hech narsa sahih boʻlmaydi. Xorija ashoblarimiz nazdida kuchli emas va uni Ibn al-Muborak zaif sanagan.Муҳаммад ибн Башшор бизга айтиб берди: Абу Довуд ат-Таёлисий бизга айтиб берди: Хорижа ибн Мусъаб бизга Юнус ибн Убайддан, у ал-Ҳасандан, у Утай ибн Замра ас-Саъдийдан, у Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди. У зот шундай дедилар: «Таҳоратнинг бир шайтони бор, унга ‹Валаҳон› дейилади. Бас, сув (ҳақидаги) васвасадан сақланинглар.» (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Убай ибн Каъбнинг ҳадиси ғарибдир ва унинг исноди ҳадис аҳли наздида кучли ва саҳиҳ эмас, чунки биз буни Хорижадан бошқа ҳеч ким муснад қилиб (Пайғамбарга боғлаб) келтирганини билмаймиз. Бу ҳадис бир неча йўл билан ал-Ҳасандан, унинг ўз сўзи сифатида (мавқуф) ривоят қилинган ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ бўлмайди. Хорижа ашобларимиз наздида кучли эмас ва уни Ибн ал-Муборак заиф санаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ طَاهِرًا أَوْ غَيْرَ طَاهِرٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ فَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ أَنْتُمْ قَالَ كُنَّا نَتَوَضَّأُ وُضُوءًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ عَامِرٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَى الْوُضُوءَ لِكُلِّ صَلاَةٍ اسْتِحْبَابًا لاَ عَلَى الْوُجُوبِ ‏.‏

Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bizga aytib berdi: Salama ibn al-Fazl bizga Muhammad ibn Ishoqdan, u Humayddan, u Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Paygʻambar ﷺ tahoratli boʻlsinlar yoki tahoratli boʻlmasinlar, har bir namoz uchun tahorat qilar edilar. U (Humayd) dedi: Men Anasga: «Sizlar oʻzlaringiz qanday qilar edingizlar?» dedim. U: «Biz bitta tahorat bilan (bir necha namoz) oʻqir edik», dedi. Abu Iso aytdi: Humaydning Anasdan (rivoyat qilgan) hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Hadis ahli nazdida mashhuri esa Amr ibn Omir al-Ansoriyning Anasdan (rivoyat qilgan) hadisidir. Baʼzi ilm ahli har bir namoz uchun tahorat qilishni vojiblik yuzasidan emas, balki mustahabblik yuzasidan deb bilganlar.Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий бизга айтиб берди: Салама ибн ал-Фазл бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Ҳумайддан, у Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Пайғамбар ﷺ таҳоратли бўлсинлар ёки таҳоратли бўлмасинлар, ҳар бир намоз учун таҳорат қилар эдилар. У (Ҳумайд) деди: Мен Анасга: «Сизлар ўзларингиз қандай қилар эдингизлар?» дедим. У: «Биз битта таҳорат билан (бир неча намоз) ўқир эдик», деди. Абу Исо айтди: Ҳумайднинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Ҳадис аҳли наздида машҳури эса Амр ибн Омир ал-Ансорийнинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадисидир. Баъзи илм аҳли ҳар бир намоз учун таҳорат қилишни вожиблик юзасидан эмас, балки мустаҳабблик юзасидан деб билганлар.

وَقَدْ رُوِيَ فِي، حَدِيثٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ عَلَى طُهْرٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الإِفْرِيقِيُّ عَنْ أَبِي غُطَيْفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ عَنِ الإِفْرِيقِيِّ ‏.‏ وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ذُكِرَ لِهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ هَذَا الْحَدِيثُ فَقَالَ هَذَا إِسْنَادٌ مَشْرِقِيٌّ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺning shunday deganlari rivoyat qilingan: U zot: «Kim tahoratli holida (yangidan) tahorat qilsa, Alloh unga buning evaziga oʻnta savob yozadi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadisni Ifriqiy Abu Gʻutayfdan, u Ibn Umardan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Husayn ibn Hurays al-Marvaziy soʻzlab berdi, unga Muhammad ibn Yazid al-Vositiy Ifriqiydan rivoyat qildi. Bu zaif isnoddir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton aytdi: Hishom ibn Urvaga bu hadis zikr qilinganda, u: ‹Bu mashriqiy isnoddir›, dedi. (Abu Iso) aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Men Ahmad ibn Hanbalning: ‹Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said al-Qattonga oʻxshaganini koʻrmadim›, deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺнинг шундай деганлари ривоят қилинган: У зот: «Ким таҳоратли ҳолида (янгидан) таҳорат қилса, Аллоҳ унга бунинг эвазига ўнта савоб ёзади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадисни Ифриқий Абу Ғутайфдан, у Ибн Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Марвазий сўзлаб берди, унга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий Ифриқийдан ривоят қилди. Бу заиф исноддир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон айтди: Ҳишом ибн Урвага бу ҳадис зикр қилинганда, у: ‹Бу машриқий исноддир›, деди. (Абу Исо) айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: ‹Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшаганини кўрмадим›, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ، هُوَ ابْنُ مَهْدِيٍّ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَامِرٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ قُلْتُ فَأَنْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ قَالَ كُنَّا نُصَلِّي الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ نُحْدِثْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Omir al-Ansoriy (rahimahulloh) aytdi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: «Paygʻambar ﷺ har bir namoz vaqtida tahorat qilar edilar». Men: ‹Sizlar-chi, nima qilar edingiz?› dedim. U: ‹Biz tahoratimiz sinmagunicha barcha namozlarni bitta tahorat bilan oʻqir edik›, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Омир ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: «Пайғамбар ﷺ ҳар бир намоз вақтида таҳорат қилар эдилар». Мен: ‹Сизлар-чи, нима қилар эдингиз?› дедим. У: ‹Биз таҳоратимиз синмагунича барча намозларни битта таҳорат билан ўқир эдик›, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ صَلَّى الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّكَ فَعَلْتَ شَيْئًا لَمْ تَكُنْ فَعَلْتَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَمْدًا فَعَلْتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَزَادَ فِيهِ ‏"‏ تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ وَرَوَاهُ وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ مَا لَمْ يُحْدِثْ وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ اسْتِحْبَابًا وَإِرَادَةَ الْفَضْلِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ الإِفْرِيقِيِّ عَنْ أَبِي غُطَيْفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ عَلَى طُهْرٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi, u (Burayda roziyallohu anhu) aytdi: «Paygʻambar ﷺ har bir namoz uchun tahorat qilar edilar. Fath (Makka fathi) yili boʻlganda esa, barcha namozlarni bitta tahorat bilan oʻqidilar va maxsilari ustiga mash tortdilar». Shunda Umar: ‹Siz ilgari qilmagan bir ishni qildingiz›, dedi. U zot: «Buni atayin qildim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Ali ibn Qodim Sufyon as-Savriydan rivoyat qilib, unda: «Bir martadan tahorat qildilar», deb ziyoda qildi. (Abu Iso) aytdi: Sufyon as-Savriy bu hadisni Muhorib ibn Disordan, u Sulaymon ibn Buraydadan, Paygʻambar ﷺ har bir namoz uchun tahorat qilar edilar, deb ham rivoyat qilgan. Buni Vakiʼ Sufyondan, u Muhorib ibn Disordan, u Sulaymon ibn Buraydadan, u otasidan rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Buni Abdurrahmon ibn Mahdiy va boshqalar Sufyondan, u Muhorib ibn Disordan, u Sulaymon ibn Buraydadan, u Paygʻambar ﷺdan mursal holda rivoyat qilishgan va bu Vakiʼning hadisidan koʻra sahihroqdir. Ilm ahlining amali shunga koʻra boʻlib, kishi tahorati sinmagunicha namozlarni bitta tahorat bilan oʻqiyveradi. Ularning baʼzilari esa, mustahab deb va fazilatni istab, har bir namoz uchun tahorat qilar edilar. Ifriqiydan, u Abu Gʻutayfdan, u Ibn Umardan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Kim tahoratli holida (yangidan) tahorat qilsa, Alloh unga buning evaziga oʻnta savob yozadi», dedilar. Bu esa zaif isnoddir. Bu bobda Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyat bor): Paygʻambar ﷺ peshin va asr namozlarini bitta tahorat bilan oʻqidilar.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилади, у (Бурайда розияллоҳу анҳу) айтди: «Пайғамбар ﷺ ҳар бир намоз учун таҳорат қилар эдилар. Фатҳ (Макка фатҳи) йили бўлганда эса, барча намозларни битта таҳорат билан ўқидилар ва махсилари устига маш тортдилар». Шунда Умар: ‹Сиз илгари қилмаган бир ишни қилдингиз›, деди. У зот: «Буни атайин қилдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Али ибн Қодим Суфён ас-Саврийдан ривоят қилиб, унда: «Бир мартадан таҳорат қилдилар», деб зиёда қилди. (Абу Исо) айтди: Суфён ас-Саврий бу ҳадисни Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, Пайғамбар ﷺ ҳар бир намоз учун таҳорат қилар эдилар, деб ҳам ривоят қилган. Буни Вакиъ Суфёндан, у Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Буни Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар Суфёндан, у Муҳориб ибн Дисордан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилишган ва бу Вакиънинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Илм аҳлининг амали шунга кўра бўлиб, киши таҳорати синмагунича намозларни битта таҳорат билан ўқийверади. Уларнинг баъзилари эса, мустаҳаб деб ва фазилатни истаб, ҳар бир намоз учун таҳорат қилар эдилар. Ифриқийдан, у Абу Ғутайфдан, у Ибн Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Ким таҳоратли ҳолида (янгидан) таҳорат қилса, Аллоҳ унга бунинг эвазига ўнта савоб ёзади», дедилар. Бу эса заиф исноддир. Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоят бор): Пайғамбар ﷺ пешин ва аср намозларини битта таҳорат билан ўқидилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي مَيْمُونَةُ، قَالَتْ كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَغْتَسِلَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأُمِّ هَانِئٍ وَأُمِّ صُبَيَّةَ الْجُهَنِيَّةِ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Menga Maymuna (roziyallohu anho) soʻzlab berdi, u aytdi: «Men va Rasululloh ﷺ janobatdan bitta idishdan gʻusl qilar edik». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu koʻpchilik fuqaholarning soʻzi boʻlib, erkak va ayol bitta idishdan gʻusl qilishida zarar yoʻq, deyishadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Oisha, Anas, Ummu Honiʼ, Ummu Subayya al-Juhaniyya, Ummu Salama va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abush-Shaʼsoning ismi Jobir ibn Zayddir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Менга Маймуна (розияллоҳу анҳо) сўзлаб берди, у айтди: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ жанобатдан битта идишдан ғусл қилар эдик». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзи бўлиб, эркак ва аёл битта идишдан ғусл қилишида зарар йўқ, дейишади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Оиша, Анас, Умму Ҳониъ, Умму Субайя ал-Жуҳанийя, Умму Салама ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абуш-Шаъсонинг исми Жобир ибн Зайддир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي حَاجِبٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي غِفَارٍ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ فَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَرِهَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ الْوُضُوءَ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ كَرِهَا فَضْلَ طَهُورِهَا وَلَمْ يَرَيَا بِفَضْلِ سُؤْرِهَا بَأْسًا ‏.‏

Abu Hojib (rahimahulloh) Banu Gʻifordan boʻlgan bir kishidan rivoyat qiladi, u aytdi: «Rasululloh ﷺ ayolning tahoratidan ortgan suvdan (foydalanishni) man qildilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Sarjisdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Baʼzi fuqaholar ayolning tahoratidan ortgan suv bilan tahorat qilishni makruh sanadilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular ayolning tahoratidan ortgan suvni makruh sanab, uning (ichib qolgan) sarqitida esa zarar yoʻq, dedilar.Абу Ҳожиб (раҳимаҳуллоҳ) Бану Ғифордан бўлган бир кишидан ривоят қилади, у айтди: «Расулуллоҳ ﷺ аёлнинг таҳоратидан ортган сувдан (фойдаланишни) ман қилдилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Саржисдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Баъзи фуқаҳолар аёлнинг таҳоратидан ортган сув билан таҳорат қилишни макруҳ санадилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар аёлнинг таҳоратидан ортган сувни макруҳ санаб, унинг (ичиб қолган) сарқитида эса зарар йўқ, дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَاجِبٍ، يُحَدِّثُ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ بِسُؤْرِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو حَاجِبٍ اسْمُهُ سَوَادَةُ بْنُ عَاصِمٍ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي حَدِيثِهِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ الرَّجُلُ بِفَضْلِ طَهُورِ الْمَرْأَةِ ‏.‏ وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ‏.‏

Hakam ibn Amr al-Gʻiforiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ kishining ayolning tahoratidan ortgan suv bilan tahorat qilishini man qildilar. Yoki: «Uning sarqiti bilan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Hojibning ismi Savoda ibn Osimdir. Muhammad ibn Bashshor oʻz hadisida: «Rasululloh ﷺ kishining ayolning tahoratidan ortgan suv bilan tahorat qilishini man qildilar», dedi va Muhammad ibn Bashshor bunda shubha qilmadi.Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ кишининг аёлнинг таҳоратидан ортган сув билан таҳорат қилишини ман қилдилар. Ёки: «Унинг сарқити билан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ҳожибнинг исми Савода ибн Осимдир. Муҳаммад ибн Башшор ўз ҳадисида: «Расулуллоҳ ﷺ кишининг аёлнинг таҳоратидан ортган сув билан таҳорат қилишини ман қилдилар», деди ва Муҳаммад ибн Башшор бунда шубҳа қилмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اغْتَسَلَ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي جَفْنَةٍ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ مِنْهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَاءَ لاَ يُجْنِبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Paygʻambar ﷺning ayollaridan biri bir tos (idish)da gʻusl qildi. Rasululloh ﷺ undan tahorat qilmoqchi boʻldilar. Shunda u (ayol): ‹Yo Rasululloh, men junub edim›, dedi. U zot: «Albatta, suv junub boʻlmaydi», dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va Shofeʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Пайғамбар ﷺнинг аёлларидан бири бир тос (идиш)да ғусл қилди. Расулуллоҳ ﷺ ундан таҳорат қилмоқчи бўлдилар. Шунда у (аёл): ‹Ё Расулуллоҳ, мен жунуб эдим›, деди. У зот: «Албатта, сув жунуб бўлмайди», дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва Шофеъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ بُضَاعَةَ وَهِيَ بِئْرٌ يُلْقَى فِيهَا الْحِيَضُ وَلُحُومُ الْكِلاَبِ وَالنَّتْنُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ لاَ يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ أَبُو أُسَامَةَ هَذَا الْحَدِيثَ فَلَمْ يَرْوِ أَحَدٌ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ فِي بِئْرِ بُضَاعَةَ أَحْسَنَ مِمَّا رَوَى أَبُو أُسَامَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: «(Paygʻambarga): ‹Yo Rasululloh, biz Buzoʼa qudugʻidan tahorat qilamizmi? Holbuki u shunday quduqki, unga hayz lattalari, itlarning goʻshti va sassiq narsalar tashlanadi›, deyildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, suv pokdir, uni hech narsa najas qilmaydi», dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Usoma bu hadisni yaxshi keltirgan; hech kim Abu Saidning Buzoʼa qudugʻi haqidagi hadisini Abu Usoma rivoyat qilganidan koʻra yaxshiroq rivoyat qilmagan. Bu hadis Abu Saiddan boshqa yoʻllardan ham rivoyat qilingan. Bu bobda Ibn Abbos va Oishadan ham (rivoyatlar bor).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: «(Пайғамбарга): ‹Ё Расулуллоҳ, биз Бузўа қудуғидан таҳорат қиламизми? Ҳолбуки у шундай қудуқки, унга ҳайз латталари, итларнинг гўшти ва сассиқ нарсалар ташланади›, дейилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сув покдир, уни ҳеч нарса нажас қилмайди», дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Усома бу ҳадисни яхши келтирган; ҳеч ким Абу Саиднинг Бузўа қудуғи ҳақидаги ҳадисини Абу Усома ривоят қилганидан кўра яхшироқ ривоят қилмаган. Бу ҳадис Абу Саиддан бошқа йўллардан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُسْأَلُ عَنِ الْمَاءِ يَكُونُ فِي الْفَلاَةِ مِنَ الأَرْضِ وَمَا يَنُوبُهُ مِنَ السِّبَاعِ وَالدَّوَابِّ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلِ الْخَبَثَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدَةُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْقُلَّةُ هِيَ الْجِرَارُ وَالْقُلَّةُ الَّتِي يُسْتَقَى فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يُنَجِّسْهُ شَيْءٌ مَا لَمْ يَتَغَيَّرْ رِيحُهُ أَوْ طَعْمُهُ وَقَالُوا يَكُونُ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ قِرَبٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan, dasht-yerdagi suv va unga yirtqich hayvonlar hamda chorva mollari kelib (suv ichgani) haqida soʻralayotganini eshitdim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Suv ikki qulla boʻlsa, najosatni koʻtarmaydi (najas boʻlmaydi)», dedilar». Abda aytdi: Muhammad ibn Ishoq aytdi: Qulla — bu (katta) kuzalar va suv olinadigan idishdir. Abu Iso aytdi: Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: ‹Suv ikki qulla boʻlsa, hidi yoki taʼmi oʻzgarmagunicha uni hech narsa najas qilmaydi›, dedilar. Va: ‹U taxminan besh mesh (suv) boʻladi›, dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан, дашт-ердаги сув ва унга йиртқич ҳайвонлар ҳамда чорва моллари келиб (сув ичгани) ҳақида сўралаётганини эшитдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сув икки қулла бўлса, нажосатни кўтармайди (нажас бўлмайди)», дедилар». Абда айтди: Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Қулла — бу (катта) кузалар ва сув олинадиган идишдир. Абу Исо айтди: Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: ‹Сув икки қулла бўлса, ҳиди ёки таъми ўзгармагунича уни ҳеч нарса нажас қилмайди›, дедилар. Ва: ‹У тахминан беш меш (сув) бўлади›, дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz oqmaydigan (turgʻun) suvga bavl qilib, soʻngra undan tahorat qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз оқмайдиган (турғун) сувга бавл қилиб, сўнгра ундан таҳорат қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ، مِنْ آلِ ابْنِ الأَزْرَقِ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ، وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا أَفَنَتَوَضَّأُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالْفِرَاسِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِمَاءِ الْبَحْرِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو هُوَ نَارٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻrab: ‹Yo Rasululloh, biz dengizga chiqamiz va oʻzimiz bilan ozgina suv olib boramiz. Agar u bilan tahorat qilsak, chanqab qolamiz. Dengiz suvidan tahorat qilaveraylikmi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning suvi pokdir, oʻligi haloldir», dedilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir va Firosiydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular orasida Abu Bakr, Umar va Ibn Abbos dengiz suvida zarar yoʻq deb bilganlar. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari esa dengiz suvi bilan tahorat qilishni makruh sanaganlar; ular orasida Ibn Umar va Abdulloh ibn Amr bor. Abdulloh ibn Amr: ‹U oʻtdir›, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз денгизга чиқамиз ва ўзимиз билан озгина сув олиб борамиз. Агар у билан таҳорат қилсак, чанқаб қоламиз. Денгиз сувидан таҳорат қилаверайликми?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг суви покдир, ўлиги ҳалолдир», дедилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ва Фиросийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва Ибн Аббос денгиз сувида зарар йўқ деб билганлар. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари эса денгиз суви билан таҳорат қилишни макруҳ санаганлар; улар орасида Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амр бор. Абдуллоҳ ибн Амр: ‹У ўтдир›, деган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمَا يُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا هَذَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ وَأَمَّا هَذَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنِ حَسَنَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى مَنْصُورٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ طَاوُسٍ ‏.‏ وَرِوَايَةُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبَانَ الْبَلْخِيَّ مُسْتَمْلِي وَكِيعٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ الأَعْمَشُ أَحْفَظُ لإِسْنَادِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مَنْصُورٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ ikkita qabr yonidan oʻtib, shunday dedilar: «Bularning ikkalasi azoblanmoqda. Ular katta (ogʻir koʻrinadigan) narsa uchun azoblanayotgani yoʻq. Biri — bavlidan saqlanmas edi, ikkinchisi esa — chaqimchilik qilib yurar edi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abu Muso, Abdurrahmon ibn Hasana, Zayd ibn Sobit va Abu Bakradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Mansur Mujohiddan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilgan va unda Tovusni zikr qilmagan. Aʼmashning rivoyati esa sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Men Vakiʼning mustamliysi Abu Bakr Muhammad ibn Abon al-Balxiyning shunday deganini eshitdim: Men Vakiʼning: ‹Aʼmash Ibrohimning isnodini Mansurdan koʻra yaxshiroq yodlaydi›, deganini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ иккита қабр ёнидан ўтиб, шундай дедилар: «Буларнинг иккаласи азобланмоқда. Улар катта (оғир кўринадиган) нарса учун азобланаётгани йўқ. Бири — бавлидан сақланмас эди, иккинчиси эса — чақимчилик қилиб юрар эди». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Мусо, Абдурраҳмон ибн Ҳасана, Зайд ибн Собит ва Абу Бакрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Мансур Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан ривоят қилган ва унда Товусни зикр қилмаган. Аъмашнинг ривояти эса саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Мен Вакиънинг мустамлийси Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ал-Балхийнинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакиънинг: ‹Аъмаш Иброҳимнинг иснодини Мансурдан кўра яхшироқ ёдлайди›, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أُمِّ قَيْسٍ بِنْتِ مِحْصَنٍ، قَالَتْ دَخَلْتُ بِابْنٍ لِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَأْكُلِ الطَّعَامَ فَبَالَ عَلَيْهِ فَدَعَا بِمَاءٍ فَرَشَّهُ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَزَيْنَبَ وَلُبَابَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ وَهِيَ أُمُّ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَأَبِي السَّمْحِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي لَيْلَى وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا يُنْضَحُ بَوْلُ الْغُلاَمِ وَيُغْسَلُ بَوْلُ الْجَارِيَةِ وَهَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا فَإِذَا طَعِمَا غُسِلاَ جَمِيعًا ‏.‏

Ummu Qays bint Mihsan (roziyallohu anho) aytdi: «Men hali taom yemaydigan oʻgʻilchamni olib Paygʻambar ﷺning huzurlariga kirdim. U (bola) u zotning (kiyimlariga) bavl qilib qoʻydi. Shunda u zot suv soʻrab, uni (oʻsha joyga) sepdilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Oisha, Zaynab, Luboba bint al-Horis — u Abbos ibn Abdulmuttalibning oʻgʻli Fazlning onasi Ummul Fazldir — hamda Abus-Samh, Abdulloh ibn Amr, Abu Laylo va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining bir nechtasining, jumladan Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: ‹Oʻgʻil bolaning bavliga suv sepiladi, qiz bolaning bavli esa yuviladi. Bu ular hali taom yemaganida (shunday); agar taom yeydigan boʻlsalar, ikkovining (bavli) ham yuviladi›, dedilar.Умму Қайс бинт Миҳсан (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен ҳали таом емайдиган ўғилчамни олиб Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига кирдим. У (бола) у зотнинг (кийимларига) бавл қилиб қўйди. Шунда у зот сув сўраб, уни (ўша жойга) сепдилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Оиша, Зайнаб, Лубоба бинт ал-Ҳорис — у Аббос ибн Абдулмутталибнинг ўғли Фазлнинг онаси Уммул Фазлдир — ҳамда Абус-Самҳ, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Лайло ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг бир нечтасининг, жумладан Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: ‹Ўғил боланинг бавлига сув сепилади, қиз боланинг бавли эса ювилади. Бу улар ҳали таом емаганида (шундай); агар таом ейдиган бўлсалар, икковининг (бавли) ҳам ювилади›, дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، وَقَتَادَةُ، وَثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ عُرَيْنَةَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ فَاجْتَوَوْهَا فَبَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي إِبِلِ الصَّدَقَةِ وَقَالَ ‏"‏ اشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتَاقُوا الإِبِلَ وَارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ فَأُتِيَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلاَفٍ وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ وَأَلْقَاهُمْ بِالْحَرَّةِ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَكُنْتُ أَرَى أَحَدَهُمْ يَكُدُّ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ حَمَّادٌ يَكْدُمُ الأَرْضَ بِفِيهِ حَتَّى مَاتُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ بَأْسَ بِبَوْلِ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Urayna (qabilasi)dan bir necha kishi Madinaga keldilar va (uning havosi) ularga yoqmay, kasal boʻlib qoldilar. Shunda Rasululloh ﷺ ularni sadaqa tuyalari oldiga yubordilar va: «Ularning sutlaridan va bavllaridan iching», dedilar. Soʻng ular Rasululloh ﷺning choʻponini oʻldirdilar, tuyalarni haydab ketdilar va Islomdan qaytib (murtad boʻlib) ketdilar. Ular Paygʻambar ﷺning huzurlariga keltirildilar. U zot ularning qoʻl-oyoqlarini qarama-qarshi tomondan kestilar, koʻzlariga (qizdirilgan temir bilan) mil tortdilar va ularni Harra (degan joy)ga tashladilar. Anas aytdi: ‹Men ulardan birini, oʻlguncha, yerni ogʻzi bilan tishlab yotganini koʻrar edim›. Baʼzan Hammod: ‹Yerni ogʻzi bilan tishlab, oʻlib ketdilar›, der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Anasdan boshqa yoʻllardan ham rivoyat qilingan. Bu koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir; ular: ‹Goʻshti yeyiladigan (hayvon)ning bavlida zarar yoʻq›, dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Урайна (қабиласи)дан бир неча киши Мадинага келдилар ва (унинг ҳавоси) уларга ёқмай, касал бўлиб қолдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни садақа туялари олдига юбордилар ва: «Уларнинг сутларидан ва бавлларидан ичинг», дедилар. Сўнг улар Расулуллоҳ ﷺнинг чўпонини ўлдирдилар, туяларни ҳайдаб кетдилар ва Исломдан қайтиб (муртад бўлиб) кетдилар. Улар Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келтирилдилар. У зот уларнинг қўл-оёқларини қарама-қарши томондан кестилар, кўзларига (қиздирилган темир билан) мил тортдилар ва уларни Ҳарра (деган жой)га ташладилар. Анас айтди: ‹Мен улардан бирини, ўлгунча, ерни оғзи билан тишлаб ётганини кўрар эдим›. Баъзан Ҳаммод: ‹Ерни оғзи билан тишлаб, ўлиб кетдилар›, дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Анасдан бошқа йўллардан ҳам ривоят қилинган. Бу кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; улар: ‹Гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг бавлида зарар йўқ›, дедилар.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْيُنَهُمْ لأَنَّهُمْ سَمَلُوا أَعْيُنَ الرُّعَاةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ غَيْرَ هَذَا الشَّيْخِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ ‏.‏ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ‏)‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ إِنَّمَا فَعَلَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْحُدُودُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ularning koʻzlarini faqat shuning uchun oʻydirgan edilarki, ular choʻponlarning koʻzlarini oʻygan edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni Yazid ibn Zurayʼdan ushbu shayxdan boshqa biror kishi zikr qilganini bilmaymiz. Bu Allohning {Jarohatlar oʻzaro qasosdir} degan soʻzining maʼnosidir (Moida 45). Muhammad ibn Sirindan rivoyat qilinishicha, u: «Nabiy ﷺ bu ishni ular bilan faqat hadlar (jazo hukmlari) nozil boʻlishidan oldin qilgan edilar», degan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ уларнинг кўзларини фақат шунинг учун ўйдирган эдиларки, улар чўпонларнинг кўзларини ўйган эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни Язид ибн Зурайъдан ушбу шайхдан бошқа бирор киши зикр қилганини билмаймиз. Бу Аллоҳнинг {Жароҳатлар ўзаро қасосдир} деган сўзининг маъносидир (Моида 45). Муҳаммад ибн Сириндан ривоят қилинишича, у: «Набий ﷺ бу ишни улар билан фақат ҳадлар (жазо ҳукмлари) нозил бўлишидан олдин қилган эдилар», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ وُضُوءَ إِلاَّ مِنْ صَوْتٍ أَوْ رِيحٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Faqat ovoz yoki hid (chiqqani) sababli tahorat olinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат овоз ёки ҳид (чиққани) сабабли таҳорат олинади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ رِيحًا بَيْنَ أَلْيَتَيْهِ فَلاَ يَخْرُجْ حَتَّى يَسْمَعَ صَوْتًا أَوْ يَجِدَ رِيحًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِلاَّ مِنْ حَدَثٍ يَسْمَعُ صَوْتًا أَوْ يَجِدُ رِيحًا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا شَكَّ فِي الْحَدَثِ فَإِنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ حَتَّى يَسْتَيْقِنَ اسْتِيقَانًا يَقْدِرُ أَنْ يَحْلِفَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَقَالَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قُبُلِ الْمَرْأَةِ الرِّيحُ وَجَبَ عَلَيْهَا الْوُضُوءُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidda boʻlganida, dumbalari orasida yel (chiqqanini) sezsa, ovoz eshitmaguncha yoki hid sezmaguncha (masjiddan) chiqmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Zayd, Ali ibn Talq, Oisha, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu ulamolarning soʻzi boʻlib, kishiga ovoz eshitadigan yoki hid sezadigan hadasdan boshqa narsa tufayli tahorat vojib boʻlmaydi. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Kishi hadas (chiqqani)da shubha qilsa, unga qasam icha oladigan darajada aniq ishonch hosil boʻlmaguncha tahorat vojib boʻlmaydi. Va u aytdi: Ayolning qubulidan yel chiqsa, unga tahorat vojib boʻladi. Bu Shofiʼiy va Ishoqning ham soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидда бўлганида, думбалари орасида ел (чиққанини) сезса, овоз эшитмагунча ёки ҳид сезмагунча (масжиддан) чиқмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Зайд, Али ибн Талқ, Оиша, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу уламоларнинг сўзи бўлиб, кишига овоз эшитадиган ёки ҳид сезадиган ҳадасдан бошқа нарса туфайли таҳорат вожиб бўлмайди. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Киши ҳадас (чиққани)да шубҳа қилса, унга қасам ича оладиган даражада аниқ ишонч ҳосил бўлмагунча таҳорат вожиб бўлмайди. Ва у айтди: Аёлнинг қубулидан ел чиқса, унга таҳорат вожиб бўлади. Бу Шофиъий ва Ишоқнинг ҳам сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Albatta, Alloh biringiz hadas qilganida, toki tahorat olmaguncha, uning namozini qabul qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Албатта, Аллоҳ бирингиз ҳадас қилганида, токи таҳорат олмагунча, унинг намозини қабул қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، - كُوفِيٌّ - وَهَنَّادٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَامَ وَهُوَ سَاجِدٌ حَتَّى غَطَّ أَوْ نَفَخَ ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قَدْ نِمْتَ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْوُضُوءَ لاَ يَجِبُ إِلاَّ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو خَالِدٍ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺni sajda holatlarida uxlab, hatto xurrak otganlarini yoki puflaganlarini koʻrdi, soʻng u zot turib namoz oʻqidilar. Men: «Yo Rasululloh, siz uxlab qoldingiz-ku?» dedim. U zot: «Albatta, tahorat faqat yonboshlab uxlagan kishiga vojib boʻladi. Chunki kishi yonboshlaganida, boʻgʻimlari boʻshashadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Xolidning ismi Yazid ibn Abdurrahmondir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺни сажда ҳолатларида ухлаб, ҳатто хуррак отганларини ёки пуфлаганларини кўрди, сўнг у зот туриб намоз ўқидилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз ухлаб қолдингиз-ку?» дедим. У зот: «Албатта, таҳорат фақат ёнбошлаб ухлаган кишига вожиб бўлади. Чунки киши ёнбошлаганида, бўғимлари бўшашади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Холиднинг исми Язид ибн Абдурраҳмондир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُونَ ثُمَّ يَقُومُونَ فَيُصَلُّونَ وَلاَ يَتَوَضَّئُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ صَالِحَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْمُبَارَكِ عَمَّنْ نَامَ قَاعِدًا مُعْتَمِدًا فَقَالَ لاَ وُضُوءَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبَا الْعَالِيَةِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْوُضُوءِ مِنَ النَّوْمِ فَرَأَى أَكْثَرُهُمْ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِذَا نَامَ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا حَتَّى يَنَامَ مُضْطَجِعًا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا نَامَ حَتَّى غُلِبَ عَلَى عَقْلِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَنْ نَامَ قَاعِدًا فَرَأَى رُؤْيَا أَوْ زَالَتْ مَقْعَدَتُهُ لِوَسَنِ النَّوْمِ فَعَلَيْهِ الْوُضُوءُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺning sahobalari uxlar, soʻng turib namoz oʻqirdilar, ammo tahorat olmasdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Men Solih ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: «Men Abdulloh ibn Muborakdan oʻtirgan holda suyanib uxlab qolgan kishi haqida soʻradim, u: ‹Unga tahorat (vojib) emas›, dedi». Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisini Said ibn Abu Arubaham Qatodadan, u Ibn Abbosdan, uning oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilgan, unda Abul Oliyani zikr qilmagan va uni (Nabiyga) marfu qilmagan. Ulamolar uyqudan tahorat olish haqida ixtilof qildilar. Aksariyati kishi oʻtirgan yoki tik turgan holda uxlasa, unga tahorat vojib boʻlmaydi, toki yonboshlab uxlamaguncha, deb hisobladilar. Bu Savriy, Ibn Muborak va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso) aytdi: Baʼzilari: kishi aqli (hushi) yoʻqoladigan darajada uxlab qolsa, unga tahorat vojib boʻladi, dedilar. Bu Ishoqning soʻzidir. Shofiʼiy aytdi: Kim oʻtirgan holda uxlab, tush koʻrsa yoki uyqu chuqurligi tufayli oʻtirgan joyi (orqasi yerdan) koʻtarilsa, unga tahorat (vojib boʻladi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари ухлар, сўнг туриб намоз ўқирдилар, аммо таҳорат олмасдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Мен Солиҳ ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: «Мен Абдуллоҳ ибн Муборакдан ўтирган ҳолда суяниб ухлаб қолган киши ҳақида сўрадим, у: ‹Унга таҳорат (вожиб) эмас›, деди». Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисини Саид ибн Абу Арубаҳам Қатодадан, у Ибн Аббосдан, унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилган, унда Абул Олияни зикр қилмаган ва уни (Набийга) марфу қилмаган. Уламолар уйқудан таҳорат олиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Аксарияти киши ўтирган ёки тик турган ҳолда ухласа, унга таҳорат вожиб бўлмайди, токи ёнбошлаб ухламагунча, деб ҳисобладилар. Бу Саврий, Ибн Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо) айтди: Баъзилари: киши ақли (ҳуши) йўқоладиган даражада ухлаб қолса, унга таҳорат вожиб бўлади, дедилар. Бу Ишоқнинг сўзидир. Шофиъий айтди: Ким ўтирган ҳолда ухлаб, туш кўрса ёки уйқу чуқурлиги туфайли ўтирган жойи (орқаси ердан) кўтарилса, унга таҳорат (вожиб бўлади).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوُضُوءُ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ وَلَوْ مِنْ ثَوْرِ أَقِطٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الدُّهْنِ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الْحَمِيمِ قَالَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا سَمِعْتَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَضْرِبْ لَهُ مَثَلاً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي طَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْوُضُوءِ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov tegizgan narsadan, garchi bir boʻlak quritilgan tvorog (pishloq) boʻlsa ham, tahorat (olinadi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Ibn Abbos unga: «Ey Abu Hurayra, yogʻdan ham tahorat olamizmi? Qaynoq suvdan ham tahorat olamizmi?» dedi. Abu Hurayra aytdi: «Ey jiyanim, Rasululloh ﷺdan bir hadis eshitsang, unga misol (qiyos) keltirma», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ummu Habiba, Ummu Salama, Zayd ibn Sobit, Abu Talha, Abu Ayyub va Abu Musodan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahli olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni (lozim) deb bilgan, ammo Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining aksariyati olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni tark etish (tarafida)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов тегизган нарсадан, гарчи бир бўлак қуритилган творог (пишлоқ) бўлса ҳам, таҳорат (олинади)», дедилар. (Ровий) айтди: Ибн Аббос унга: «Эй Абу Ҳурайра, ёғдан ҳам таҳорат оламизми? Қайноқ сувдан ҳам таҳорат оламизми?» деди. Абу Ҳурайра айтди: «Эй жияним, Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис эшитсанг, унга мисол (қиёс) келтирма», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умму Ҳабиба, Умму Салама, Зайд ибн Собит, Абу Талҳа, Абу Айюб ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳли олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни (лозим) деб билган, аммо Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг аксарияти олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни тарк этиш (тарафида)дир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، سَمِعَ جَابِرًا، ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَذَبَحَتْ لَهُ شَاةً فَأَكَلَ وَأَتَتْهُ بِقِنَاعٍ مِنْ رُطَبٍ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ تَوَضَّأَ لِلظُّهْرِ وَصَلَّى ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَتْهُ بِعُلاَلَةٍ مِنْ عُلاَلَةِ الشَّاةِ فَأَكَلَ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي رَافِعٍ وَأُمِّ الْحَكَمِ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأُمِّ عَامِرٍ وَسُوَيْدِ بْنِ النُّعْمَانِ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ فِي هَذَا الْبَابِ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ إِنَّمَا رَوَاهُ حُسَامُ بْنُ مِصَكٍّ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالصَّحِيحُ إِنَّمَا هُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَى الْحُفَّاظُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ رَأَوْا تَرْكَ الْوُضُوءِ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ ‏.‏ وَهَذَا آخِرُ الأَمْرَيْنِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ حَدِيثِ الْوُضُوءِ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ chiqdilar, men u zot bilan birga edim. U zot ansorlardan boʻlgan bir ayolning oldiga kirdilar. U (ayol) u zotga qoʻy soʻyib (taom tayyorladi), u zot (undan) yedilar. U (ayol) u zotga bir savat yangi xurmo keltirdi, u zot undan (ham) yedilar. Soʻng peshin uchun tahorat olib namoz oʻqidilar, soʻng (namozdan) chiqdilar. Soʻng u (ayol) qoʻy goʻshtidan qolgan (ovqat)dan keltirdi, u zot (undan) yedilar, soʻng asrni oʻqidilar va tahorat olmadilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Bakr Siddiq, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Abu Rofiʼ, Ummul Hakam, Amr ibn Umayya, Ummu Omir, Suvayd ibn Nuʼmon va Ummu Salamadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakrning hadisi isnodi jihatidan sahih emas, uni Husom ibn Misakk Ibn Sirindan, u Ibn Abbosdan, u Abu Bakr Siddiqdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan, xolos. Sahihi esa, u faqat Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdandir. Huffozlar (hadis hofizlari) shunday rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining aksariyati, masalan Sufyon Savriy, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning amali shunga binoandir — ular olov tegizgan narsadan tahorat olishni tark etishni (joiz) deb koʻrdilar. Bu Rasululloh ﷺning ikki ishidan (amalidan) oxirgisidir. Goʻyo bu hadis avvalgi hadisni — olov tegizgan narsadan tahorat olish hadisini — nasx qilgandir (bekor qilgandir).Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, мен у зот билан бирга эдим. У зот ансорлардан бўлган бир аёлнинг олдига кирдилар. У (аёл) у зотга қўй сўйиб (таом тайёрлади), у зот (ундан) едилар. У (аёл) у зотга бир сават янги хурмо келтирди, у зот ундан (ҳам) едилар. Сўнг пешин учун таҳорат олиб намоз ўқидилар, сўнг (намоздан) чиқдилар. Сўнг у (аёл) қўй гўштидан қолган (овқат)дан келтирди, у зот (ундан) едилар, сўнг асрни ўқидилар ва таҳорат олмадилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Бакр Сиддиқ, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Абу Рофиъ, Уммул Ҳакам, Амр ибн Умайя, Умму Омир, Сувайд ибн Нуъмон ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакрнинг ҳадиси исноди жиҳатидан саҳиҳ эмас, уни Ҳусом ибн Мисакк Ибн Сириндан, у Ибн Аббосдан, у Абу Бакр Сиддиқдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган, холос. Саҳиҳи эса, у фақат Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдандир. Ҳуффозлар (ҳадис ҳофизлари) шундай ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг аксарияти, масалан Суфён Саврий, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг амали шунга биноандир — улар олов тегизган нарсадан таҳорат олишни тарк этишни (жоиз) деб кўрдилар. Бу Расулуллоҳ ﷺнинг икки ишидан (амалидан) охиргисидир. Гўё бу ҳадис аввалги ҳадисни — олов тегизган нарсадан таҳорат олиш ҳадисини — насх қилгандир (бекор қилгандир).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الإِبِلِ فَقَالَ ‏"‏ تَوَضَّئُوا مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَسُئِلَ عَنِ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الْغَنَمِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَتَوَضَّئُوا مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَأُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوُا الْوُضُوءَ مِنْ لُحُومِ الإِبِلِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan tuya goʻshtidan tahorat olish haqida soʻraldi, u zot: «Undan tahorat olinglar», dedilar. Va u zotdan qoʻy goʻshtidan tahorat olish haqida soʻraldi, u zot: «Undan tahorat olmanglar», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Samura va Usayd ibn Huzayrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Hajjoj ibn Artoh Abdulloh ibn Abdullohdan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Usayd ibn Huzayrdan rivoyat qilgan. Sahihi esa, Abdurrahmon ibn Abu Layloning Baro ibn Ozibdan (qilgan) hadisidir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlidan rivoyat qilinishicha, ular tuya goʻshtidan tahorat olishni (lozim) deb koʻrmaganlar. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzidir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан туя гўштидан таҳорат олиш ҳақида сўралди, у зот: «Ундан таҳорат олинглар», дедилар. Ва у зотдан қўй гўштидан таҳорат олиш ҳақида сўралди, у зот: «Ундан таҳорат олманглар», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ибн Самура ва Усайд ибн Ҳузайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Ҳажжож ибн Артоҳ Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Усайд ибн Ҳузайрдан ривоят қилган. Саҳиҳи эса, Абдурраҳмон ибн Абу Лайлонинг Баро ибн Озибдан (қилган) ҳадисидир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар туя гўштидан таҳорат олишни (лозим) деб кўрмаганлар. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ بُسْرَةَ بِنْتِ صَفْوَانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلاَ يُصَلِّ حَتَّى يَتَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَرْوَى ابْنَةِ أُنَيْسٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ هَذَا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بُسْرَةَ ‏.‏

Busra bint Safvon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim zakarini (jinsiy aʼzosini) ushlasa, toki tahorat olmaguncha namoz oʻqimasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ummu Habiba, Abu Ayyub, Abu Hurayra, Arva bint Unays, Oisha, Jobir, Zayd ibn Xolid va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Buni bir nechta (roviy) shunday — Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Busradan — rivoyat qilgan.Бусра бинт Сафвон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким закарини (жинсий аъзосини) ушласа, токи таҳорат олмагунча намоз ўқимасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умму Ҳабиба, Абу Айюб, Абу Ҳурайра, Арва бинт Унайс, Оиша, Жобир, Зайд ибн Холид ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Буни бир нечта (ровий) шундай — Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Бусрадан — ривоят қилган.

وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَرْوَانَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، بِهَذَا ‏.‏

Bu hadisni Abu Usoma va boshqa bir nechta (roviy) Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Marvondan, u Busradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Buni bizga Ishoq ibn Mansur — Abu Usoma — shu (sanad) bilan rivoyat qilib berdi.Бу ҳадисни Абу Усома ва бошқа бир нечта (ровий) Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Марвондан, у Бусрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Буни бизга Ишоқ ибн Мансур — Абу Усома — шу (санад) билан ривоят қилиб берди.

وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ بُسْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ بُسْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ حَدِيثُ أُمِّ حَبِيبَةَ فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ لَمْ يَسْمَعْ مَكْحُولٌ مِنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَرَوَى مَكْحُولٌ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَنْبَسَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَكَأَنَّهُ لَمْ يَرَ هَذَا الْحَدِيثَ صَحِيحًا ‏.‏

Bu hadisni Abuz Zinod (ham) Urvadan, u Busradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. Buni bizga Ali ibn Hujr rivoyat qilib berdi, u: bizga Abdurrahmon ibn Abuz Zinod otasidan, u Urvadan, u Busradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, dedi. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta (kishi)ning soʻzidir. Avzoiy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar. Muhammad (yaʼni Buxoriy) aytdi: Bu bobda eng sahih narsa Busraning hadisidir. Abu Zurʼa aytdi: Bu bobda Ummu Habibaning hadisi sahihdir, u Aloʼ ibn Horisning Makhuldan, u Anbasa ibn Abu Sufyondan, u Ummu Habibadan (qilgan) hadisidir. Muhammad (Buxoriy) aytdi: Makhul Anbasa ibn Abu Sufyondan (hadis) eshitmagan, Makhul bir kishidan, u Anbasadan ushbu hadisdan boshqa hadisni rivoyat qilgan. Goʻyo u (Buxoriy) bu hadisni sahih deb koʻrmagandek.Бу ҳадисни Абуз Зинод (ҳам) Урвадан, у Бусрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. Буни бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилиб берди, у: бизга Абдурраҳмон ибн Абуз Зинод отасидан, у Урвадан, у Бусрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди, деди. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта (киши)нинг сўзидир. Авзоий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Муҳаммад (яъни Бухорий) айтди: Бу бобда энг саҳиҳ нарса Бусранинг ҳадисидир. Абу Зуръа айтди: Бу бобда Умму Ҳабибанинг ҳадиси саҳиҳдир, у Алў ибн Ҳориснинг Макҳулдан, у Анбаса ибн Абу Суфёндан, у Умму Ҳабибадан (қилган) ҳадисидир. Муҳаммад (Бухорий) айтди: Макҳул Анбаса ибн Абу Суфёндан (ҳадис) эшитмаган, Макҳул бир кишидан, у Анбасадан ушбу ҳадисдан бошқа ҳадисни ривоят қилган. Гўё у (Бухорий) бу ҳадисни саҳиҳ деб кўрмагандек.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ، هُوَ الْحَنَفِيُّ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَهَلْ هُوَ إِلاَّ مُضْغَةٌ مِنْهُ أَوْ بَضْعَةٌ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبَعْضِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ لَمْ يَرَوُا الْوُضُوءَ مِنْ مَسِّ الذَّكَرِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيُّوبُ بْنُ عُتْبَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَابِرٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ جَابِرٍ وَأَيُّوبَ بْنِ عُتْبَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُلاَزِمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ أَصَحُّ وَأَحْسَنُ ‏.‏

Qays ibn Talq ibn Alidan — u Hanafiydir — u otasidan (Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan), u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot (zakar haqida): «U undan (yaʼni tanasidan) bir parcha goʻsht yoki uning bir boʻlagidan boshqa narsami?» dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechtasidan va baʼzi tobeʼinlardan rivoyat qilinishicha, ular zakarni ushlashdan tahorat olishni (lozim) deb koʻrmaganlar. Bu kufaliklar va Ibn Muborakning soʻzidir. Bu hadis bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Bu hadisni Ayyub ibn Utba va Muhammad ibn Jobir (ham) Qays ibn Talqdan, u otasidan rivoyat qilgan. Baʼzi hadis ahli Muhammad ibn Jobir va Ayyub ibn Utba haqida (tanqidiy) gapirgan. Mulozim ibn Amrning Abdulloh ibn Badrdan (qilgan) hadisi (ulardan) asahh (eng sahih) va eng yaxshidir.Қайс ибн Талқ ибн Алидан — у Ҳанафийдир — у отасидан (Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан), у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот (закар ҳақида): «У ундан (яъни танасидан) бир парча гўшт ёки унинг бир бўлагидан бошқа нарсами?» дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечтасидан ва баъзи тобеъинлардан ривоят қилинишича, улар закарни ушлашдан таҳорат олишни (лозим) деб кўрмаганлар. Бу куфаликлар ва Ибн Муборакнинг сўзидир. Бу ҳадис бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Бу ҳадисни Айюб ибн Утба ва Муҳаммад ибн Жобир (ҳам) Қайс ибн Талқдан, у отасидан ривоят қилган. Баъзи ҳадис аҳли Муҳаммад ибн Жобир ва Айюб ибн Утба ҳақида (танқидий) гапирган. Мулозим ибн Амрнинг Абдуллоҳ ибн Бадрдан (қилган) ҳадиси (улардан) асаҳҳ (энг саҳиҳ) ва энг яхшидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَنْ هِيَ إِلاَّ أَنْتِ قَالَ فَضَحِكَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ قَالُوا لَيْسَ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَإِنَّمَا تَرَكَ أَصْحَابُنَا حَدِيثَ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا لأَنَّهُ لاَ يَصِحُّ عِنْدَهُمْ لِحَالِ الإِسْنَادِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الْعَطَّارَ الْبَصْرِيَّ يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ ضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ جِدًّا ‏.‏ وَقَالَ هُوَ شِبْهُ لاَ شَىْءَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَهَا وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ وَهَذَا لاَ يَصِحُّ أَيْضًا ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لإِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ سَمَاعًا مِنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَلَيْسَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ ayollaridan birini oʻpdilar, soʻng tahorat olmasdan namozga chiqdilar. (Urva) aytdi: «Men: ‹U (ayol) sizdan boshqa kim boʻlardi?› dedim». (Oisha) kuldi. Abu Iso aytdi: Bunga oʻxshash (rivoyat) Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlidan rivoyat qilingan. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzi boʻlib, ular: «Oʻpishda tahorat (vojib) emas», dedilar. Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq esa: «Oʻpishda tahorat (vojib) boʻladi», dedilar. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlining (ham) soʻzidir. Bizning ashoblarimiz (sheriklarimiz) bu masalada Oishaning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisini faqat shuning uchun tark etdilarki, u isnodi holati tufayli ularning nazdida sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abu Bakr Attor Basriyning Ali ibn Madiniydan zikr qilib aytganini eshitdim: Yahyo ibn Said Qatton bu hadisni juda zaif (sanagan) va: «U deyarli hech narsa (yoʻq) kabidir», degan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning (Buxoriyning) bu hadisni zaif sanaganini eshitdim, u: «Habib ibn Abu Sobit Urvadan (hadis) eshitmagan», dedi. Ibrohim Taymiydan, u Oishadan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ uni oʻpdilar va tahorat olmadilar. Bu ham sahih emas. Biz Ibrohim Taymiyning Oishadan (hadis) eshitganini bilmaymiz. Bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih (narsa) yoʻq.Урва (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳорат олмасдан намозга чиқдилар. (Урва) айтди: «Мен: ‹У (аёл) сиздан бошқа ким бўларди?› дедим». (Оиша) кулди. Абу Исо айтди: Бунга ўхшаш (ривоят) Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлидан ривоят қилинган. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзи бўлиб, улар: «Ўпишда таҳорат (вожиб) эмас», дедилар. Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ эса: «Ўпишда таҳорат (вожиб) бўлади», дедилар. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлининг (ҳам) сўзидир. Бизнинг ашобларимиз (шерикларимиз) бу масалада Оишанинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисини фақат шунинг учун тарк этдиларки, у исноди ҳолати туфайли уларнинг наздида саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абу Бакр Аттор Басрийнинг Али ибн Мадинийдан зикр қилиб айтганини эшитдим: Яҳё ибн Саид Қаттон бу ҳадисни жуда заиф (санаган) ва: «У деярли ҳеч нарса (йўқ) кабидир», деган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг) бу ҳадисни заиф санаганини эшитдим, у: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урвадан (ҳадис) эшитмаган», деди. Иброҳим Таймийдан, у Оишадан ривоят қилинишича, Набий ﷺ уни ўпдилар ва таҳорат олмадилар. Бу ҳам саҳиҳ эмас. Биз Иброҳим Таймийнинг Оишадан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ (нарса) йўқ.

حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَهُوَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَتَوَضَّأَ ‏.‏ فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ صَدَقَ أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ أَبِي طَلْحَةَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ الْوُضُوءَ مِنَ الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ وُضُوءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَحَدِيثُ حُسَيْنٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَأَخْطَأَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَوْزَاعِيَّ وَقَالَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ وَإِنَّمَا هُوَ مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qusdilar, soʻng (roʻzalarini) ochdilar va tahorat oldilar. (Yahyo ibn Abu Kasir aytdi: Soʻng men Damashq masjidida Savbon (roziyallohu anhu)ni uchratib, buni unga zikr qildim. U: «Rost aytibdi, men u zotga tahorat suvini quygan edim», dedi.) Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur «Maʼdon ibn Talha» dedi. Abu Iso aytdi: «Ibn Abu Talha» degani sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan boshqa tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli qusish va burun qonashidan tahorat (olish kerakligi) qarashida boʻlganlar. Bu Sufyon Savriy, Ibnul Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Qusish va burun qonashida tahorat yoʻq, dedilar. Bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir. Husayn Muallim bu hadisni yaxshi (mukammal) keltirgan. Husaynning hadisi bu bobda eng sahih narsadir. Maʼmar bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilib, unda xato qildi va: «Yaʼysh ibn Validdan, u Xolid ibn Maʼdondan, u Abu Dardodan» dedi va unda Avzoʼiyni zikr qilmadi hamda «Xolid ibn Maʼdondan» dedi. Aslida u Maʼdon ibn Abu Talhadir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қусдилар, сўнг (рўзаларини) очдилар ва таҳорат олдилар. (Яҳё ибн Абу Касир айтди: Сўнг мен Дамашқ масжидида Савбон (розияллоҳу анҳу)ни учратиб, буни унга зикр қилдим. У: «Рост айтибди, мен у зотга таҳорат сувини қуйган эдим», деди.) Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур «Маъдон ибн Талҳа» деди. Абу Исо айтди: «Ибн Абу Талҳа» дегани саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Набий ﷺ ашобларидан ва улардан бошқа тобеъинлардан кўплаб илм аҳли қусиш ва бурун қонашидан таҳорат (олиш кераклиги) қарашида бўлганлар. Бу Суфён Саврий, Ибнул Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Қусиш ва бурун қонашида таҳорат йўқ, дедилар. Бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир. Ҳусайн Муаллим бу ҳадисни яхши (мукаммал) келтирган. Ҳусайннинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ нарсадир. Маъмар бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилиб, унда хато қилди ва: «Яъйш ибн Валиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абу Дардодан» деди ва унда Авзўийни зикр қилмади ҳамда «Холид ибн Маъдондан» деди. Аслида у Маъдон ибн Абу Талҳадир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي فَزَارَةَ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا فِي إِدَاوَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَبِيذٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ يُعْرَفُ لَهُ رِوَايَةٌ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ مِنْهُمْ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ ابْتُلِيَ رَجُلٌ بِهَذَا فَتَوَضَّأَ بِالنَّبِيذِ وَتَيَمَّمَ أَحَبُّ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ أَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَأَشْبَهُ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ‏:‏ ‏"‏فإِن لَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Nabiy ﷺ mendan: «Idishingda nima bor?» deb soʻradilar. Men: «Nabiz», dedim. Shunda u zot: «Pokiza xurmo va tahoratli suv (ekan)», dedilar. (Roviy) aytdi: Soʻng u zot undan tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis faqat Abu Zayddan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan (qilinib) rivoyat qilingan. Abu Zayd esa hadis ahli nazdida majhul (notanish) kishi boʻlib, bu hadisdan boshqa rivoyati maʼlum emas. Baʼzi ilm ahli nabiz bilan tahorat olish (joiz) qarashida boʻlganlar, ular orasida Sufyon Savriy va boshqalar bor. Baʼzi ilm ahli esa: Nabiz bilan tahorat olinmaydi, dedilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq aytdi: Agar bir kishi bunga (suvsiz qolishga) duch kelsa, nabiz bilan ham tahorat olib, tayammum ham qilgani men uchun yoqimliroqdir. Abu Iso aytdi: «Nabiz bilan tahorat olinmaydi», deguvchining soʻzi Kitobga (Qurʼonga) yaqinroq va mosroqdir. Chunki Alloh taolo: {Agar suv topmasangiz, pokiza tuproq bilan tayammum qiling}, dedi. (Maida 6)Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Набий ﷺ мендан: «Идишингда нима бор?» деб сўрадилар. Мен: «Набиз», дедим. Шунда у зот: «Покиза хурмо ва таҳоратли сув (экан)», дедилар. (Ровий) айтди: Сўнг у зот ундан таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис фақат Абу Зайддан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан (қилиниб) ривоят қилинган. Абу Зайд эса ҳадис аҳли наздида мажҳул (нотаниш) киши бўлиб, бу ҳадисдан бошқа ривояти маълум эмас. Баъзи илм аҳли набиз билан таҳорат олиш (жоиз) қарашида бўлганлар, улар орасида Суфён Саврий ва бошқалар бор. Баъзи илм аҳли эса: Набиз билан таҳорат олинмайди, дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ айтди: Агар бир киши бунга (сувсиз қолишга) дуч келса, набиз билан ҳам таҳорат олиб, таяммум ҳам қилгани мен учун ёқимлироқдир. Абу Исо айтди: «Набиз билан таҳорат олинмайди», дегувчининг сўзи Китобга (Қуръонга) яқинроқ ва мосроқдир. Чунки Аллоҳ таоло: {Агар сув топмасангиз, покиза тупроқ билан таяммум қилинг}, деди. (Маида 6)

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَرِبَ لَبَنًا فَدَعَا بِمَاءٍ فَمَضْمَضَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ لَهُ دَسَمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ وَهَذَا عِنْدَنَا عَلَى الاِسْتِحْبَابِ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمُ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ sut ichdilar, soʻng suv talab qilib, ogʻizlarini chaydilar va: «Albatta, uning yogʻi (yopishqoqligi) bor», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd Soidiy va Ummu Salama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli sutdan (keyin) ogʻizni chayish (kerak) qarashida boʻlganlar va bu bizning nazdimizda mustahab (yoqimli amal) darajasidadir. Baʼzilari esa sutdan (keyin) ogʻizni chayish (kerak) qarashida boʻlmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ сут ичдилар, сўнг сув талаб қилиб, оғизларини чайдилар ва: «Албатта, унинг ёғи (ёпишқоқлиги) бор», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд Соидий ва Умму Салама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли сутдан (кейин) оғизни чайиш (керак) қарашида бўлганлар ва бу бизнинг наздимизда мустаҳаб (ёқимли амал) даражасидадир. Баъзилари эса сутдан (кейин) оғизни чайиш (керак) қарашида бўлмаганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الزُّبَيْرِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، سَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَبُولُ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُكْرَهُ هَذَا عِنْدَنَا إِذَا كَانَ عَلَى الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ذَلِكَ ‏.‏ وَهَذَا أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُهَاجِرِ بْنِ قُنْفُذٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَعَلْقَمَةَ بْنِ الْفَغْوَاءِ وَجَابِرٍ وَالْبَرَاءِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺga salom berdi, u zot esa bavl qilayotgan edilar, shuning uchun unga (darhol) alik olmadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (makruhlik) bizning nazdimizda faqat kishi axlat yoki bavl (qilish) holatida boʻlgandagina makruh boʻladi. Baʼzi ilm ahli buni shunday tafsir qilganlar. Bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muhojir ibn Qunfuz, Abdulloh ibn Hanzala, Alqama ibn Fagʻvo, Jobir va Baroʼ (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺга салом берди, у зот эса бавл қилаётган эдилар, шунинг учун унга (дарҳол) алик олмадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (макруҳлик) бизнинг наздимизда фақат киши ахлат ёки бавл (қилиш) ҳолатида бўлгандагина макруҳ бўлади. Баъзи илм аҳли буни шундай тафсир қилганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Абу Исо айтди: Бу бобда Муҳожир ибн Қунфуз, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Алқама ибн Фағво, Жобир ва Барў (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يُغْسَلُ الإِنَاءُ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْكَلْبُ سَبْعَ مَرَّاتٍ أُولاَهُنَّ أَوْ أُخْرَاهُنَّ بِالتُّرَابِ وَإِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ ‏"‏ إِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «It idishga (tilini tekkizib) yalagan boʻlsa, u idish yetti marta yuviladi, ularning birinchisi yoki oxirgisi tuproq bilan (boʻladi). Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Bu hadis Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan birnecha yoʻl bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, biroq ularda «Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi» (jumlasi) zikr qilinmagan. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ит идишга (тилини теккизиб) ялаган бўлса, у идиш етти марта ювилади, уларнинг биринчиси ёки охиргиси тупроқ билан (бўлади). Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бу ҳадис Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан бирнеча йўл билан шунга ўхшаш ривоят қилинган, бироқ уларда «Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади» (жумласи) зикр қилинмаган. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتْ، عِنْدَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَتْ فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا قَالَتْ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا بِنْتَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَحَسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ ‏.‏

Humayda bint Ubayd ibn Rifoʼa (rahimahalloh)dan, u Kabsha bint Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anho)dan — u Ibn Abu Qatodaning (xotini) edi — rivoyat qiladiki, Abu Qatoda (roziyallohu anhu) uning oldiga kirdi. (Kabsha) aytdi: Men unga tahorat suvini quydim. (Yana) aytdi: Bir mushuk kelib (suvdan) icha boshladi, u (Abu Qatoda) esa idishni unga (mushukka) egib turdi, toki u ichib boʻlguncha. Kabsha aytdi: U meni unga qarab turganimni koʻrdi-da: «Ey jiyanim, taajjublanyapsanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) najas emas, u atrofingizda aylanib yuruvchilardan, yoki aylanib yuruvchilardandir›, dedilar», dedi. Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingilardan koʻpchilik ulamolarning, masalan Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir — ular mushuk ichgan suvda zarar (yoʻq) deb koʻrganlar. Bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Molik bu hadisni Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talhadan yaxshi (mukammal) keltirgan, hech kim uni Molikdan koʻra toʻliqroq keltirmagan.Ҳумайда бинт Убайд ибн Рифўа (раҳимаҳаллоҳ)дан, у Кабша бинт Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳо)дан — у Ибн Абу Қатоданинг (хотини) эди — ривоят қиладики, Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) унинг олдига кирди. (Кабша) айтди: Мен унга таҳорат сувини қуйдим. (Яна) айтди: Бир мушук келиб (сувдан) ича бошлади, у (Абу Қатода) эса идишни унга (мушукка) эгиб турди, токи у ичиб бўлгунча. Кабша айтди: У мени унга қараб турганимни кўрди-да: «Эй жияним, таажжубланяпсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нажас эмас, у атрофингизда айланиб юрувчилардан, ёки айланиб юрувчилардандир›, дедилар», деди. Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейингилардан кўпчилик уламоларнинг, масалан Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — улар мушук ичган сувда зарар (йўқ) деб кўрганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Молик бу ҳадисни Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан яхши (мукаммал) келтирган, ҳеч ким уни Моликдан кўра тўлиқроқ келтирмаган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

وَيُرْوَى عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ رَأَيْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَقَبْلَ الْمَائِدَةِ أَمْ بَعْدَ الْمَائِدَةِ فَقَالَ مَا أَسْلَمْتُ إِلاَّ بَعْدَ الْمَائِدَةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ زِيَادٍ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ جَرِيرٍ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى بَقِيَّةُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَدْهَمَ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ جَرِيرٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ مُفَسِّرٌ لأَنَّ بَعْضَ مَنْ أَنْكَرَ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ تَأَوَّلَ أَنَّ مَسْحَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْخُفَّيْنِ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ وَذَكَرَ جَرِيرٌ فِي حَدِيثِهِ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏

Shahr ibn Havshabdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)ni tahorat olib, ikki mahsisi ustiga mash tortayotganini koʻrdim. Men unga bu haqda (gapirdim). U: «Men Nabiy ﷺ tahorat olib, ikki mahsilari ustiga mash tortganlarini koʻrganman», dedi. Men unga: «Moida (surasi nozil boʻlishi)dan oldinmi yoki Moidadan keyinmi?» dedim. U: «Men faqat Moidadan keyin Islomga kirganman», dedi. Buni bizga Qutayba (ibn Said) hadis qilib aytdi: Bizga Xolid ibn Ziyod Termiziy Muqotil ibn Hayyondan, u Shahr ibn Havshabdan, u Jarirdan hadis qilib aytdi. (Abu Iso) aytdi: Baqiyya buni Ibrohim ibn Adhamdan, u Muqotil ibn Hayyondan, u Shahr ibn Havshabdan, u Jarirdan rivoyat qildi. Bu (chala emas, balki) tushuntiruvchi hadisdir, chunki mahsilar ustiga mash tortishni inkor etgan baʼzilar Nabiy ﷺning mahsilar ustiga mash tortishlari Moida nozil boʻlishidan oldin boʻlgan, deb taʼvil qilgan edilar. Jarir esa oʻz hadisida Nabiy ﷺ mahsilar ustiga Moida nozil boʻlganidan keyin mash tortganlarini koʻrganini zikr qildi.Шаҳр ибн Ҳавшабдан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)ни таҳорат олиб, икки маҳсиси устига маш тортаётганини кўрдим. Мен унга бу ҳақда (гапирдим). У: «Мен Набий ﷺ таҳорат олиб, икки маҳсилари устига маш тортганларини кўрганман», деди. Мен унга: «Моида (сураси нозил бўлиши)дан олдинми ёки Моидадан кейинми?» дедим. У: «Мен фақат Моидадан кейин Исломга кирганман», деди. Буни бизга Қутайба (ибн Саид) ҳадис қилиб айтди: Бизга Холид ибн Зиёд Термизий Муқотил ибн Ҳайёндан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Жарирдан ҳадис қилиб айтди. (Абу Исо) айтди: Бақийя буни Иброҳим ибн Адҳамдан, у Муқотил ибн Ҳайёндан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Жарирдан ривоят қилди. Бу (чала эмас, балки) тушунтирувчи ҳадисдир, чунки маҳсилар устига маш тортишни инкор этган баъзилар Набий ﷺнинг маҳсилар устига маш тортишлари Моида нозил бўлишидан олдин бўлган, деб таъвил қилган эдилар. Жарир эса ўз ҳадисида Набий ﷺ маҳсилар устига Моида нозил бўлганидан кейин маш тортганларини кўрганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ، عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَ ‏"‏ لِلْمُسَافِرِ ثَلاَثَةٌ وَلِلْمُقِيمِ يَوْمٌ ‏"‏ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ صَحَّحَ حَدِيثَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ فِي الْمَسْحِ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ بْنُ عَبْدٍ وَيُقَالُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي بَكْرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَصَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَرِيرٍ ‏.‏

Xuzayma ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺdan mahsilar ustiga mash tortish haqida soʻralganda, u zot: «Musofir uchun uch (kun), muqim uchun bir kun», dedilar. Yahyo ibn Maʼindan zikr qilinishicha, u mash (bobida) Xuzayma ibn Sobitning hadisini sahih deb belgilagan. Abu Abdulloh Jadaliyning ismi Abd ibn Abd, Abdurrahmon ibn Abd ham deyiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ali, Abu Bakra, Abu Hurayra, Safvon ibn Assol, Avf ibn Molik, Ibn Umar va Jarir (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor.Хузайма ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺдан маҳсилар устига маш тортиш ҳақида сўралганда, у зот: «Мусофир учун уч (кун), муқим учун бир кун», дедилар. Яҳё ибн Маъиндан зикр қилинишича, у маш (бобида) Хузайма ибн Собитнинг ҳадисини саҳиҳ деб белгилаган. Абу Абдуллоҳ Жадалийнинг исми Абд ибн Абд, Абдурраҳмон ибн Абд ҳам дейилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Али, Абу Бакра, Абу Ҳурайра, Сафвон ибн Ассол, Авф ибн Молик, Ибн Умар ва Жарир (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا إِذَا كُنَّا سَفْرًا أَنْ لاَ نَنْزِعَ خِفَافَنَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ إِلاَّ مِنْ جَنَابَةٍ وَلَكِنْ مِنْ غَائِطٍ وَبَوْلٍ وَنَوْمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ وَحَمَّادٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ مِنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ حَدِيثَ الْمَسْحِ ‏.‏ وَقَالَ زَائِدَةُ عَنْ مَنْصُورٍ كُنَّا فِي حُجْرَةِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ وَمَعَنَا إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ فَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا يَمْسَحُ الْمُقِيمُ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَالْمُسَافِرُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ لَمْ يُوَقِّتُوا فِي الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالتَّوْقِيتُ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ عَاصِمٍ ‏.‏

Safvon ibn Assol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺ biz safarda boʻlganimizda, mahsilarimizni uch kun va kechalarida janobatdan boshqa (sabab) bilan yechmaslikka, biroq axlat, bavl va uyqu (sabab boʻlsa ham yechmaslikka) buyurar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Hakam ibn Utayba va Hammod buni Ibrohim Naxaiydan, u Abu Abdulloh Jadaliydan, u Xuzayma ibn Sobitdan rivoyat qilganlar, biroq bu sahih emas. Ali ibn Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba aytdi: Ibrohim Naxaiy Abu Abdulloh Jadaliydan mash hadisini eshitmagan. Zoida Mansurdan (rivoyat qilib) aytdi: Biz Ibrohim Taymiyning hujrasida edik, biz bilan Ibrohim Naxaiy ham bor edi. Ibrohim Taymiy bizga Amr ibn Maymundan, u Abu Abdulloh Jadaliydan, u Xuzayma ibn Sobitdan, u Nabiy ﷺdan mahsilar ustiga mash tortish haqida hadis qilib aytdi. Muhammad ibn Ismoil aytdi: Bu bobda eng yaxshi narsa Safvon ibn Assol Murodiyning hadisidir. Abu Iso aytdi: Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingi fuqaholardan, masalan Sufyon Savriy, Ibnul Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqdan koʻpchilik ulamolarning soʻzidir — ular: Muqim bir kun va bir kecha, musofir uch kun va ularning kechalari (mobaynida) mash tortadi, dedilar. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahlidan rivoyat qilinishicha, ular mahsilar ustiga mash tortishda muddat belgilamaganlar, bu Molik ibn Anasning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Muddat belgilash (qarashi) sahihroqdir. Bu hadis Safvon ibn Assoldan Osimning hadisidan boshqa (yoʻl) bilan ham rivoyat qilingan.Сафвон ибн Ассол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ биз сафарда бўлганимизда, маҳсиларимизни уч кун ва кечаларида жанобатдан бошқа (сабаб) билан ечмасликка, бироқ ахлат, бавл ва уйқу (сабаб бўлса ҳам ечмасликка) буюрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳакам ибн Утайба ва Ҳаммод буни Иброҳим Нахаийдан, у Абу Абдуллоҳ Жадалийдан, у Хузайма ибн Собитдан ривоят қилганлар, бироқ бу саҳиҳ эмас. Али ибн Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба айтди: Иброҳим Нахаий Абу Абдуллоҳ Жадалийдан маш ҳадисини эшитмаган. Зоида Мансурдан (ривоят қилиб) айтди: Биз Иброҳим Таймийнинг ҳужрасида эдик, биз билан Иброҳим Нахаий ҳам бор эди. Иброҳим Таймий бизга Амр ибн Маймундан, у Абу Абдуллоҳ Жадалийдан, у Хузайма ибн Собитдан, у Набий ﷺдан маҳсилар устига маш тортиш ҳақида ҳадис қилиб айтди. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: Бу бобда энг яхши нарса Сафвон ибн Ассол Муродийнинг ҳадисидир. Абу Исо айтди: Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейинги фуқаҳолардан, масалан Суфён Саврий, Ибнул Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқдан кўпчилик уламоларнинг сўзидир — улар: Муқим бир кун ва бир кеча, мусофир уч кун ва уларнинг кечалари (мобайнида) маш тортади, дедилар. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар маҳсилар устига маш тортишда муддат белгиламаганлар, бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Абу Исо айтди: Муддат белгилаш (қараши) саҳиҳроқдир. Бу ҳадис Сафвон ибн Ассолдан Осимнинг ҳадисидан бошқа (йўл) билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنِي ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ أَعْلَى الْخُفِّ وَأَسْفَلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ مَعْلُولٌ لَمْ يُسْنِدْهُ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ غَيْرُ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ وَمُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالاَ لَيْسَ بِصَحِيحٍ لأَنَّ ابْنَ الْمُبَارَكِ رَوَى هَذَا عَنْ ثَوْرٍ عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ مُرْسَلٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمُغِيرَةَ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mahsining ustiga ham, ostiga ham mash tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingi fuqaholardan birnechasining soʻzidir, Molik, Shofiʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar. Biroq bu hadis maʼluldir (illatli), uni Savr ibn Yaziddan Validu ibn Muslimdan boshqa hech kim musnad (uzluksiz sanad bilan) qilmagan. Abu Iso aytdi: Men Abu Zurʼa va Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, ikkalasi: U sahih emas, dedilar. Chunki Ibnul Muborak buni Savrdan, u Rajoʼ ibn Hayvadan rivoyat qilib: «Menga Mugʻiyraning kotibidan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobiy zikr qilinmagan holda) hadis qilib aytildi» dedi va unda Mugʻiyrani zikr qilmadi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ маҳсининг устига ҳам, остига ҳам маш тортдилар. Абу Исо айтди: Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейинги фуқаҳолардан бирнечасининг сўзидир, Молик, Шофиъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Бироқ бу ҳадис маълулдир (иллатли), уни Савр ибн Язиддан Валиду ибн Муслимдан бошқа ҳеч ким муснад (узлуксиз санад билан) қилмаган. Абу Исо айтди: Мен Абу Зуръа ва Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, иккаласи: У саҳиҳ эмас, дедилар. Чунки Ибнул Муборак буни Саврдан, у Ражў ибн Ҳайвадан ривоят қилиб: «Менга Муғийранинг котибидан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобий зикр қилинмаган ҳолда) ҳадис қилиб айтилди» деди ва унда Муғийрани зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَلَى ظَاهِرِهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا يَذْكُرُ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ ‏"‏ عَلَى ظَاهِرِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ غَيْرَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَكَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يُشِيرُ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Nabiy ﷺ ikki mahsilarining ustki tomoniga mash tortayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Mugʻiyraning hadisi hasan hadisdir, u Abdurrahmon ibn Abu Zinodning hadisi boʻlib, u otasidan, u Urvadan, u Mugʻiyradan (rivoyat qilgan). Biz Urvadan, u Mugʻiyradan «ustki tomoniga» (deb) zikr qilgan undan boshqa hech kimni bilmaymiz. Bu koʻplab ilm ahlining soʻzidir, Sufyon Savriy va Ahmad ham shuni aytadilar. Muhammad (ibn Ismoil) aytdi: Molik ibn Anas Abdurrahmon ibn Abu Zinodga (ishonchli roviy sifatida) ishora qilar edi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Набий ﷺ икки маҳсиларининг устки томонига маш тортаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Муғийранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир, у Абдурраҳмон ибн Абу Зиноднинг ҳадиси бўлиб, у отасидан, у Урвадан, у Муғийрадан (ривоят қилган). Биз Урвадан, у Муғийрадан «устки томонига» (деб) зикр қилган ундан бошқа ҳеч кимни билмаймиз. Бу кўплаб илм аҳлининг сўзидир, Суфён Саврий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар. Муҳаммад (ибн Исмоил) айтди: Молик ибн Анас Абдурраҳмон ибн Абу Зинодга (ишончли ровий сифатида) ишора қилар эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَالنَّعْلَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ نَعْلَيْنِ إِذَا كَانَا ثَخِينَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ صَالِحَ بْنَ مُحَمَّدٍ التِّرْمِذِيَّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مُقَاتِلٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ وَعَلَيْهِ جَوْرَبَانِ فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا ثُمَّ قَالَ فَعَلْتُ الْيَوْمَ شَيْئًا لَمْ أَكُنْ أَفْعَلُهُ مَسَحْتُ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ وَهُمَا غَيْرُ مُنَعَّلَيْنِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Nabiy ﷺ tahorat oldilar va ikki paypoq hamda ikki kavush ustiga mash tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu koʻplab ilm ahlining soʻzidir, Sufyon Savriy, Ibnul Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular: Agar paypoqlar qalin boʻlsa, kavush boʻlmasa ham, ular ustiga mash tortiladi, dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Muso (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Men Solih ibn Muhammad Termiziydan eshitdim, u aytdi: Men Abu Muqotil Samarqandiydan eshitdim, u aytdi: Men Abu Hanifaning huzuriga u vafot etgan kasalligida kirdim. U suv talab qilib, tahorat oldi, ustida ikki paypoq bor edi, ularning ustiga mash tortdi, soʻng: «Bugun men ilgari qilmagan bir ishni qildim — kavushli boʻlmagan ikki paypoq ustiga mash tortdim», dedi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Набий ﷺ таҳорат олдилар ва икки пайпоқ ҳамда икки кавуш устига маш тортдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу кўплаб илм аҳлининг сўзидир, Суфён Саврий, Ибнул Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар: Агар пайпоқлар қалин бўлса, кавуш бўлмаса ҳам, улар устига маш тортилади, дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Мен Солиҳ ибн Муҳаммад Термизийдан эшитдим, у айтди: Мен Абу Муқотил Самарқандийдан эшитдим, у айтди: Мен Абу Ҳанифанинг ҳузурига у вафот этган касаллигида кирдим. У сув талаб қилиб, таҳорат олди, устида икки пайпоқ бор эди, уларнинг устига маш тортди, сўнг: «Бугун мен илгари қилмаган бир ишни қилдим — кавушли бўлмаган икки пайпоқ устига маш тортдим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْعِمَامَةِ ‏.‏ قَالَ بَكْرٌ وَقَدْ سَمِعْتُ مِنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ قَالَ وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ وَعِمَامَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ذَكَرَ بَعْضُهُمُ الْمَسْحَ عَلَى النَّاصِيَةِ وَالْعِمَامَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْضُهُمُ النَّاصِيَةَ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلْمَانَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَسٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ لاَ يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ إِلاَّ أَنْ يَمْسَحَ بِرَأْسِهِ مَعَ الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعَ بْنَ الْجَرَّاحِ يَقُولُ إِنْ مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ يُجْزِئُهُ لِلأَثَرِ ‏.‏

Ibn Mugʻiyra ibn Shuʼbadan, u otasi (Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladiki, u aytdi: Nabiy ﷺ tahorat oldilar va ikki mahsi hamda salla ustiga mash tortdilar. Bakr (ibn Abdulloh) aytdi: Men buni Ibn Mugʻiyradan eshitganman. (Roviy) aytdi: Muhammad ibn Bashshor bu hadisni boshqa bir oʻrinda u zot peshonalari va sallalari ustiga mash tortganlarini zikr qildi. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan birnecha yoʻl bilan rivoyat qilingan, baʼzilari peshona va salla ustiga mash tortishni zikr qilgan, baʼzilari esa peshonani zikr qilmagan. Men Ahmad ibn Hasandan eshitdim, u: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said Qattonga oʻxshashini koʻrmadim, der edi, der edi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Amr ibn Umayya, Salmon, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi hasan sahihdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan koʻplab ilm ahlining soʻzidir, ular orasida Abu Bakr, Umar va Anas (roziyallohu anhum) bor. Avzoʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular: Salla ustiga mash tortiladi, dedilar. Nabiy ﷺ ashoblari va tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli esa: Salla bilan birga boshiga ham mash tortmaguncha, salla ustiga (yolgʻiz) mash tortilmaydi, dedilar. Bu Sufyon Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Men Jorud ibn Muozdan eshitdim, u: Men Vakiʼ ibn Jarrohdan eshitdim, u: Agar (kishi) salla ustiga mash tortsa, asar (hadis) sababli unga kifoya qiladi, der edi.Ибн Муғийра ибн Шуъбадан, у отаси (Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қиладики, у айтди: Набий ﷺ таҳорат олдилар ва икки маҳси ҳамда салла устига маш тортдилар. Бакр (ибн Абдуллоҳ) айтди: Мен буни Ибн Муғийрадан эшитганман. (Ровий) айтди: Муҳаммад ибн Башшор бу ҳадисни бошқа бир ўринда у зот пешоналари ва саллалари устига маш тортганларини зикр қилди. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан бирнеча йўл билан ривоят қилинган, баъзилари пешона ва салла устига маш тортишни зикр қилган, баъзилари эса пешонани зикр қилмаган. Мен Аҳмад ибн Ҳасандан эшитдим, у: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид Қаттонга ўхшашини кўрмадим, дер эди, дер эди. (Ровий) айтди: Бу бобда Амр ибн Умайя, Салмон, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан кўплаб илм аҳлининг сўзидир, улар орасида Абу Бакр, Умар ва Анас (розияллоҳу анҳум) бор. Авзўий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар: Салла устига маш тортилади, дедилар. Набий ﷺ ашоблари ва тобеъинлардан кўплаб илм аҳли эса: Салла билан бирга бошига ҳам маш тортмагунча, салла устига (ёлғиз) маш тортилмайди, дедилар. Бу Суфён Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Мен Жоруд ибн Муоздан эшитдим, у: Мен Вакиъ ибн Жарроҳдан эшитдим, у: Агар (киши) салла устига маш тортса, асар (ҳадис) сабабли унга кифоя қилади, дер эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْخِمَارِ ‏.‏

Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ maxsi (xuff) va salla (imoma) ustidan mash tortdilar.Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ махси (хуфф) ва салла (имома) устидан маш тортдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، هُوَ الْقُرَشِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمَسْحِ، عَلَى الْخُفَّيْنِ فَقَالَ السُّنَّةُ يَا ابْنَ أَخِي ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُهُ عَنِ الْمَسْحِ، عَلَى الْعِمَامَةِ فَقَالَ أَمِسَّ الشَّعَرَ الْمَاءَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men undan maxsi (xuff) ustidan mash tortish haqida soʻradim. U: «Ey jiyanim, bu sunnatdir», dedi. Men undan salla (imoma) ustidan mash tortish haqida ham soʻradim. U: «Sochga suvni tegizgin», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ундан махси (хуфф) устидан маш тортиш ҳақида сўрадим. У: «Эй жияним, бу суннатдир», деди. Мен ундан салла (имома) устидан маш тортиш ҳақида ҳам сўрадим. У: «Сочга сувни тегизгин», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ خَالَتِهِ، مَيْمُونَةَ قَالَتْ وَضَعْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غُسْلاً فَاغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ فَأَكْفَأَ الإِنَاءَ بِشِمَالِهِ عَلَى يَمِينِهِ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ فَأَفَاضَ عَلَى فَرْجِهِ ثُمَّ دَلَكَ بِيَدِهِ الْحَائِطَ أَوِ الأَرْضَ ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَغَسَلَ وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثًا ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ تَنَحَّى فَغَسَلَ رِجْلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ uchun gʻusl (suvi) hozirladim. U zot janobatdan gʻusl qildilar: chap qoʻllari bilan idishni oʻng (qoʻllari) ustiga togʻorab (suv quyib), ikki kaftlarini yuvdilar. Soʻng qoʻllarini idishga solib, avrat (joy)lariga suv quydilar. Soʻng qoʻllarini devorga yoki yerga ishqaladilar. Soʻng ogʻiz va burunlariga suv olib chayqadilar, yuzlari va ikki bilaklarini yuvdilar. Soʻng boshlariga uch marta suv quydilar. Soʻng butun badanlariga suv quydilar. Soʻng (oʻsha joydan) chetga surilib, oyoqlarini yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ummu Salama, Jobir, Abu Said, Jubayr ibn Mutʼim va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ учун ғусл (суви) ҳозирладим. У зот жанобатдан ғусл қилдилар: чап қўллари билан идишни ўнг (қўллари) устига тоғораб (сув қуйиб), икки кафтларини ювдилар. Сўнг қўлларини идишга солиб, аврат (жой)ларига сув қуйдилар. Сўнг қўлларини деворга ёки ерга ишқаладилар. Сўнг оғиз ва бурунларига сув олиб чайқадилар, юзлари ва икки билакларини ювдилар. Сўнг бошларига уч марта сув қуйдилар. Сўнг бутун баданларига сув қуйдилар. Сўнг (ўша жойдан) четга сурилиб, оёқларини ювдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Умму Салама, Жобир, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنَ الْجَنَابَةِ بَدَأَ فَغَسَلَ يَدَيْهِ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُمَا الإِنَاءَ ثُمَّ غَسَلَ فَرْجَهُ وَيَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُشَرِّبُ شَعْرَهُ الْمَاءَ ثُمَّ يَحْثِي عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ حَثَيَاتٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ أَنَّهُ يَتَوَضَّأُ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ثُمَّ يُفْرِغُ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ يُفِيضُ الْمَاءَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ يَغْسِلُ قَدَمَيْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنِ انْغَمَسَ الْجُنُبُ فِي الْمَاءِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ أَجْزَأَهُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janobatdan gʻusl qilmoqchi boʻlganlarida, avval ikki qoʻllarini idishga solishdan oldin ularni yuvardilar. Soʻng avrat (joy)larini yuvib, namozdagidek tahorat qilardilar. Soʻng sochlariga suv yedirardilar (singdirardilar). Soʻng boshlariga uch hovuch suv quyardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu — ilm ahli janobatdan gʻusl qilishda ixtiyor qilgan (narsa)dir: kishi namozdagidek tahorat qilib, soʻng boshiga uch marta suv quyadi, soʻng butun badaniga suv quyadi, soʻng oyoqlarini yuvadi. Ilm ahli huzurida amal shunga (binoan)dir. Ular: «Agar junub kishi (tahorat qilmasdan) suvga gʻarq boʻlib chiqsa-yu, tahorat qilmagan boʻlsa ham, unga (gʻusl) kifoya qiladi», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жанобатдан ғусл қилмоқчи бўлганларида, аввал икки қўлларини идишга солишдан олдин уларни ювардилар. Сўнг аврат (жой)ларини ювиб, намоздагидек таҳорат қилардилар. Сўнг сочларига сув едирардилар (сингдирардилар). Сўнг бошларига уч ҳовуч сув қуярдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу — илм аҳли жанобатдан ғусл қилишда ихтиёр қилган (нарса)дир: киши намоздагидек таҳорат қилиб, сўнг бошига уч марта сув қуяди, сўнг бутун баданига сув қуяди, сўнг оёқларини ювади. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир. Улар: «Агар жунуб киши (таҳорат қилмасдан) сувга ғарқ бўлиб чиқса-ю, таҳорат қилмаган бўлса ҳам, унга (ғусл) кифоя қилади», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ أَشُدُّ ضَفْرَ رَأْسِي أَفَأَنْقُضُهُ لِغُسْلِ الْجَنَابَةِ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِينَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلاَثَ حَثَيَاتٍ مِنْ مَاءٍ ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا أَنْتِ قَدْ تَطَهَّرْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا اغْتَسَلَتْ مِنَ الْجَنَابَةِ فَلَمْ تَنْقُضْ شَعْرَهَا أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهَا بَعْدَ أَنْ تُفِيضَ الْمَاءَ عَلَى رَأْسِهَا ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, men boshimning sochini mahkam oʻrib qoʻyadigan ayolman. Janobat gʻusli uchun uni yozaymi?» dedim. U zot: «Yoʻq, faqat boshingga uch hovuch suv quyishing, soʻng butun badaningga suv quyishing senga kifoya qiladi, shunda poklanasan», dedilar. Yoki: «Shunda sen poklangan boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga (binoan)dir: ayol janobatdan gʻusl qilsa-yu, sochini yozmasa, boshiga suv quyganidan keyin bu unga kifoya qiladi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, мен бошимнинг сочини маҳкам ўриб қўядиган аёлман. Жанобат ғусли учун уни ёзайми?» дедим. У зот: «Йўқ, фақат бошингга уч ҳовуч сув қуйишинг, сўнг бутун баданингга сув қуйишинг сенга кифоя қилади, шунда покланасан», дедилар. Ёки: «Шунда сен покланган бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир: аёл жанобатдан ғусл қилса-ю, сочини ёзмаса, бошига сув қуйганидан кейин бу унга кифоя қилади.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعَرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ وَجِيهٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ شَيْخٌ لَيْسَ بِذَاكَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَيُقَالُ الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ وَيُقَالُ ابْنُ وَجْبَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir soch tagida janobat bor. Bas, sochni yuvinglar va terini tozalanglar», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ali va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Horis ibn Vajihning hadisi gʻarib hadisdir, biz uni faqat uning rivoyatidan bilamiz. U (Horis) unchalik (mustahkam) boʻlmagan shayxdir, garchi undan bir nechta imomlar rivoyat qilgan boʻlsalar ham. U bu hadisni Molik ibn Dinordan rivoyat qilishda yakka qolgan. (Uni) Horis ibn Vajih deyiladi, Ibn Vajba ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир соч тагида жанобат бор. Бас, сочни ювинглар ва терини тозаланглар», дедилар. У айтди: Бу бобда Али ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ҳорис ибн Важиҳнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат унинг ривоятидан биламиз. У (Ҳорис) унчалик (мустаҳкам) бўлмаган шайхдир, гарчи ундан бир нечта имомлар ривоят қилган бўлсалар ҳам. У бу ҳадисни Молик ибн Динордан ривоят қилишда якка қолган. (Уни) Ҳорис ибн Важиҳ дейилади, Ибн Важба ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يَتَوَضَّأُ بَعْدَ الْغُسْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنْ لاَ يَتَوَضَّأَ بَعْدَ الْغُسْلِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ gʻusldan keyin tahorat qilmas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Bu — Nabiy ﷺ ashoblari va tobiinlardan boʻlgan koʻplab ilm ahlining soʻzidir: gʻusldan keyin tahorat qilinmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ғуслдан кейин таҳорат қилмас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Бу — Набий ﷺ ашоблари ва тобиинлардан бўлган кўплаб илм аҳлининг сўзидир: ғуслдан кейин таҳорат қилинмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ فَعَلْتُهُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاغْتَسَلْنَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi. Men va Rasululloh ﷺ buni qildik, bas, gʻusl qildik. U aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Amr va Rofiʼ ibn Xadijdan ham (rivoyatlar) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади. Мен ва Расулуллоҳ ﷺ буни қилдик, бас, ғусл қилдик. У айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Рофиъ ибн Хадиждан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏"‏ إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَالْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا الْتَقَى الْخِتَانَانِ وَجَبَ الْغُسْلُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. U aytdi: Bu hadis Oishadan, u Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Xatna (joyi) xatna (joyi)dan oʻtsa, gʻusl vojib boʻladi», (deb) rivoyat qilingan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan aksariyat ilm ahlining soʻzidir; ular orasida Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va Oisha bor, hamda tobiinlardan boʻlgan faqihlar va ulardan keyingilar — Sufyon as-Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoq (ham shunday). Ular: «Ikki xatna (joyi) uchrashsa, gʻusl vojib boʻladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. У айтди: Бу ҳадис Оишадан, у Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Хатна (жойи) хатна (жойи)дан ўтса, ғусл вожиб бўлади», (деб) ривоят қилинган. Бу — Набий ﷺ ашобларидан бўлган аксарият илм аҳлининг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва Оиша бор, ҳамда тобиинлардан бўлган фақиҳлар ва улардан кейингилар — Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ (ҳам шундай). Улар: «Икки хатна (жойи) учрашса, ғусл вожиб бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ إِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ رُخْصَةً فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ثُمَّ نُهِيَ عَنْهَا ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Suv suvdandir» (degan hukm) faqat Islomning boshlarida (berilgan) ruxsat edi, soʻng undan qaytarildi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сув сувдандир» (деган ҳукм) фақат Исломнинг бошларида (берилган) рухсат эди, сўнг ундан қайтарилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَرَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فِي الْفَرْجِ وَجَبَ عَلَيْهِمَا الْغُسْلُ وَإِنْ لَمْ يُنْزِلاَ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ushbu isnod bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilinadi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. «Suv suvdandir» (degan hukm) faqat Islomning boshlarida edi, soʻng u bekor qilindi. Nabiy ﷺ ashoblaridan bir nechtasi shunday rivoyat qilgan; ular orasida Ubay ibn Kaʼb va Rofiʼ ibn Xadij bor. Aksariyat ilm ahli huzurida amal shunga (binoan)dir: agar kishi xotini bilan (avrat joyida) jimoʼ qilsa, garchi maniy chiqmagan boʻlsa ham, ikkalasiga gʻusl vojib boʻladi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ушбу иснод билан шунга ўхшаши (ривоят қилинади). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Сув сувдандир» (деган ҳукм) фақат Исломнинг бошларида эди, сўнг у бекор қилинди. Набий ﷺ ашобларидан бир нечтаси шундай ривоят қилган; улар орасида Убай ибн Каъб ва Рофиъ ибн Хадиж бор. Аксарият илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир: агар киши хотини билан (аврат жойида) жимў қилса, гарчи маний чиқмаган бўлса ҳам, иккаласига ғусл вожиб бўлади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي الاِحْتِلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ نَجِدْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ عِنْدَ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالزُّبَيْرِ وَطَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Suv suvdandir» (degan hukm) faqat ehtilom (tush koʻrish) haqidadir. Abu Iso aytdi: Men Jorudning shunday deganini eshitdim: Men Vakiʼning shunday deganini eshitdim: Biz bu hadisni faqat Shariykning huzurida topdik. Abu Iso aytdi: Abul-Jahhofning ismi Dovud ibn Abu Avfdir. Sufyon as-Savriydan rivoyat qilinishicha, u: «Bizga Abul-Jahhof rivoyat qildi, u rozi boʻlingan (ishonchli) kishi edi», degan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Zubayr, Talha, Abu Ayyub va Abu Saiddan, ular Nabiy ﷺdan: «Suv suvdandir» deganlari (rivoyat qilingan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Сув сувдандир» (деган ҳукм) фақат эҳтилом (туш кўриш) ҳақидадир. Абу Исо айтди: Мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакиънинг шундай деганини эшитдим: Биз бу ҳадисни фақат Шарийкнинг ҳузурида топдик. Абу Исо айтди: Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авфдир. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди, у рози бўлинган (ишончли) киши эди», деган. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ибн Аффон, Али ибн Абу Толиб, Зубайр, Талҳа, Абу Айюб ва Абу Саиддан, улар Набий ﷺдан: «Сув сувдандир» деганлари (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، هُوَ الْعُمَرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا قَالَ ‏"‏ يَغْتَسِلُ ‏"‏ ‏.‏ وَعَنِ الرَّجُلِ يَرَى أَنَّهُ قَدِ احْتَلَمَ وَلَمْ يَجِدْ بَلَلاً قَالَ ‏"‏ لاَ غُسْلَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ تَرَى ذَلِكَ غُسْلٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنَّ النِّسَاءَ شَقَائِقُ الرِّجَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَدِيثَ عَائِشَةَ فِي الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ إِذَا اسْتَيْقَظَ الرَّجُلُ فَرَأَى بِلَّةً أَنَّهُ يَغْتَسِلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْغُسْلُ إِذَا كَانَتِ الْبِلَّةُ بِلَّةَ نُطْفَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَإِذَا رَأَى احْتِلاَمًا وَلَمْ يَرَ بِلَّةً فَلاَ غُسْلَ عَلَيْهِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan nam koʻrgan, ammo ehtilom koʻrganini eslamaydigan kishi haqida soʻralganda, u zot: «U gʻusl qiladi», dedilar. Ehtilom koʻrgan, ammo nam topmagan kishi haqida (soʻralganda) esa: «Unga gʻusl yoʻq», dedilar. Ummu Salama: «Ey Rasululloh, shuni koʻrgan ayolga gʻusl bormi?» dedi. U zot: «Ha, albatta ayollar erkaklarning egizagi (oʻxshashi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Abdulloh ibn Umar Ubaydulloh ibn Umardan, yaʼni Oishaning «nam koʻrgan, ammo ehtilomni eslamaydigan kishi haqidagi» hadisini rivoyat qilgan, xolos. Abdulloh ibn Umarni esa Yahyo ibn Said hadisni yodlash jihatidan zaif (deb) sanagan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblari va tobiinlardan boʻlgan koʻplab ilm ahlining soʻzidir: kishi uygʻonib namlik koʻrsa, gʻusl qiladi. Bu Sufyon as-Savriy va Ahmadning soʻzidir. Tobiinlardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Unga gʻusl faqat oʻsha namlik nutfa (maniy) namligi boʻlgandagina vojib boʻladi», dedilar. Bu Shofeiy va Ishoqning soʻzidir. Ehtilom koʻrib, namlik topmagan kishiga esa umumiy ilm ahli huzurida gʻusl yoʻq.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан нам кўрган, аммо эҳтилом кўрганини эсламайдиган киши ҳақида сўралганда, у зот: «У ғусл қилади», дедилар. Эҳтилом кўрган, аммо нам топмаган киши ҳақида (сўралганда) эса: «Унга ғусл йўқ», дедилар. Умму Салама: «Эй Расулуллоҳ, шуни кўрган аёлга ғусл борми?» деди. У зот: «Ҳа, албатта аёллар эркакларнинг эгизаги (ўхшаши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Умар Убайдуллоҳ ибн Умардан, яъни Оишанинг «нам кўрган, аммо эҳтиломни эсламайдиган киши ҳақидаги» ҳадисини ривоят қилган, холос. Абдуллоҳ ибн Умарни эса Яҳё ибн Саид ҳадисни ёдлаш жиҳатидан заиф (деб) санаган. Бу — Набий ﷺ ашоблари ва тобиинлардан бўлган кўплаб илм аҳлининг сўзидир: киши уйғониб намлик кўрса, ғусл қилади. Бу Суфён ас-Саврий ва Аҳмаднинг сўзидир. Тобиинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга ғусл фақат ўша намлик нутфа (маний) намлиги бўлгандагина вожиб бўлади», дедилар. Бу Шофеий ва Ишоқнинг сўзидир. Эҳтилом кўриб, намлик топмаган кишига эса умумий илм аҳли ҳузурида ғусл йўқ.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَذْىِ فَقَالَ ‏"‏ مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏"‏ مِنَ الْمَذْىِ الْوُضُوءُ وَمِنَ الْمَنِيِّ الْغُسْلُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺdan maziy haqida soʻradim. U zot: «Maziydan tahorat, maniydan esa gʻusl (vojib boʻladi)», dedilar. U aytdi: Bu bobda Miqdod ibn al-Asvad va Ubay ibn Kaʼbdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Ali ibn Abu Tolibdan, u Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Maziydan tahorat, maniydan esa gʻusl (vojib boʻladi)», (deb) rivoyat qilingan. Bu — Nabiy ﷺ ashoblari, tobiinlar va ulardan keyingilardan boʻlgan umumiy ilm ahlining soʻzidir; shuni Sufyon, Shofeiy, Ahmad va Ishoq aytadilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺдан мазий ҳақида сўрадим. У зот: «Мазийдан таҳорат, манийдан эса ғусл (вожиб бўлади)», дедилар. У айтди: Бу бобда Миқдод ибн ал-Асвад ва Убай ибн Каъбдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Али ибн Абу Толибдан, у Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Мазийдан таҳорат, манийдан эса ғусл (вожиб бўлади)», (деб) ривоят қилинган. Бу — Набий ﷺ ашоблари, тобиинлар ва улардан кейингилардан бўлган умумий илм аҳлининг сўзидир; шуни Суфён, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ، هُوَ ابْنُ السَّبَّاقِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كُنْتُ أَلْقَى مِنَ الْمَذْىِ شِدَّةً وَعَنَاءً فَكُنْتُ أُكْثِرُ مِنْهُ الْغُسْلَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا يُجْزِئُكَ مِنْ ذَلِكَ الْوُضُوءُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَا يُصِيبُ ثَوْبِي مِنْهُ قَالَ ‏"‏ يَكْفِيكَ أَنْ تَأْخُذَ كَفًّا مِنْ مَاءٍ فَتَنْضَحَ بِهِ ثَوْبَكَ حَيْثُ تَرَى أَنَّهُ أَصَابَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ فِي الْمَذْىِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَذْىِ يُصِيبُ الثَّوْبَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُجْزِئُ إِلاَّ الْغَسْلُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُجْزِئُهُ النَّضْحُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ أَرْجُو أَنْ يُجْزِئَهُ النَّضْحُ بِالْمَاءِ ‏.‏

Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men maziydan qattiq qiynalar va mashaqqat chekar edim, shu sababli undan koʻp gʻusl qilar edim. Buni Rasululloh ﷺga aytdim va u zotdan bu haqda soʻradim. U zot: ‹Sen uchun undan faqat tahorat kifoya qiladi›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, undan kiyimimga tekkan narsa qanday boʻladi?› dedim. U zot: ‹Bir hovuch suv olib, undan tekkan deb oʻylagan joyingga kiyimingni sepib qoʻyishing senga kifoya qiladi›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz buni maziy haqida faqat Muhammad ibn Ishoqning shu hadisidan boshqa yoʻl bilan bilmaymiz. Ilm ahli maziy kiyimga tekkani haqida ixtilof qilishgan. Baʼzilari: faqat yuvish kifoya qiladi, dedilar — bu Shofiiy va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: unga sepish kifoya qiladi, dedilar. Ahmad esa: suv bilan sepish unga kifoya qilishiga umid qilaman, dedi.Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен мазийдан қаттиқ қийналар ва машаққат чекар эдим, шу сабабли ундан кўп ғусл қилар эдим. Буни Расулуллоҳ ﷺга айтдим ва у зотдан бу ҳақда сўрадим. У зот: ‹Сен учун ундан фақат таҳорат кифоя қилади›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундан кийимимга теккан нарса қандай бўлади?› дедим. У зот: ‹Бир ҳовуч сув олиб, ундан теккан деб ўйлаган жойингга кийимингни сепиб қўйишинг сенга кифоя қилади›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз буни мазий ҳақида фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг шу ҳадисидан бошқа йўл билан билмаймиз. Илм аҳли мазий кийимга теккани ҳақида ихтилоф қилишган. Баъзилари: фақат ювиш кифоя қилади, дедилар — бу Шофиий ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: унга сепиш кифоя қилади, дедилар. Аҳмад эса: сув билан сепиш унга кифоя қилишига умид қиламан, деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ ضَافَ عَائِشَةَ ضَيْفٌ فَأَمَرَتْ لَهُ بِمِلْحَفَةٍ صَفْرَاءَ فَنَامَ فِيهَا فَاحْتَلَمَ فَاسْتَحْيَا أَنْ يُرْسِلَ بِهَا وَبِهَا أَثَرُ الاِحْتِلاَمِ فَغَمَسَهَا فِي الْمَاءِ ثُمَّ أَرْسَلَ بِهَا فَقَالَتْ عَائِشَةُ لِمَ أَفْسَدَ عَلَيْنَا ثَوْبَنَا إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيهِ أَنْ يَفْرُكَهُ بِأَصَابِعِهِ وَرُبَّمَا فَرَكْتُهُ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَصَابِعِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا فِي الْمَنِيِّ يُصِيبُ الثَّوْبَ يُجْزِئُهُ الْفَرْكُ وَإِنْ لَمْ يُغْسَلْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ رِوَايَةِ الأَعْمَشِ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو مَعْشَرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ ‏.‏

Hammom ibn al-Horis (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Oisha (roziyallohu anho)nikiga bir mehmon keldi. (Oisha) unga sariq choyshab buyurdi. U undan uxlab, ihtilom boʻldi. Unda ihtilom asari boʻlgan holda uni qaytarib yuborishdan uyaldi-da, uni suvga botirdi, soʻng uni qaytarib yubordi. Shunda Oisha (roziyallohu anho): ‹Nega u bizning kiyimimizni buzdi? Aslida unga barmoqlari bilan ishqalashi kifoya qilar edi. Men Rasululloh ﷺning kiyimidan uni barmoqlarim bilan koʻp marta ishqalaganman›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingi faqihlardan — Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq kabilardan — koʻpchilikning soʻzidir. Ular kiyimga tekkan maniy haqida: yuvilmasa ham, uni ishqalash kifoya qiladi, dedilar. Shu tarzda Mansurdan, u Ibrohimdan, u Hammom ibn al-Horisdan, u Oishadan Aʼmashning rivoyati kabi rivoyat qilingan. Abu Maʼshar esa bu hadisni Ibrohimdan, u al-Asvaddan, u Oishadan rivoyat qilgan, ammo Aʼmashning hadisi sahihroqdir.Ҳаммом ибн ал-Ҳорис (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Оиша (розияллоҳу анҳо)никига бир меҳмон келди. (Оиша) унга сариқ чойшаб буюрди. У ундан ухлаб, иҳтилом бўлди. Унда иҳтилом асари бўлган ҳолда уни қайтариб юборишдан уялди-да, уни сувга ботирди, сўнг уни қайтариб юборди. Шунда Оиша (розияллоҳу анҳо): ‹Нега у бизнинг кийимимизни бузди? Аслида унга бармоқлари билан ишқалаши кифоя қилар эди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг кийимидан уни бармоқларим билан кўп марта ишқалаганман›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейинги фақиҳлардан — Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ кабилардан — кўпчиликнинг сўзидир. Улар кийимга теккан маний ҳақида: ювилмаса ҳам, уни ишқалаш кифоя қилади, дедилар. Шу тарзда Мансурдан, у Иброҳимдан, у Ҳаммом ибн ал-Ҳорисдан, у Оишадан Аъмашнинг ривояти каби ривоят қилинган. Абу Маъшар эса бу ҳадисни Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан ривоят қилган, аммо Аъмашнинг ҳадиси саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا غَسَلَتْ مَنِيًّا مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ عَائِشَةَ أَنَّهَا غَسَلَتْ مَنِيًّا مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - لَيْسَ بِمُخَالِفٍ لِحَدِيثِ الْفَرْكِ لأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ الْفَرْكُ يُجْزِئُ فَقَدْ يُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ لاَ يُرَى عَلَى ثَوْبِهِ أَثَرُهُ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمَنِيُّ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ فَأَمِطْهُ عَنْكَ وَلَوْ بِإِذْخِرَةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: u Rasululloh ﷺning kiyimidan maniyni yuvgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyat) bor. Oishaning u Rasululloh ﷺning kiyimidan maniyni yuvgani haqidagi hadisi ishqalash haqidagi hadisga zid emas. Chunki ishqalash kifoya qilsa ham, kishining kiyimida uning asari koʻrinmasligi mustahab boʻladi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): maniy shilliq-burun oʻrnida (yaʼni najas emas), shuning uchun uni oʻzingdan ketkaz, hatto izxir oʻti bilan boʻlsa ham, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: у Расулуллоҳ ﷺнинг кийимидан манийни ювган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоят) бор. Оишанинг у Расулуллоҳ ﷺнинг кийимидан манийни ювгани ҳақидаги ҳадиси ишқалаш ҳақидаги ҳадисга зид эмас. Чунки ишқалаш кифоя қилса ҳам, кишининг кийимида унинг асари кўринмаслиги мустаҳаб бўлади. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): маний шиллиқ-бурун ўрнида (яъни нажас эмас), шунинг учун уни ўзингдан кетказ, ҳатто изхир ўти билан бўлса ҳам, деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنَامُ وَهُوَ جُنُبٌ وَلاَ يَمَسُّ مَاءً ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ junub holatda, suvga tegmasdan (gʻusl qilmasdan) uxlar edilar.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолатда, сувга тегмасдан (ғусл қилмасдан) ухлар эдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَغَيْرِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَوَضَّأُ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الأَسْوَدِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ ‏.‏ وَيَرَوْنَ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu Said ibn al-Musayyab va boshqalarning soʻzidir. Birdan ortiq kishi al-Asvaddan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan — u zot uxlashdan oldin tahorat qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Bu Abu Ishoqning al-Asvaddan qilgan hadisidan sahihroqdir. Abu Ishoqdan bu hadisni Shuʼba, Savriy va birdan ortiq kishi rivoyat qilgan. Ular bu Abu Ishoqning xatosi deb hisoblaydilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан шунга ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу Саид ибн ал-Мусайяб ва бошқаларнинг сўзидир. Бирдан ортиқ киши ал-Асваддан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан — у зот ухлашдан олдин таҳорат қилар эдилар, деб ривоят қилган. Бу Абу Ишоқнинг ал-Асваддан қилган ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ишоқдан бу ҳадисни Шуъба, Саврий ва бирдан ортиқ киши ривоят қилган. Улар бу Абу Ишоқнинг хатоси деб ҳисоблайдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَيَنَامُ أَحَدُنَا وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا تَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا إِذَا أَرَادَ الْجُنُبُ أَنْ يَنَامَ تَوَضَّأَ قَبْلَ أَنْ يَنَامَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺdan: «Birimiz junub holatda uxlasa boʻladimi?» deb soʻradi. U zot: «Ha, tahorat qilsa», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ammor, Oisha, Jobir, Abu Said va Ummu Salama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan birdan ortiq kishining soʻzidir. Shuni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar. Ular: junub kishi uxlamoqchi boʻlsa, uxlashdan oldin tahorat qiladi, dedilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺдан: «Биримиз жунуб ҳолатда ухласа бўладими?» деб сўради. У зот: «Ҳа, таҳорат қилса», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Аммор, Оиша, Жобир, Абу Саид ва Умму Салама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бирдан ортиқ кишининг сўзидир. Шуни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар. Улар: жунуб киши ухламоқчи бўлса, ухлашдан олдин таҳорат қилади, дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُ وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ فَانْبَجَسْتُ أَىْ فَانْخَنَسْتُ فَاغْتَسَلْتُ ثُمَّ جِئْتُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ كُنْتَ أَوْ أَيْنَ ذَهَبْتَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُسْلِمَ لاَ يَنْجُسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جُنُبٌ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مُصَافَحَةِ الْجُنُبِ وَلَمْ يَرَوْا بِعَرَقِ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ بَأْسًا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَانْخَنَسْتُ يَعْنِي تَنَحَّيْتُ عَنْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uni junub holatda uchratdilar. (Abu Hurayra) aytdi: «Men chetlanib, yashirinib ketdim-da, gʻusl qildim, soʻng keldim. U zot: ‹Qayerda eding?› yoki ‹Qayerga ketding?› dedilar. Men: ‹Men junub edim›, dedim. U zot: ‹Albatta, musulmon najas boʻlmaydi›, dedilar.» (Rovi) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Ibn Abbos (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Paygʻambar ﷺni junub holatda uchratgani haqidagi hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan birdan ortiq kishi junub bilan qoʻl berib koʻrishishga ruxsat bergan va junub hamda hayzli ayolning teriga (terlagan suviga) zarar yoʻq deb bilganlar. «Fanxanastu» soʻzining maʼnosi — undan chetlandim, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уни жунуб ҳолатда учратдилар. (Абу Ҳурайра) айтди: «Мен четланиб, яшириниб кетдим-да, ғусл қилдим, сўнг келдим. У зот: ‹Қаерда эдинг?› ёки ‹Қаерга кетдинг?› дедилар. Мен: ‹Мен жунуб эдим›, дедим. У зот: ‹Албатта, мусулмон нажас бўлмайди›, дедилар.» (Рови) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Пайғамбар ﷺни жунуб ҳолатда учратгани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бирдан ортиқ киши жунуб билан қўл бериб кўришишга рухсат берган ва жунуб ҳамда ҳайзли аёлнинг терига (терлаган сувига) зарар йўқ деб билганлар. «Фанханасту» сўзининг маъноси — ундан четландим, демакдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ بِنْتُ مِلْحَانَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ فَهَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ تَعْنِي غُسْلاً إِذَا هِيَ رَأَتْ فِي الْمَنَامِ مِثْلَ مَا يَرَى الرَّجُلُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا هِيَ رَأَتِ الْمَاءَ فَلْتَغْتَسِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ قُلْتُ لَهَا فَضَحْتِ النِّسَاءَ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتْ فِي الْمَنَامِ مِثْلَ مَا يَرَى الرَّجُلُ فَأَنْزَلَتْ أَنَّ عَلَيْهَا الْغُسْلَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ وَخَوْلَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Ummu Sulaym binti Milhon Paygʻambar ﷺning oldilariga keldi-da: ‹Yo Rasululloh, albatta Alloh haqdan uyalmaydi. Ayol tushida erkak koʻradigan narsaga oʻxshash narsani koʻrsa, uning ustiga — yaʼni gʻusl — vojib boʻladimi?› dedi. U zot: ‹Ha, agar u suv (namlik) koʻrsa, gʻusl qilsin›, dedilar. Ummu Salama aytdi: Men unga: ‹Ayollarni sharmanda qilding, ey Ummu Sulaym!› dedim.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu faqihlarning aksariyatining soʻzi boʻlib, ayol tushida erkak koʻradigan narsaga oʻxshash narsani koʻrib, suv chiqarsa (inzol boʻlsa), uning ustiga gʻusl vojib boʻladi. Shuni Sufyon as-Savriy va Shofiiy ham aytadilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ummu Sulaym, Xavla, Oisha va Anas (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Умму Сулайм бинти Милҳон Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келди-да: ‹Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ ҳақдан уялмайди. Аёл тушида эркак кўрадиган нарсага ўхшаш нарсани кўрса, унинг устига — яъни ғусл — вожиб бўладими?› деди. У зот: ‹Ҳа, агар у сув (намлик) кўрса, ғусл қилсин›, дедилар. Умму Салама айтди: Мен унга: ‹Аёлларни шарманда қилдинг, эй Умму Сулайм!› дедим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу фақиҳларнинг аксариятининг сўзи бўлиб, аёл тушида эркак кўрадиган нарсага ўхшаш нарсани кўриб, сув чиқарса (инзол бўлса), унинг устига ғусл вожиб бўлади. Шуни Суфён ас-Саврий ва Шофиий ҳам айтадилар. (Рови) айтди: Бу бобда Умму Сулайм, Хавла, Оиша ва Анас (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حُرَيْثٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ رُبَّمَا اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ جَاءَ فَاسْتَدْفَأَ بِي فَضَمَمْتُهُ إِلَىَّ وَلَمْ أَغْتَسِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا اغْتَسَلَ فَلاَ بَأْسَ بِأَنْ يَسْتَدْفِئَ بِامْرَأَتِهِ وَيَنَامَ مَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَغْتَسِلَ الْمَرْأَةُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Baʼzan Paygʻambar ﷺ janobatdan gʻusl qilar, soʻng kelib mendan iliqlik izlar edilar. Men u zotni oʻzimga qisar edim, oʻzim esa gʻusl qilmagan boʻlardim.» Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida zarar yoʻq (yaxshi)dir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan ilm ahlidan birdan ortiq kishining soʻzidir: kishi gʻusl qilsa, ayoli gʻusl qilishidan oldin undan iliqlik izlashi va u bilan uxlashida zarar yoʻq. Shuni Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Баъзан Пайғамбар ﷺ жанобатдан ғусл қилар, сўнг келиб мендан илиқлик излар эдилар. Мен у зотни ўзимга қисар эдим, ўзим эса ғусл қилмаган бўлардим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ (яхши)дир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган илм аҳлидан бирдан ортиқ кишининг сўзидир: киши ғусл қилса, аёли ғусл қилишидан олдин ундан илиқлик излаши ва у билан ухлашида зарар йўқ. Шуни Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ بُجْدَانَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ طَهُورُ الْمُسْلِمِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عَشْرَ سِنِينَ فَإِذَا وَجَدَ الْمَاءَ فَلْيُمِسَّهُ بَشَرَتَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مَحْمُودٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ إِنَّ الصَّعِيدَ الطَّيِّبَ وَضُوءُ الْمُسْلِمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ بُجْدَانَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَامِرٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَلَمْ يُسَمِّهِ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْجُنُبَ وَالْحَائِضَ إِذَا لَمْ يَجِدَا الْمَاءَ تَيَمَّمَا وَصَلَّيَا ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى التَّيَمُّمَ لِلْجُنُبِ وَإِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْهُ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ فَقَالَ يَتَيَمَّمُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta pok tuproq musulmonning tahorat (vositasi)dir, garchi u oʻn yil suv topmasa ham. Suv topganida esa, uni terisiga tegizsin (yuvinsin), chunki bu yaxshiroqdir», dedilar. Mahmud oʻz hadisida: «Albatta pok tuproq musulmonning tahoratidir», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Amr va Imron ibn Husayn (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Shu tarzda birdan ortiq kishi Xolid al-Hazzodan, u Abu Qilobadan, u Amr ibn Bujdondan, u Abu Zarrdan rivoyat qilgan. Bu hadisni Ayyub ham Abu Qilobadan, u Bani Omirdan boʻlgan bir kishidan, u Abu Zarrdan rivoyat qilgan, ammo uning nomini aytmagan. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu faqihlarning aksariyatining soʻzi boʻlib, junub va hayzli ayol suv topmasa, tayammum qilib namoz oʻqiydilar. Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u junub kishi suv topmasa ham tayammum qilishini joiz koʻrmas edi. Yana undan rivoyat qilinishicha, u oʻz soʻzidan qaytib: suv topmasa tayammum qiladi, dedi. Shuni Sufyon as-Savriy, Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта пок тупроқ мусулмоннинг таҳорат (воситаси)дир, гарчи у ўн йил сув топмаса ҳам. Сув топганида эса, уни терисига тегизсин (ювинсин), чунки бу яхшироқдир», дедилар. Маҳмуд ўз ҳадисида: «Албатта пок тупроқ мусулмоннинг таҳоратидир», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Шу тарзда бирдан ортиқ киши Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Амр ибн Буждондан, у Абу Заррдан ривоят қилган. Бу ҳадисни Айюб ҳам Абу Қилобадан, у Бани Омирдан бўлган бир кишидан, у Абу Заррдан ривоят қилган, аммо унинг номини айтмаган. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу фақиҳларнинг аксариятининг сўзи бўлиб, жунуб ва ҳайзли аёл сув топмаса, таяммум қилиб намоз ўқийдилар. Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у жунуб киши сув топмаса ҳам таяммум қилишини жоиз кўрмас эди. Яна ундан ривоят қилинишича, у ўз сўзидан қайтиб: сув топмаса таяммум қилади, деди. Шуни Суфён ас-Саврий, Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدَةُ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ وَلَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْسِلِي عَنْكِ الدَّمَ وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ فِي حَدِيثِهِ وَقَالَ ‏"‏ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلاَةٍ حَتَّى يَجِيءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ أَنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ إِذَا جَاوَزَتْ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا اغْتَسَلَتْ وَتَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Fotima binti Abu Hubaysh Paygʻambar ﷺning oldilariga keldi-da: ‹Yo Rasululloh, men istihoza (qon koʻrish) bilan kasallangan ayolman, poklanmayman. Namozni tark qilaymi?› dedi. U zot: ‹Yoʻq, bu faqat bir tomir (qoni)dir, hayz emas. Hayz kelganida namozni tark qil, u ketganida esa oʻzingdan qonni yuvib, namoz oʻqi›, dedilar.» Abu Muoviya oʻz hadisida: U zot: «Oʻsha vaqt kelguncha har namozga tahorat qil», dedilar, dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ummu Salama (roziyallohu anho)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning «Fotima keldi» hadisi hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan ilm ahlidan birdan ortiq kishining soʻzidir. Shuni Sufyon as-Savriy, Molik, Ibn al-Muborak va Shofiiy ham aytadilar: mustahoza hayz kunlaridan oshib ketsa, gʻusl qilib, har namozga tahorat qiladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Фотима бинти Абу Ҳубайш Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келди-да: ‹Ё Расулуллоҳ, мен истиҳоза (қон кўриш) билан касалланган аёлман, покланмайман. Намозни тарк қилайми?› деди. У зот: ‹Йўқ, бу фақат бир томир (қони)дир, ҳайз эмас. Ҳайз келганида намозни тарк қил, у кетганида эса ўзингдан қонни ювиб, намоз ўқи›, дедилар.» Абу Муовия ўз ҳадисида: У зот: «Ўша вақт келгунча ҳар намозга таҳорат қил», дедилар, деди. (Рови) айтди: Бу бобда Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг «Фотима келди» ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган илм аҳлидан бирдан ортиқ кишининг сўзидир. Шуни Суфён ас-Саврий, Молик, Ибн ал-Муборак ва Шофиий ҳам айтадилар: мустаҳоза ҳайз кунларидан ошиб кетса, ғусл қилиб, ҳар намозга таҳорат қилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ ‏"‏ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ فِيهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَتَصُومُ وَتُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏

Adiyy ibn Sobit otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Paygʻambar ﷺ mustahoza haqida: «U oʻzi hayz koʻradigan hayz kunlarida namozni tark qiladi, soʻng gʻusl qilib, har namoz oldida tahorat qiladi, roʻza tutadi va namoz oʻqiydi», dedilar.Адийй ибн Собит отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Пайғамбар ﷺ мустаҳоза ҳақида: «У ўзи ҳайз кўрадиган ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнг ғусл қилиб, ҳар намоз олдида таҳорат қилади, рўза тутади ва намоз ўқийди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ تَفَرَّدَ بِهِ شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقُلْتُ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَدُّ عَدِيٍّ مَا اسْمُهُ فَلَمْ يَعْرِفْ مُحَمَّدٌ اسْمَهُ وَذَكَرْتُ لِمُحَمَّدٍ قَوْلَ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّ اسْمَهُ دِينَارٌ فَلَمْ يَعْبَأْ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِنِ اغْتَسَلَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ هُوَ أَحْوَطُ لَهَا وَإِنْ تَوَضَّأَتْ لِكُلِّ صَلاَةٍ أَجْزَأَهَا وَإِنْ جَمَعَتْ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ أَجْزَأَهَا ‏.‏

Adiyy ibn Sobitning bobosi (roziyallohu anhu)dan Sharik shunga oʻxshashini, oʻsha maʼnoda rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Sharik Abu Yaqzondan yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad (ibn Ismoil al-Buxoriy)dan bu hadis haqida soʻradim. Men: ‹Adiyy ibn Sobit otasidan, u bobosidan (rivoyat qiladi); Adiyyning bobosining nomi nima?› dedim. Muhammad uning nomini bilmadi. Men Muhammadga Yahyo ibn Maʼinning ‹uning nomi Dinor› degan soʻzini eslatdim, ammo u bunga eʼtibor bermadi. Ahmad va Ishoq mustahoza haqida: agar u har namozga gʻusl qilsa, bu uning uchun ehtiyotliroq boʻladi; agar har namozga tahorat qilsa ham, unga kifoya qiladi; agar ikki namozni bitta gʻusl bilan birlashtirsa ham, unga kifoya qiladi, dedilar.Адийй ибн Собитнинг бобоси (розияллоҳу анҳу)дан Шарик шунга ўхшашини, ўша маънода ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Шарик Абу Яқзондан ёлғиз ўзи ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад (ибн Исмоил ал-Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўрадим. Мен: ‹Адийй ибн Собит отасидан, у бобосидан (ривоят қилади); Адиййнинг бобосининг номи нима?› дедим. Муҳаммад унинг номини билмади. Мен Муҳаммадга Яҳё ибн Маъиннинг ‹унинг номи Динор› деган сўзини эслатдим, аммо у бунга эътибор бермади. Аҳмад ва Ишоқ мустаҳоза ҳақида: агар у ҳар намозга ғусл қилса, бу унинг учун эҳтиётлироқ бўлади; агар ҳар намозга таҳорат қилса ҳам, унга кифоя қилади; агар икки намозни битта ғусл билан бирлаштирса ҳам, унга кифоя қилади, дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ، عِمْرَانَ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أُمِّهِ، حَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ قَالَتْ كُنْتُ أُسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَسْتَفْتِيهِ وَأُخْبِرُهُ فَوَجَدْتُهُ فِي بَيْتِ أُخْتِي زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً فَمَا تَأْمُرُنِي فِيهَا قَدْ مَنَعَتْنِي الصِّيَامَ وَالصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ أَنْعَتُ لَكِ الْكُرْسُفَ فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ فَتَلَجَّمِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ فَاتَّخِذِي ثَوْبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ إِنَّمَا أَثُجُّ ثَجًّا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَآمُرُكِ بِأَمْرَيْنِ أَيَّهُمَا صَنَعْتِ أَجْزَأَ عَنْكِ فَإِنْ قَوِيتِ عَلَيْهِمَا فَأَنْتِ أَعْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ رَكْضَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ فَتَحَيَّضِي سِتَّةَ أَيَّامٍ أَوْ سَبْعَةَ أَيَّامٍ فِي عِلْمِ اللَّهِ ثُمَّ اغْتَسِلِي فَإِذَا رَأَيْتِ أَنَّكِ قَدْ طَهُرْتِ وَاسْتَنْقَأْتِ فَصَلِّي أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً أَوْ ثَلاَثًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَأَيَّامَهَا وَصُومِي وَصَلِّي فَإِنَّ ذَلِكِ يُجْزِئُكِ وَكَذَلِكِ فَافْعَلِي كَمَا تَحِيضُ النِّسَاءُ وَكَمَا يَطْهُرْنَ لِمِيقَاتِ حَيْضِهِنَّ وَطُهْرِهِنَّ فَإِنْ قَوِيتِ عَلَى أَنْ تُؤَخِّرِي الظُّهْرَ وَتُعَجِّلِي الْعَصْرَ ثُمَّ تَغْتَسِلِينَ حِينَ تَطْهُرِينَ وَتُصَلِّينَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ تُؤَخِّرِينَ الْمَغْرِبَ وَتُعَجِّلِينَ الْعِشَاءَ ثُمَّ تَغْتَسِلِينَ وَتَجْمَعِينَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فَافْعَلِي وَتَغْتَسِلِينَ مَعَ الصُّبْحِ وَتُصَلِّينَ وَكَذَلِكِ فَافْعَلِي وَصُومِي إِنْ قَوِيتِ عَلَى ذَلِكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَهُوَ أَعْجَبُ الأَمْرَيْنِ إِلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَشَرِيكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَمِّهِ عِمْرَانَ عَنْ أُمِّهِ حَمْنَةَ إِلاَّ أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ طَلْحَةَ وَالصَّحِيحُ عِمْرَانُ بْنُ طَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ إِذَا كَانَتْ تَعْرِفُ حَيْضَهَا بِإِقْبَالِ الدَّمِ وَإِدْبَارِهِ وَإِقْبَالُهُ أَنْ يَكُونَ أَسْوَدَ ‏.‏ وَإِدْبَارُهُ أَنْ يَتَغَيَّرَ إِلَى الصُّفْرَةِ فَالْحُكْمُ لَهَا عَلَى حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ وَإِنْ كَانَتِ الْمُسْتَحَاضَةُ لَهَا أَيَّامٌ مَعْرُوفَةٌ قَبْلَ أَنْ تُسْتَحَاضَ فَإِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ وَتُصَلِّي وَإِذَا اسْتَمَرَّ بِهَا الدَّمُ وَلَمْ يَكُنْ لَهَا أَيَّامٌ مَعْرُوفَةٌ وَلَمْ تَعْرِفِ الْحَيْضَ بِإِقْبَالِ الدَّمِ وَإِدْبَارِهِ فَالْحُكْمُ لَهَا عَلَى حَدِيثِ حَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ ‏.‏ وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ الْمُسْتَحَاضَةُ إِذَا اسْتَمَرَّ بِهَا الدَّمُ فِي أَوَّلِ مَا رَأَتْ فَدَامَتْ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَإِذَا طَهُرَتْ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا أَوْ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهَا أَيَّامُ حَيْضٍ فَإِذَا رَأَتِ الدَّمَ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَإِنَّهَا تَقْضِي صَلاَةَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا ثُمَّ تَدَعُ الصَّلاَةَ بَعْدَ ذَلِكَ أَقَلَّ مَا تَحِيضُ النِّسَاءُ وَهُوَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَقَلِّ الْحَيْضِ وَأَكْثَرِهِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَقَلُّ الْحَيْضِ ثَلاَثَةٌ وَأَكْثَرُهُ عَشَرَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَأْخُذُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَرُوِيَ عَنْهُ خِلاَفُ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ أَقَلُّ الْحَيْضِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَأَكْثَرُهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَأَبِي عُبَيْدٍ ‏.‏

Hamna binti Jahsh (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men koʻp va qattiq istihoza (qon) bilan kasallangan edim. Paygʻambar ﷺning oldilariga undan fatvo soʻragani va u zotga xabar bergani keldim. U zotni opam Zaynab binti Jahshning uyida topdim. Men: ‹Yo Rasululloh, men koʻp va qattiq istihoza bilan kasallanganman, bu haqda menga nima buyurasiz? U meni roʻza va namozdan toʻsib qoʻydi›, dedim. U zot: ‹Senga paxta (qoʻyishni) tavsiya qilaman, chunki u qonni ketkazadi›, dedilar. Men: ‹U bundan ham koʻproq›, dedim. U zot: ‹Boylab qoʻy (latta bilan)›, dedilar. Men: ‹U bundan ham koʻproq›, dedim. U zot: ‹Bir kiyim (matoʼ) ol›, dedilar. Men: ‹U bundan ham koʻproq, men faqat shariqlab oqaman›, dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Men senga ikki ishni buyuraman, qaysi birini qilsang ham senga kifoya qiladi. Agar ikkalasiga ham kuching yetsa, oʻzing biluvchiroqsan›, dedilar. Yana: ‹Bu faqat shaytonning bir tepkisidir. Allohning ilmida boʻlganidek, olti yoki yetti kun hayzli boʻl, soʻng gʻusl qil. Pok boʻlib, tozalanganingni koʻrsang, yigirma toʻrt tun yoki yigirma uch tun va ularning kunlarida namoz oʻqi, roʻza tut va namoz oʻqi, chunki bu senga kifoya qiladi. Ayollar hayz koʻrgani va oʻz hayz va poklik vaqtlarida poklangani kabi shunday qil. Agar peshinni kechiktirib, asrni erta oʻqishga, soʻng poklanganingda gʻusl qilib, peshin va asrni birga oʻqishga, soʻng shomni kechiktirib, xuftonni erta oʻqishga, soʻng gʻusl qilib, ikki namozni birlashtirishga kuching yetsa, shunday qil. Subh (bomdod) bilan birga gʻusl qilib, namoz oʻqiysan — shunday qil va kuching yetsa, roʻza tut›, dedilar.» Rasululloh ﷺ: «Bu ikki ishning menga eng yoqimlirogʻidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Ubaydulloh ibn Amr ar-Raqqiy, Ibn Jurayj va Sharik Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan, u Ibrohim ibn Muhammad ibn Talhadan, u amakisi Imrondan, u onasi Hamnadan rivoyat qilganlar. Faqat Ibn Jurayj «Umar ibn Talha» deydi, sahihi esa «Imron ibn Talha»dir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: bu hadis hasan sahihdir, dedi. Shuningdek Ahmad ibn Hanbal ham: bu hadis hasan sahihdir, dedi. Ahmad va Ishoq mustahoza haqida: agar u oʻz hayzini qonning kelishi va ketishi bilan tanisa — uning kelishi qon qora boʻlishi, ketishi esa sariqlikka oʻzgarishidir — unda uning hukmi Fotima binti Abu Hubaysh hadisi boʻyicha boʻladi. Agar mustahozaning istihoza boʻlishidan oldin maʼlum (hayz) kunlari boʻlsa, u hayz kunlarida namozni tark qiladi, soʻng gʻusl qilib, har namozga tahorat qilib namoz oʻqiydi. Agar qon davom etib, uning maʼlum kunlari boʻlmasa va hayzni qonning kelishi va ketishi bilan tanimasa, unda uning hukmi Hamna binti Jahsh hadisi boʻyicha boʻladi, dedilar. Abu Ubayd ham shunday dedi. Shofiiy esa: mustahozaning qoni boshidan davom etib, shu holatda davom etsa, u oʻn besh kungacha boʻlgan oraliqda namozni tark qiladi. Agar oʻn besh kunda yoki undan oldin poklansa, bular hayz kunlaridir. Agar oʻn besh kundan ortiq qon koʻrsa, oʻn toʻrt kunlik namozni qazo qiladi, soʻng undan keyin ayollar koʻradigan eng kam hayz miqdori — bir kechayu kunduz — namozni tark qiladi, dedi. Abu Iso aytdi: Ilm ahli eng kam va eng koʻp hayz haqida ixtilof qilishgan. Baʼzi ilm ahli: eng kam hayz uch (kun), eng koʻpi oʻn (kun)dir, dedilar — bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzi boʻlib, shuni Ibn al-Muborak ham qabul qiladi, undan bunga xilof (soʻz) ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli — ular orasida Ato ibn Abu Raboh — esa: eng kam hayz bir kechayu kunduz, eng koʻpi oʻn besh kundir, dedilar. Bu Molik, Avzoiy, Shofiiy, Ahmad, Ishoq va Abu Ubaydning soʻzidir.Ҳамна бинти Жаҳш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен кўп ва қаттиқ истиҳоза (қон) билан касалланган эдим. Пайғамбар ﷺнинг олдиларига ундан фатво сўрагани ва у зотга хабар бергани келдим. У зотни опам Зайнаб бинти Жаҳшнинг уйида топдим. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен кўп ва қаттиқ истиҳоза билан касалланганман, бу ҳақда менга нима буюрасиз? У мени рўза ва намоздан тўсиб қўйди›, дедим. У зот: ‹Сенга пахта (қўйишни) тавсия қиламан, чунки у қонни кетказади›, дедилар. Мен: ‹У бундан ҳам кўпроқ›, дедим. У зот: ‹Бойлаб қўй (латта билан)›, дедилар. Мен: ‹У бундан ҳам кўпроқ›, дедим. У зот: ‹Бир кийим (матў) ол›, дедилар. Мен: ‹У бундан ҳам кўпроқ, мен фақат шариқлаб оқаман›, дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Мен сенга икки ишни буюраман, қайси бирини қилсанг ҳам сенга кифоя қилади. Агар иккаласига ҳам кучинг етса, ўзинг билувчироқсан›, дедилар. Яна: ‹Бу фақат шайтоннинг бир тепкисидир. Аллоҳнинг илмида бўлганидек, олти ёки етти кун ҳайзли бўл, сўнг ғусл қил. Пок бўлиб, тозаланганингни кўрсанг, йигирма тўрт тун ёки йигирма уч тун ва уларнинг кунларида намоз ўқи, рўза тут ва намоз ўқи, чунки бу сенга кифоя қилади. Аёллар ҳайз кўргани ва ўз ҳайз ва поклик вақтларида поклангани каби шундай қил. Агар пешинни кечиктириб, асрни эрта ўқишга, сўнг покланганингда ғусл қилиб, пешин ва асрни бирга ўқишга, сўнг шомни кечиктириб, хуфтонни эрта ўқишга, сўнг ғусл қилиб, икки намозни бирлаштиришга кучинг етса, шундай қил. Субҳ (бомдод) билан бирга ғусл қилиб, намоз ўқийсан — шундай қил ва кучинг етса, рўза тут›, дедилар.» Расулуллоҳ ﷺ: «Бу икки ишнинг менга энг ёқимлироғидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Убайдуллоҳ ибн Амр ар-Раққий, Ибн Журайж ва Шарик Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Талҳадан, у амакиси Имрондан, у онаси Ҳамнадан ривоят қилганлар. Фақат Ибн Журайж «Умар ибн Талҳа» дейди, саҳиҳи эса «Имрон ибн Талҳа»дир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, деди. Шунингдек Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, деди. Аҳмад ва Ишоқ мустаҳоза ҳақида: агар у ўз ҳайзини қоннинг келиши ва кетиши билан таниса — унинг келиши қон қора бўлиши, кетиши эса сариқликка ўзгаришидир — унда унинг ҳукми Фотима бинти Абу Ҳубайш ҳадиси бўйича бўлади. Агар мустаҳозанинг истиҳоза бўлишидан олдин маълум (ҳайз) кунлари бўлса, у ҳайз кунларида намозни тарк қилади, сўнг ғусл қилиб, ҳар намозга таҳорат қилиб намоз ўқийди. Агар қон давом этиб, унинг маълум кунлари бўлмаса ва ҳайзни қоннинг келиши ва кетиши билан танимаса, унда унинг ҳукми Ҳамна бинти Жаҳш ҳадиси бўйича бўлади, дедилар. Абу Убайд ҳам шундай деди. Шофиий эса: мустаҳозанинг қони бошидан давом этиб, шу ҳолатда давом этса, у ўн беш кунгача бўлган оралиқда намозни тарк қилади. Агар ўн беш кунда ёки ундан олдин покланса, булар ҳайз кунларидир. Агар ўн беш кундан ортиқ қон кўрса, ўн тўрт кунлик намозни қазо қилади, сўнг ундан кейин аёллар кўрадиган энг кам ҳайз миқдори — бир кечаю кундуз — намозни тарк қилади, деди. Абу Исо айтди: Илм аҳли энг кам ва энг кўп ҳайз ҳақида ихтилоф қилишган. Баъзи илм аҳли: энг кам ҳайз уч (кун), энг кўпи ўн (кун)дир, дедилар — бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзи бўлиб, шуни Ибн ал-Муборак ҳам қабул қилади, ундан бунга хилоф (сўз) ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли — улар орасида Ато ибн Абу Рабоҳ — эса: энг кам ҳайз бир кечаю кундуз, энг кўпи ўн беш кундир, дедилар. Бу Молик, Авзоий, Шофиий, Аҳмад, Ишоқ ва Абу Убайднинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ابْنَةُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي أُسْتَحَاضُ فَلاَ أَطْهُرُ أَفَأَدَعُ الصَّلاَةَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا ذَلِكِ عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي ثُمَّ صَلِّي ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ اللَّيْثُ لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ شِهَابٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أُمَّ حَبِيبَةَ أَنْ تَغْتَسِلَ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ فَعَلَتْهُ هِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتَفْتَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمُسْتَحَاضَةُ تَغْتَسِلُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh Rasululloh ﷺdan masala soʻrab: «Men istihoza (qonida) boʻlaman va poklanmayman. Endi namozni tark qilaymi?» dedi. U zot: «Yoʻq, bu faqat (otilib chiqayotgan) bir tomir, xolos. Bas, gʻusl qilgin, soʻngra namoz oʻqigin», dedilar. Shundan keyin u har bir namoz uchun gʻusl qilar edi. Qutayba aytdi: Lays dedi: Ibn Shihob Rasululloh ﷺ Umm Habibaga har bir namoz vaqtida gʻusl qilishni buyurdilar deb zikr qilmadi, balki bu uning oʻzi qilgan ish edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis az-Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan ham rivoyat qilingan boʻlib, (Oisha): «Umm Habiba binti Jahsh Rasululloh ﷺdan masala soʻradi» degan. Ilm ahlidan baʼzilari: «Mustahoza (ayol) har bir namoz vaqtida gʻusl qiladi», degan. Avzoiy ham az-Zuhriydan, u Urva bilan Amradan, ular Oishadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллоҳ ﷺдан масала сўраб: «Мен истиҳоза (қонида) бўламан ва покланмайман. Энди намозни тарк қилайми?» деди. У зот: «Йўқ, бу фақат (отилиб чиқаётган) бир томир, холос. Бас, ғусл қилгин, сўнгра намоз ўқигин», дедилар. Шундан кейин у ҳар бир намоз учун ғусл қилар эди. Қутайба айтди: Лайс деди: Ибн Шиҳоб Расулуллоҳ ﷺ Умм Ҳабибага ҳар бир намоз вақтида ғусл қилишни буюрдилар деб зикр қилмади, балки бу унинг ўзи қилган иш эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган бўлиб, (Оиша): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш Расулуллоҳ ﷺдан масала сўради» деган. Илм аҳлидан баъзилари: «Мустаҳоза (аёл) ҳар бир намоз вақтида ғусл қилади», деган. Авзоий ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урва билан Амрадан, улар Оишадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مُعَاذَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتْ عَائِشَةَ قَالَتْ أَتَقْضِي إِحْدَانَا صَلاَتَهَا أَيَّامَ مَحِيضِهَا فَقَالَتْ أَحَرُورِيَّةٌ أَنْتِ قَدْ كَانَتْ إِحْدَانَا تَحِيضُ فَلاَ تُؤْمَرُ بِقَضَاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّ الْحَائِضَ لاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الصَّوْمَ وَلاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ ‏.‏

Muoza (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol Oisha (roziyallohu anho)dan soʻrab: «Bizdan biri hayz kunlaridagi namozini qazo qiladimi?» dedi. Shunda u: «Sen Haruriyamisan? Bizdan biri hayz koʻrar, ammo bizga (uni) qazo qilish buyurilmas edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Oishadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilinganki, hayzli ayol namozni qazo qilmaydi. Bu — fuqaholarning umumiy soʻzidir. Hayzli ayol roʻzani qazo qilishi, namozni esa qazo qilmasligi haqida ularning oʻrtasida ixtilof yoʻq.Муоза (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, бир аёл Оиша (розияллоҳу анҳо)дан сўраб: «Биздан бири ҳайз кунларидаги намозини қазо қиладими?» деди. Шунда у: «Сен Ҳаруриямисан? Биздан бири ҳайз кўрар, аммо бизга (уни) қазо қилиш буюрилмас эди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Оишадан бир неча йўл билан ривоят қилинганки, ҳайзли аёл намозни қазо қилмайди. Бу — фуқаҳоларнинг умумий сўзидир. Ҳайзли аёл рўзани қазо қилиши, намозни эса қазо қилмаслиги ҳақида уларнинг ўртасида ихтилоф йўқ.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقْرَإِ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْرَإِ الْجُنُبُ وَلاَ الْحَائِضُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ تَقْرَأُ الْحَائِضُ وَلاَ الْجُنُبُ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْئًا إِلاَّ طَرَفَ الآيَةِ وَالْحَرْفَ وَنَحْوَ ذَلِكَ وَرَخَّصُوا لِلْجُنُبِ وَالْحَائِضِ فِي التَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ إِنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عَيَّاشٍ يَرْوِي عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ أَحَادِيثَ مَنَاكِيرَ ‏.‏ كَأَنَّهُ ضَعَّفَ رِوَايَتَهُ عَنْهُمْ فِيمَا يَنْفَرِدُ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا حَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ أَهْلِ الشَّأْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَصْلَحُ مِنْ بَقِيَّةَ وَلِبَقِيَّةَ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنِ الثِّقَاتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Hayzli ayol ham, junub kishi ham Qurʼondan biror narsa oʻqimasin», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisini biz faqat Ismoil ibn Ayyoshning Muso ibn Uqbadan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan: «Junub kishi ham, hayzli ayol ham oʻqimasin» degan hadisi orqaligina bilamiz. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan, jumladan Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq kabi koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir. Ular: «Hayzli ayol ham, junub kishi ham Qurʼondan biror narsa oʻqimasin, faqat ayatning bir qismi, harf va shu kabilar bundan mustasno», deyishgan; junub va hayzli kishiga tasbeh va tahlil aytishga ruxsat berishgan. (Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: «Ismoil ibn Ayyosh Hijoz va Iroq ahlidan munkar hadislar rivoyat qiladi». Goʻyo u (Ismoilning) ulardan yolgʻiz oʻzi rivoyat qilgan narsasini zaif sanagandek (boʻldi). Va (Muhammad): «Ismoil ibn Ayyoshning (sahih) hadisi faqat Shom ahlidan boʻlganidir», dedi. Ahmad ibn Hanbal: «Ismoil ibn Ayyosh Baqiyyadan koʻra yaxshiroqdir; Baqiyyaning ishonchli rovilardan rivoyat qilgan munkar hadislari bor», dedi. Abu Iso aytdi: Menga Ahmad ibn Hasan aytdiki, men Ahmad ibn Hanbalning shuni aytganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадисини биз фақат Исмоил ибн Айёшнинг Мусо ибн Уқбадан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан: «Жунуб киши ҳам, ҳайзли аёл ҳам ўқимасин» деган ҳадиси орқалигина биламиз. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан, жумладан Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ каби кўпчилик илм аҳлининг сўзидир. Улар: «Ҳайзли аёл ҳам, жунуб киши ҳам Қуръондан бирор нарса ўқимасин, фақат аятнинг бир қисми, ҳарф ва шу кабилар бундан мустасно», дейишган; жунуб ва ҳайзли кишига тасбеҳ ва таҳлил айтишга рухсат беришган. (Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: «Исмоил ибн Айёш Ҳижоз ва Ироқ аҳлидан мункар ҳадислар ривоят қилади». Гўё у (Исмоилнинг) улардан ёлғиз ўзи ривоят қилган нарсасини заиф санагандек (бўлди). Ва (Муҳаммад): «Исмоил ибн Айёшнинг (саҳиҳ) ҳадиси фақат Шом аҳлидан бўлганидир», деди. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Исмоил ибн Айёш Бақийядан кўра яхшироқдир; Бақийянинг ишончли ровилардан ривоят қилган мункар ҳадислари бор», деди. Абу Исо айтди: Менга Аҳмад ибн Ҳасан айтдики, мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг шуни айтганини эшитдим.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا حِضْتُ يَأْمُرُنِي أَنْ أَتَّزِرَ ثُمَّ يُبَاشِرُنِي ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men hayz koʻrganimda, Rasululloh ﷺ menga belbogʻ (izor) bogʻlashimni buyurar, soʻngra menga yaqinlik qilar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Umm Salama va Maymunadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir; Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен ҳайз кўрганимда, Расулуллоҳ ﷺ менга белбоғ (изор) боғлашимни буюрар, сўнгра менга яқинлик қилар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Умм Салама ва Маймунадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَرَامِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ مُوَاكَلَةِ الْحَائِضِ فَقَالَ ‏"‏ وَاكِلْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِمُوَاكَلَةِ الْحَائِضِ بَأْسًا ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي فَضْلِ وَضُوئِهَا فَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُهُمْ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ فَضْلَ طَهُورِهَا ‏.‏

Abdulloh ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺdan hayzli ayol bilan birga taom yeyish haqida soʻradim. Shunda u zot: «U bilan birga ye», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Saʼdning hadisi hasan gʻaribdir. Bu — umumiy ilm ahlining soʻzi boʻlib, ular hayzli ayol bilan birga taom yeyishda hech qanday zarar koʻrmaganlar. Uning tahorat (ortgan suv)ida esa ixtilof qilganlar: baʼzilari bunga ruxsat bergan, baʼzilari uning ortgan poklovchi suvini makruh sanagan.Абдуллоҳ ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺдан ҳайзли аёл билан бирга таом ейиш ҳақида сўрадим. Шунда у зот: «У билан бирга е», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Оиша ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу — умумий илм аҳлининг сўзи бўлиб, улар ҳайзли аёл билан бирга таом ейишда ҳеч қандай зарар кўрмаганлар. Унинг таҳорат (ортган сув)ида эса ихтилоф қилганлар: баъзилари бунга рухсат берган, баъзилари унинг ортган покловчи сувини макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَاوِلِينِي الْخُمْرَةَ مِنَ الْمَسْجِدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ إِنِّي حَائِضٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ حَيْضَتَكِ لَيْسَتْ فِي يَدِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا فِي ذَلِكَ بِأَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ تَتَنَاوَلَ الْحَائِضُ شَيْئًا مِنَ الْمَسْجِدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Masjiddan menga xumra (joynamoz)ni olib ber», dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Men hayzliman», dedim. U zot: «Hayzing qoʻlingda emas-ku», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Bu — umumiy ilm ahlining soʻzidir; hayzli ayolning masjiddan biror narsa olishida zarar yoʻqligi haqida ular oʻrtasida ixtilofni bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Масжиддан менга хумра (жойнамоз)ни олиб бер», дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Мен ҳайзлиман», дедим. У зот: «Ҳайзинг қўлингда эмас-ку», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — умумий илм аҳлининг сўзидир; ҳайзли аёлнинг масжиддан бирор нарса олишида зарар йўқлиги ҳақида улар ўртасида ихтилофни билмаймиз.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا أَوِ امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا أَوْ كَاهِنًا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّغْلِيظِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ إِتْيَانُ الْحَائِضِ كُفْرًا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِالْكَفَّارَةِ ‏.‏ وَضَعَّفَ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيُّ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim hayzli ayolga, yoki ayolning orqa (yoʻli)ga yaqinlik qilsa, yoki kohinga (gʻoyibdan xabar berganga ishonib) borsa, bas, u Muhammad ﷺga nozil qilingan narsaga kufr keltiribdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Hakim al-Asramning Abu Tamima al-Hujaymiydan, u Abu Hurayradan (rivoyati) orqaligina bilamiz. Ilm ahli nazdida bu (soʻz)ning maʼnosi tagʻliz (qattiq tahdid) yuzasidandir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganki, u zot: «Kim hayzli ayolga yaqinlik qilsa, bir dinor sadaqa qilsin», dedilar. Agar hayzli ayolga yaqinlik qilish kufr boʻlganida, unga kafforat buyurilmas edi. Muhammad bu hadisni isnodi tomonidan zaif sanadi. Abu Tamima al-Hujaymiyning ismi Torif ibn Mujolid (dir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким ҳайзли аёлга, ёки аёлнинг орқа (йўли)га яқинлик қилса, ёки коҳинга (ғойибдан хабар берганга ишониб) борса, бас, у Муҳаммад ﷺга нозил қилинган нарсага куфр келтирибди», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳаким ал-Асрамнинг Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривояти) орқалигина биламиз. Илм аҳли наздида бу (сўз)нинг маъноси тағлиз (қаттиқ таҳдид) юзасидандир. Набий ﷺдан ривоят қилинганки, у зот: «Ким ҳайзли аёлга яқинлик қилса, бир динор садақа қилсин», дедилар. Агар ҳайзли аёлга яқинлик қилиш куфр бўлганида, унга каффорат буюрилмас эди. Муҳаммад бу ҳадисни исноди томонидан заиф санади. Абу Тамима ал-Ҳужаймийнинг исми Ториф ибн Мужолид (дир).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجُلِ يَقَعُ عَلَى امْرَأَتِهِ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ ‏"‏ يَتَصَدَّقُ بِنِصْفِ دِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hayzli holatdagi xotiniga yaqinlik qilgan kishi haqida: «Yarim dinor sadaqa qilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳайзли ҳолатдаги хотинига яқинлик қилган киши ҳақида: «Ярим динор садақа қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ دَمًا أَحْمَرَ فَدِينَارٌ وَإِذَا كَانَ دَمًا أَصْفَرَ فَنِصْفُ دِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْكَفَّارَةِ فِي إِتْيَانِ الْحَائِضِ قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا وَمَرْفُوعًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يَسْتَغْفِرُ رَبَّهُ وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ قَوْلِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الأَمْصَارِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qizil qon boʻlsa — bir dinor, sariq qon boʻlsa — yarim dinor (sadaqa qilinsin)», dedilar. Abu Iso aytdi: Hayzli ayolga yaqinlik qilishdagi kafforat hadisi Ibn Abbosdan mavquf (oʻz soʻzi sifatida) ham, marfuʼ (Paygʻambarga nisbatan) ham rivoyat qilingan. Bu — baʼzi ilm ahlining soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi. Ibn Muborak esa: «Robbidan magʻfirat soʻraydi, unga kafforat lozim emas», dedi. Ibn Muborakning soʻziga oʻxshash (gap) baʼzi tobeinlardan, jumladan Said ibn Jubayr va Ibrohim an-Naxaiydan ham rivoyat qilingan; bu — shaharlar olimlarining umumiy soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қизил қон бўлса — бир динор, сариқ қон бўлса — ярим динор (садақа қилинсин)», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳайзли аёлга яқинлик қилишдаги каффорат ҳадиси Ибн Аббосдан мавқуф (ўз сўзи сифатида) ҳам, марфуъ (Пайғамбарга нисбатан) ҳам ривоят қилинган. Бу — баъзи илм аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Ибн Муборак эса: «Роббидан мағфират сўрайди, унга каффорат лозим эмас», деди. Ибн Муборакнинг сўзига ўхшаш (гап) баъзи тобеинлардан, жумладан Саид ибн Жубайр ва Иброҳим ан-Нахаийдан ҳам ривоят қилинган; бу — шаҳарлар олимларининг умумий сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الثَّوْبِ يُصِيبُهُ الدَّمُ مِنَ الْحَيْضَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حُتِّيهِ ثُمَّ اقْرُصِيهِ بِالْمَاءِ ثُمَّ رُشِّيهِ وَصَلِّي فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ قَيْسٍ بِنْتِ مِحْصَنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَسْمَاءَ فِي غَسْلِ الدَّمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الدَّمِ يَكُونُ عَلَى الثَّوْبِ فَيُصَلِّي فِيهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهُ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا كَانَ الدَّمُ مِقْدَارَ الدِّرْهَمِ فَلَمْ يَغْسِلْهُ وَصَلَّى فِيهِ أَعَادَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ الدَّمُ أَكْثَرَ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ أَعَادَ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَلَمْ يُوجِبْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلَيْهِ الإِعَادَةَ وَإِنْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يَجِبُ عَلَيْهِ الْغَسْلُ وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ مِنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ وَشَدَّدَ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺdan hayz qoni tekkan libos haqida soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qirib tashla, soʻng suv bilan ishqab yuv, soʻng (suv) sepib (namoz) oʻqi», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Umm Qays binti Mihson (roziyallohu anho)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Asmoning qonni yuvish haqidagi hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli libosdagi qon yuvilmasdan turib unda namoz oʻqilishi haqida ixtilof qilganlar. Tobeinlardan baʼzi ilm ahli: «Agar qon dirham miqdorida boʻlsa-yu, uni yuvmay unda namoz oʻqigan boʻlsa, namozni qayta oʻqiydi», degan. Baʼzilari: «Agar qon dirham miqdoridan koʻp boʻlsa, namozni qayta oʻqiydi», degan; bu — Sufyon as-Savriy va Ibn Muborakning soʻzidir. Tobeinlardan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa dirham miqdoridan koʻp boʻlsa ham, unga qayta oʻqishni vojib qilmaganlar; Ahmad va Ishoq shuni aytadi. Shofeiy esa: «Dirham miqdoridan kam boʻlsa ham, unga yuvish vojib boʻladi», deb bu (masala)da qattiq tutdi.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺдан ҳайз қони теккан либос ҳақида сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қириб ташла, сўнг сув билан ишқаб юв, сўнг (сув) сепиб (намоз) ўқи», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Умм Қайс бинти Миҳсон (розияллоҳу анҳо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Асмонинг қонни ювиш ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли либосдаги қон ювилмасдан туриб унда намоз ўқилиши ҳақида ихтилоф қилганлар. Тобеинлардан баъзи илм аҳли: «Агар қон дирҳам миқдорида бўлса-ю, уни ювмай унда намоз ўқиган бўлса, намозни қайта ўқийди», деган. Баъзилари: «Агар қон дирҳам миқдоридан кўп бўлса, намозни қайта ўқийди», деган; бу — Суфён ас-Саврий ва Ибн Муборакнинг сўзидир. Тобеинлардан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса дирҳам миқдоридан кўп бўлса ҳам, унга қайта ўқишни вожиб қилмаганлар; Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади. Шофеий эса: «Дирҳам миқдоридан кам бўлса ҳам, унга ювиш вожиб бўлади», деб бу (масала)да қаттиқ тутди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا شُجَاعُ بْنُ الْوَلِيدِ أَبُو بَدْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِي سَهْلٍ، عَنْ مُسَّةَ الأَزْدِيَّةِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ كَانَتِ النُّفَسَاءُ تَجْلِسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَكُنَّا نَطْلِي وُجُوهَنَا بِالْوَرْسِ مِنَ الْكَلَفِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَهْلٍ عَنْ مُسَّةَ الأَزْدِيَّةِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي سَهْلٍ كَثِيرُ بْنُ زِيَادٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ثِقَةٌ وَأَبُو سَهْلٍ ثِقَةٌ ‏.‏ وَلَمْ يَعْرِفْ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَهْلٍ ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى أَنَّ النُّفَسَاءَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا إِلاَّ أَنْ تَرَى الطُّهْرَ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنَّهَا تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي ‏.‏ فَإِذَا رَأَتِ الدَّمَ بَعْدَ الأَرْبَعِينَ فَإِنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ تَدَعُ الصَّلاَةَ بَعْدَ الأَرْبَعِينَ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِنَّهَا تَدَعُ الصَّلاَةَ خَمْسِينَ يَوْمًا إِذَا لَمْ تَرَ الطُّهْرَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيِّ سِتِّينَ يَوْمًا ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida nifosli ayol qirq kun (namozni tark qilib) oʻtirar edi; biz dogʻga (yuzdagi xolga) qarshi yuzlarimizni vars (xushboʻy oʻt) bilan suvar edik. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir; biz uni faqat Abu Sahlning Mussa al-Azdiyyadan, u Umm Salamadan (rivoyati) orqaligina bilamiz. Abu Sahlning ismi Kasir ibn Ziyod (dir). Muhammad ibn Ismoil: «Ali ibn Abdulaʼlo ishonchli, Abu Sahl ham ishonchlidir», dedi. Muhammad bu hadisni faqat Abu Sahlning hadisi orqaligina bilgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingi ilm ahli nifosli ayol qirq kun namozni tark qilishiga ittifoq qilganlar, faqat shundan oldin poklanishni koʻrsa, gʻusl qilib namoz oʻqiydi. Agar qirq kundan keyin qon koʻrsa, koʻpchilik ilm ahli: «Qirq kundan keyin namozni tark qilmaydi», degan; bu — koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir. Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadi. Hasan al-Basriydan rivoyat qilinishicha, u: «Agar poklanishni koʻrmasa, ellik kun namozni tark qiladi», degan. Ato ibn Abu Raboh va Shaʼbiydan esa oltmish kun (deb) rivoyat qilinadi.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида нифосли аёл қирқ кун (намозни тарк қилиб) ўтирар эди; биз доғга (юздаги холга) қарши юзларимизни варс (хушбўй ўт) билан сувар эдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир; биз уни фақат Абу Саҳлнинг Мусса ал-Аздийядан, у Умм Саламадан (ривояти) орқалигина биламиз. Абу Саҳлнинг исми Касир ибн Зиёд (дир). Муҳаммад ибн Исмоил: «Али ибн Абдулаъло ишончли, Абу Саҳл ҳам ишончлидир», деди. Муҳаммад бу ҳадисни фақат Абу Саҳлнинг ҳадиси орқалигина билган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейинги илм аҳли нифосли аёл қирқ кун намозни тарк қилишига иттифоқ қилганлар, фақат шундан олдин покланишни кўрса, ғусл қилиб намоз ўқийди. Агар қирқ кундан кейин қон кўрса, кўпчилик илм аҳли: «Қирқ кундан кейин намозни тарк қилмайди», деган; бу — кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир. Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтади. Ҳасан ал-Басрийдан ривоят қилинишича, у: «Агар покланишни кўрмаса, эллик кун намозни тарк қилади», деган. Ато ибн Абу Рабоҳ ва Шаъбийдан эса олтмиш кун (деб) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ فِي غُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ بِغُسْلٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَعُودَ قَبْلَ أَنْ يَتَوَضَّأَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ فَقَالَ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَأَبُو عُرْوَةَ هُوَ مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ ‏.‏ وَأَبُو الْخَطَّابِ قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ ‏.‏ وَهُوَ خَطَأٌ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عُرْوَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan (barcha) ayollari oldiga aylanib oʻtar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Rofeʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning Nabiy ﷺ bir gʻusl bilan ayollari oldiga aylanib oʻtganlari haqidagi hadisi hasan sahihdir. Bu — bir necha ilm ahlining soʻzi boʻlib, jumladan Hasan al-Basriy: «Tahorat qilishdan oldin qaytishida zarar yoʻq», degan. Muhammad ibn Yusuf buni Sufyondan rivoyat qilib: «Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan, u Anasdan», degan. Abu Urva — bu Maʼmar ibn Roshid; Abul-Xattob esa — Qatoda ibn Diomadir. Abu Iso aytdi: Baʼzilar buni Muhammad ibn Yusufdan, u Sufyondan, u ibn Abu Urvadan, u Abul-Xattobdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — xato; sahihi — Abu Urvadan (boʻlganidir).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир ғусл билан (барча) аёллари олдига айланиб ўтар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Рофеъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг Набий ﷺ бир ғусл билан аёллари олдига айланиб ўтганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — бир неча илм аҳлининг сўзи бўлиб, жумладан Ҳасан ал-Басрий: «Таҳорат қилишдан олдин қайтишида зарар йўқ», деган. Муҳаммад ибн Юсуф буни Суфёндан ривоят қилиб: «Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан, у Анасдан», деган. Абу Урва — бу Маъмар ибн Рошид; Абул-Хаттоб эса — Қатода ибн Диомадир. Абу Исо айтди: Баъзилар буни Муҳаммад ибн Юсуфдан, у Суфёндан, у ибн Абу Урвадан, у Абул-Хаттобдан (деб) ривоят қилган. Бу — хато; саҳиҳи — Абу Урвадан (бўлганидир).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ أَهْلَهُ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَعُودَ فَلْيَتَوَضَّأْ بَيْنَهُمَا وُضُوءًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَالَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَعُودَ فَلْيَتَوَضَّأْ قَبْلَ أَنْ يَعُودَ ‏.‏ وَأَبُو الْمُتَوَكِّلِ اسْمُهُ عَلِيُّ بْنُ دَاوُدَ ‏.‏ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Birortangiz ahliga (xotiniga) yaqinlik qilsa, soʻngra (yana) qaytmoqchi boʻlsa, ikkisining orasida tahorat qilsin», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan sahihdir. Bu — Umar ibn al-Xattobning soʻzi boʻlib, bir necha ilm ahli ham shuni aytgan; ular: «Erkak xotiniga jimoʼ qilib, soʻng (yana) qaytmoqchi boʻlsa, qaytishidan oldin tahorat qilsin», deyishgan. Abul-Mutavakkilning ismi Ali ibn Dovud (dir). Abu Said al-Xudriyning ismi esa Saʼd ibn Molik ibn Sinon (dir).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирортангиз аҳлига (хотинига) яқинлик қилса, сўнгра (яна) қайтмоқчи бўлса, иккисининг орасида таҳорат қилсин», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу — Умар ибн ал-Хаттобнинг сўзи бўлиб, бир неча илм аҳли ҳам шуни айтган; улар: «Эркак хотинига жимў қилиб, сўнг (яна) қайтмоқчи бўлса, қайтишидан олдин таҳорат қилсин», дейишган. Абул-Мутаваккилнинг исми Али ибн Довуд (дир). Абу Саид ал-Худрийнинг исми эса Саъд ибн Молик ибн Синон (дир).

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَجُلٍ فَقَدَّمَهُ وَكَانَ إِمَامَ قَوْمِهِ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَرَوَى وُهَيْبٌ وَغَيْرُهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ يَجِدُ شَيْئًا مِنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ وَقَالاَ إِنْ دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ فَوَجَدَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَلاَ يَنْصَرِفْ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ وَبِهِ غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أُمِّ وَلَدٍ، لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَتْ قُلْتُ لأُمِّ سَلَمَةَ إِنِّي امْرَأَةٌ أُطِيلُ ذَيْلِي وَأَمْشِي فِي الْمَكَانِ الْقَذِرِ فَقَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُطَهِّرُهُ مَا بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ نَتَوَضَّأُ مِنَ الْمَوْطَإِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا وَطِئَ الرَّجُلُ عَلَى الْمَكَانِ الْقَذِرِ أَنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ غَسْلُ الْقَدَمِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَطْبًا فَيَغْسِلَ مَا أَصَابَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ لِهُودِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ وَهُوَ وَهَمٌ وَلَيْسَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ابْنٌ يُقَالُ لَهُ هُودٌ وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ لإِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ وَهَذَا الصَّحِيحُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avfning Ummu Validi (rahimahalloh) aytadi: Men Ummu Salamaga (roziyallohu anho): «Men etagi uzun ayolman, najosatli (iflos) joyda ham yuraman», dedim. Shunda u: «Rasululloh ﷺ: ‹Undan keyingi (toza joy) uni poklaydi›, dedilar», deb javob berdi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor. U: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik, yurilgan joy sababli tahorat olmas edik», degan. Abu Iso aytdi: Bu ilm ahlidan koʻpchilikning soʻzidir. Ular: «Kishi najosatli joyni bossa, oyogʻini yuvishi vojib boʻlmaydi, faqat (oʻsha joy) hoʻl boʻlsa, unga tekkan narsani yuvadi», deyishgan. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Muborak bu hadisni Molik ibn Anasdan, u Muhammad ibn Umoradan, u Muhammad ibn Ibrohimdan, u Hud ibn Abdurrahmon ibn Avfning Ummu Valididan, u Ummu Salamadan rivoyat qilgan. Bu esa xato (vahm)dir. Abdurrahmon ibn Avfning Hud ismli oʻgʻli yoʻq edi. Aslida bu (rivoyat) Ibrohim ibn Abdurrahmon ibn Avfning Ummu Valididan, u Ummu Salamadan (kelgan). Sahih (toʻgʻri)si shudir.Абдурраҳмон ибн Авфнинг Умму Валиди (раҳимаҳаллоҳ) айтади: Мен Умму Саламага (розияллоҳу анҳо): «Мен этаги узун аёлман, нажосатли (ифлос) жойда ҳам юраман», дедим. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ундан кейинги (тоза жой) уни поклайди›, дедилар», деб жавоб берди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. У: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик, юрилган жой сабабли таҳорат олмас эдик», деган. Абу Исо айтди: Бу илм аҳлидан кўпчиликнинг сўзидир. Улар: «Киши нажосатли жойни босса, оёғини ювиши вожиб бўлмайди, фақат (ўша жой) ҳўл бўлса, унга теккан нарсани ювади», дейишган. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Муборак бу ҳадисни Молик ибн Анасдан, у Муҳаммад ибн Уморадан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Ҳуд ибн Абдурраҳмон ибн Авфнинг Умму Валидидан, у Умму Саламадан ривоят қилган. Бу эса хато (ваҳм)дир. Абдурраҳмон ибн Авфнинг Ҳуд исмли ўғли йўқ эди. Аслида бу (ривоят) Иброҳим ибн Абдурраҳмон ибн Авфнинг Умму Валидидан, у Умму Саламадан (келган). Саҳиҳ (тўғри)си шудир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ بِالتَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمَّارٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَلِيٌّ وَعَمَّارٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمُ الشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَمَكْحُولٌ قَالُوا التَّيَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَالْحَسَنُ قَالُوا التَّيَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَضَرْبَةٌ لِلْيَدَيْنِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَمَّارٍ فِي التَّيَمُّمِ أَنَّهُ قَالَ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمَّارٍ أَنَّهُ قَالَ تَيَمَّمْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ ‏.‏ فَضَعَّفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثَ عَمَّارٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ لَمَّا رُوِيَ عَنْهُ حَدِيثُ الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَخْلَدٍ الْحَنْظَلِيُّ حَدِيثُ عَمَّارٍ فِي التَّيَمُّمِ لِلْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ عَمَّارٍ تَيَمَّمْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنَاكِبِ وَالآبَاطِ لَيْسَ هُوَ بِمُخَالِفٍ لِحَدِيثِ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ لأَنَّ عَمَّارًا لَمْ يَذْكُرْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ وَإِنَّمَا قَالَ فَعَلْنَا كَذَا وَكَذَا فَلَمَّا سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ فَانْتَهَى إِلَى مَا عَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا أَفْتَى بِهِ عَمَّارٌ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّيَمُّمِ أَنَّهُ قَالَ الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ فَفِي هَذَا دَلاَلَةٌ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى مَا عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَعَلَّمَهُ إِلَى الْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الْكَرِيمِ يَقُولُ لَمْ أَرَ بِالْبَصْرَةِ أَحْفَظَ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَابْنِ الشَّاذَكُونِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ الْفَلاَّسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو زُرْعَةَ وَرَوَى عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga yuz va ikki kaftni (masx qilib) tayammum qilishni buyurdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ammorning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu (hadis) Ammordan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir; ular orasida Ali, Ammor va Ibn Abbos bor. Tobiʼinlardan ham koʻpchilik shunday degan; ular orasida Shaʼbiy, Atoʼ va Makhul bor. Ular: «Tayammum yuz va ikki kaft uchun bir marta (yerga) urishdir», deyishgan. Ahmad va Ishoq ham shunday deydi. Baʼzi ilm ahli esa, ular orasida Ibn Umar, Jobir, Ibrohim va Hasan bor, ular: «Tayammum yuz uchun bir marta, ikki qoʻl uchun tirsaklargacha bir marta urishdir», deyishgan. Sufyon as-Savriy, Molik, Ibn Muborak va Shofiʼiy ham shunday deydi. Bu hadis tayammum haqida Ammordan turli yoʻllar bilan rivoyat qilinib, unda u: «Yuz va ikki kaft uchun», deganligi (kelgan). Yana Ammordan rivoyat qilinishicha, u: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga yelka va qoʻltiqlargacha tayammum qildik», degan. Shu sababli baʼzi ilm ahli Ammorning Nabiy ﷺdan yuz va ikki kaft haqida rivoyat qilgan hadisini zaif sanashdi, undan yelka va qoʻltiqlar haqidagi hadis ham rivoyat qilinganligi uchun. Ishoq ibn Ibrohim ibn Maxlad al-Hanzaliy aytdi: Ammorning yuz va ikki kaftga tayammum qilish haqidagi hadisi hasan sahih hadisdir. Ammorning «Biz Nabiy ﷺ bilan yelka va qoʻltiqlargacha tayammum qildik» degan hadisi yuz va ikki kaft haqidagi hadisga zid emas; chunki Ammor Nabiy ﷺ ularga shuni buyurganini zikr qilmagan, balki u: «Biz shunday-shunday qildik», deganxolos. Soʻng u Nabiy ﷺdan soʻraganida, u zot unga yuz va ikki kaftni buyurdilar. Shunday qilib u Rasululloh ﷺ oʻzlariga oʻrgatgan yuz va ikki kaftga qaytdi. Bunga dalil — Ammor Nabiy ﷺdan keyin tayammum haqida fatvo berib, «Yuz va ikki kaft», deganidir. Bunda u Nabiy ﷺ oʻzlariga oʻrgatgan narsaga qaytganiga dalolat bor; u (Nabiy) unga yuz va ikki kaftga (tayammum qilishni) oʻrgatdilar. (Roviy) aytdi: Men Abu Zurʼa Ubaydulloh ibn Abdulkarimning: «Basrada men shu uch kishidan — Ali ibn al-Madiniy, Ibnush-Shozakuniy va Amr ibn Ali al-Fallosdan koʻra hofizroq kishini koʻrmadim», deganini eshitdim. Abu Zurʼa aytdi: Affon ibn Muslim Amr ibn Alidan bir hadis rivoyat qilgan.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга юз ва икки кафтни (масх қилиб) таяммум қилишни буюрдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (ҳадис) Аммордан турли йўллар билан ривоят қилинган. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг сўзидир; улар орасида Али, Аммор ва Ибн Аббос бор. Тобиъинлардан ҳам кўпчилик шундай деган; улар орасида Шаъбий, Атў ва Макҳул бор. Улар: «Таяммум юз ва икки кафт учун бир марта (ерга) уришдир», дейишган. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейди. Баъзи илм аҳли эса, улар орасида Ибн Умар, Жобир, Иброҳим ва Ҳасан бор, улар: «Таяммум юз учун бир марта, икки қўл учун тирсакларгача бир марта уришдир», дейишган. Суфён ас-Саврий, Молик, Ибн Муборак ва Шофиъий ҳам шундай дейди. Бу ҳадис таяммум ҳақида Аммордан турли йўллар билан ривоят қилиниб, унда у: «Юз ва икки кафт учун», деганлиги (келган). Яна Аммордан ривоят қилинишича, у: «Биз Набий ﷺ билан бирга елка ва қўлтиқларгача таяммум қилдик», деган. Шу сабабли баъзи илм аҳли Амморнинг Набий ﷺдан юз ва икки кафт ҳақида ривоят қилган ҳадисини заиф санашди, ундан елка ва қўлтиқлар ҳақидаги ҳадис ҳам ривоят қилинганлиги учун. Ишоқ ибн Иброҳим ибн Махлад ал-Ҳанзалий айтди: Амморнинг юз ва икки кафтга таяммум қилиш ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Амморнинг «Биз Набий ﷺ билан елка ва қўлтиқларгача таяммум қилдик» деган ҳадиси юз ва икки кафт ҳақидаги ҳадисга зид эмас; чунки Аммор Набий ﷺ уларга шуни буюрганини зикр қилмаган, балки у: «Биз шундай-шундай қилдик», деганхолос. Сўнг у Набий ﷺдан сўраганида, у зот унга юз ва икки кафтни буюрдилар. Шундай қилиб у Расулуллоҳ ﷺ ўзларига ўргатган юз ва икки кафтга қайтди. Бунга далил — Аммор Набий ﷺдан кейин таяммум ҳақида фатво бериб, «Юз ва икки кафт», деганидир. Бунда у Набий ﷺ ўзларига ўргатган нарсага қайтганига далолат бор; у (Набий) унга юз ва икки кафтга (таяммум қилишни) ўргатдилар. (Ровий) айтди: Мен Абу Зуръа Убайдуллоҳ ибн Абдулкаримнинг: «Басрада мен шу уч кишидан — Али ибн ал-Мадиний, Ибнуш-Шозакуний ва Амр ибн Али ал-Фаллосдан кўра ҳофизроқ кишини кўрмадим», деганини эшитдим. Абу Зуръа айтди: Аффон ибн Муслим Амр ибн Алидан бир ҳадис ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّيَمُّمِ، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ قَالَ فِي كِتَابِهِ حِينَ ذَكَرَ الْوُضُوءَ‏:‏ ‏(‏فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إلى المَرَافِقِ‏)‏، وَقَالَ في التَّيَمُّمِ‏:‏ ‏(‏فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ‏)‏ وَقَالَ‏:‏ ‏(‏وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيِهْمَا‏)‏ فَكَانَتِ السُّنَّةُ في القَطْعِ الكَفَّينِ، إِنَّمَا هُوَ الوَجْهُ وَالكَفَّانِ، يَعْنِي التَّيَمُّمَ‏"‏‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan tayammum haqida soʻralganida, u dedi: «Alloh Oʻz Kitobida tahoratni zikr qilganida: {Yuzlaringizni va qoʻllaringizni tirsaklargacha yuvinglar} (Moida 6), dedi. Tayammum haqida esa: {Yuzlaringizga va qoʻllaringizga masx qilinglar} (Moida 6), dedi. Yana: {Oʻgʻri erkak va oʻgʻri ayol — ularning qoʻllarini kesinglar} (Moida 38), dedi. Kesishda esa sunnat ikki kaft(ni kesish) boʻlgan. Demak, u (tayammum) faqat yuz va ikki kaftdir», yaʼni tayammumni (nazarda tutdi).Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан таяммум ҳақида сўралганида, у деди: «Аллоҳ Ўз Китобида таҳоратни зикр қилганида: {Юзларингизни ва қўлларингизни тирсакларгача ювинглар} (Моида 6), деди. Таяммум ҳақида эса: {Юзларингизга ва қўлларингизга масх қилинглар} (Моида 6), деди. Яна: {Ўғри эркак ва ўғри аёл — уларнинг қўлларини кесинглар} (Моида 38), деди. Кесишда эса суннат икки кафт(ни кесиш) бўлган. Демак, у (таяммум) фақат юз ва икки кафтдир», яъни таяммумни (назарда тутди).

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، وَعُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقْرِئُنَا الْقُرْآنَ عَلَى كُلِّ حَالٍ مَا لَمْ يَكُنْ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ قَالُوا يَقْرَأُ الرَّجُلُ الْقُرْآنَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ وَلاَ يَقْرَأُ فِي الْمُصْحَفِ إِلاَّ وَهُوَ طَاهِرٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga har qanday holatda Qurʼon oʻqib berar edilar, faqat junub boʻlganlaridagina (oʻqimas edilar). Abu Iso aytdi: Alining bu hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobiʼinlardan koʻpchilik ilm ahli shunday degan. Ular: «Kishi tahoratsiz Qurʼon oʻqiyaveradi, lekin Mushafni faqat tahoratli (pok) holatdagina oʻqiydi», deyishgan. Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deydi.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга ҳар қандай ҳолатда Қуръон ўқиб берар эдилар, фақат жунуб бўлганларидагина (ўқимас эдилар). Абу Исо айтди: Алининг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобиъинлардан кўпчилик илм аҳли шундай деган. Улар: «Киши таҳоратсиз Қуръон ўқияверади, лекин Мушафни фақат таҳоратли (пок) ҳолатдагина ўқийди», дейишган. Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ أَعْرَابِيٌّ الْمَسْجِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَصَلَّى فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا وَلاَ تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ بَالَ فِي الْمَسْجِدِ فَأَسْرَعَ إِلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْرِيقُوا عَلَيْهِ سَجْلاً مِنْ مَاءٍ أَوْ دَلْوًا مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Bir aʼrobiy masjidga kirdi, Nabiy ﷺ esa oʻtirgan edilar. U namoz oʻqidi, namozdan boʻshagach: «Allohim, menga va Muhammadga rahm qil, biz bilan birga boshqa hech kimga rahm qilma!», dedi. Nabiy ﷺ unga oʻgirilib: «Sen keng (rahmat)ni toraytirib qoʻyding», dedilar. Koʻp oʻtmay u masjidga siydik chiqardi. Shunda odamlar unga (toʻxtatish uchun) shoshildilar. Nabiy ﷺ: «Uning ustiga bir chelak suv — yoki bir paqir suv — quyinglar», dedilar. Soʻng: «Sizlar (odamlarga) yengillik qiluvchilar qilib yuborilgansizlar, qiyinchilik soluvchilar qilib yuborilgan emassizlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир аъробий масжидга кирди, Набий ﷺ эса ўтирган эдилар. У намоз ўқиди, намоздан бўшагач: «Аллоҳим, менга ва Муҳаммадга раҳм қил, биз билан бирга бошқа ҳеч кимга раҳм қилма!», деди. Набий ﷺ унга ўгирилиб: «Сен кенг (раҳмат)ни торайтириб қўйдинг», дедилар. Кўп ўтмай у масжидга сийдик чиқарди. Шунда одамлар унга (тўхтатиш учун) шошилдилар. Набий ﷺ: «Унинг устига бир челак сув — ёки бир пақир сув — қуйинглар», дедилар. Сўнг: «Сизлар (одамларга) енгиллик қилувчилар қилиб юборилгансизлар, қийинчилик солувчилар қилиб юборилган эмассизлар», дедилар.

قَالَ سَعِيدٌ قَالَ سُفْيَانُ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Said aytdi: Sufyon aytdi: Menga Yahyo ibn Said, Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Ibn Abbos va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga koʻradir; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Yunus bu hadisni az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan.Саид айтди: Суфён айтди: Менга Яҳё ибн Саид, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшашини ривоят қилди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Ибн Аббос ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга кўрадир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Юнус бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.