حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ . وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ " . وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ . وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ . وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Qutayba bizga hadis aytdi: Jarir bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ asrdan keyin ikki rakʼat namoz oʻqiganlarining sababi shuki, u zotga mol kelib qoldi va u peshindan keyingi ikki rakʼatdan u zotni mashgʻul qildi. Shunda u zot ularni asrdan keyin oʻqidilar, soʻng ularni qaytarmadilar. Bu bobda Oisha, Ummu Salama, Maymuna va Abu Musodan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺdan u zotning asrdan keyin ikki rakʼat oʻqiganlari haqida birortadan koʻprogʻi rivoyat qilgan. Bu esa u zotdan rivoyat qilingan — asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari — bilan ziddir. Ibn Abbosning hadisi — u «ularni qaytarmadilar» deganidagi — aniqroqdir. Zayd ibn Sobitdan ham Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Oishadan bu bobda rivoyatlar rivoyat qilingan: undan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ asrdan keyin uning huzuriga kirsalar, albatta ikki rakʼat oʻqir edilar; yana undan, u Ummu Salamadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. Koʻpchilik ilm ahli ittifoq qilgan narsa — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishning makruhligidir, faqat shundan istisno qilinganlar bundan mustasno; masalan, Makkada asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha tavofdan soʻng namoz oʻqish — Nabiy ﷺdan bunda ruxsat rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli shu fikrni aytganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli esa Makkada ham asrdan keyin va bomdoddan keyin namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va baʼzi Kufa ahli shuni aytadilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Жарир бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ асрдан кейин икки ракъат намоз ўқиганларининг сабаби шуки, у зотга мол келиб қолди ва у пешиндан кейинги икки ракъатдан у зотни машғул қилди. Шунда у зот уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг уларни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умму Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺдан у зотнинг асрдан кейин икки ракъат ўқиганлари ҳақида бирортадан кўпроғи ривоят қилган. Бу эса у зотдан ривоят қилинган — асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари — билан зиддир. Ибн Аббоснинг ҳадиси — у «уларни қайтармадилар» деганидаги — аниқроқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан бу бобда ривоятлар ривоят қилинган: ундан ривоят қилинишича, Набий ﷺ асрдан кейин унинг ҳузурига кирсалар, албатта икки ракъат ўқир эдилар; яна ундан, у Умму Саламадан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлар. Кўпчилик илм аҳли иттифоқ қилган нарса — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишнинг макруҳлигидир, фақат шундан истисно қилинганлар бундан мустасно; масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча тавофдан сўнг намоз ўқиш — Набий ﷺдан бунда рухсат ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли шу фикрни айтганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва баъзи Куфа аҳли шуни айтадилар.