حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَمَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ أَوِ انْتَمَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ التَّابِعَةُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ تُنْفِقُ امْرَأَةٌ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الطَّعَامَ قَالَ " ذَلِكَ أَفْضَلُ أَمْوَالِنَا " . ثُمَّ قَالَ " الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ . وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَأَهْلِ الْحِجَازِ لَيْسَ بِذَلِكَ فِيمَا تَفَرَّدَ بِهِ لأَنَّهُ رَوَى عَنْهُمْ مَنَاكِيرَ وَرِوَايَتُهُ عَنْ أَهْلِ الشَّامِ أَصَحُّ هَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ . قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَصْلَحُ حَدِيثًا مِنْ بَقِيَّةَ وَلِبَقِيَّةَ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنِ الثِّقَاتِ . وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ زَكَرِيَّا بْنَ عَدِيٍّ يَقُولُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ خُذُوا عَنْ بَقِيَّةَ مَا حَدَّثَ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ تَأْخُذُوا عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ مَا حَدَّثَ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ عَنْ غَيْرِ الثِّقَاتِ .
Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning Vidolashuv haji yilidagi xutbalarida shunday deganlarini eshitdim: «Albatta Alloh har bir haqdorga uning haqqini bergandir, bas vorisga vasiyat yoʻqdir. Bola toʻshakka (nikohlik kishiga) tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)dir, ularning hisobi Alloh zimmasidadir. Kim otasidan boshqaga (oʻzini) nisbat bersa yoki oʻz xojalaridan boshqaga mansublik daʼvo qilsa, qiyomat kunigacha unga Allohning laʼnati ergashadi. Ayol kishi eridan iznsiz uning uyidan (biror narsa) sarflamaydi.» «Yo Rasululloh, taomni hammi?» deyildi. U zot: «Bu eng afzal molimizdir», dedilar. Soʻng: «Oriyat (qaytarib beriladigan narsa) ado etiladi, beriladigan (sut hayvoni) qaytariladi, qarz uziladi, kafil (zimmasiga olgan narsani) toʻlaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Amr ibn Xorija va Anas ibn Molikdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Bu Abu Umomadan, u Nabiy ﷺdan bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ismoil ibn Ayyoshning Iroq ahli va Hijoz ahlidan qilgan, oʻzigina yakka rivoyat qilgan rivoyatlari unchalik (mustahkam) emas, chunki u ulardan munkar (rivoyat)larni rivoyat qilgan; uning Shom ahlidan qilgan rivoyati esa sahihroqdir. Muhammad ibn Ismoil shunday degan. U aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbal: «Ismoil ibn Ayyosh hadisi jihatdan Baqiyyadan yaxshiroqdir, Baqiyyaning esa ishonchli kishilardan qilgan munkar hadislari bor», dedi. Men yana Abdulloh ibn Abdurrahmonning shunday deganini eshitdim: Men Zakariyyo ibn Adiyning shunday deganini eshitdim: Abu Ishoq al-Fazoriy: «Baqiyyadan ishonchli kishilardan rivoyat qilgan narsasini oling, Ismoil ibn Ayyoshdan esa na ishonchli kishilardan, na ishonchsizlardan rivoyat qilgan narsasini olmang», dedi.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида шундай деганларини эшитдим: «Албатта Аллоҳ ҳар бир ҳақдорга унинг ҳаққини бергандир, бас ворисга васият йўқдир. Бола тўшакка (никоҳлик кишига) тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)дир, уларнинг ҳисоби Аллоҳ зиммасидадир. Ким отасидан бошқага (ўзини) нисбат берса ёки ўз хожаларидан бошқага мансублик даъво қилса, қиёмат кунигача унга Аллоҳнинг лаънати эргашади. Аёл киши эридан изнсиз унинг уйидан (бирор нарса) сарфламайди.» «Ё Расулуллоҳ, таомни ҳамми?» дейилди. У зот: «Бу энг афзал молимиздир», дедилар. Сўнг: «Орият (қайтариб бериладиган нарса) адо этилади, бериладиган (сут ҳайвони) қайтарилади, қарз узилади, кафил (зиммасига олган нарсани) тўлайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Амр ибн Хорижа ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Абу Умомадан, у Набий ﷺдан бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Исмоил ибн Айёшнинг Ироқ аҳли ва Ҳижоз аҳлидан қилган, ўзигина якка ривоят қилган ривоятлари унчалик (мустаҳкам) эмас, чунки у улардан мункар (ривоят)ларни ривоят қилган; унинг Шом аҳлидан қилган ривояти эса саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Исмоил шундай деган. У айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Исмоил ибн Айёш ҳадиси жиҳатдан Бақийядан яхшироқдир, Бақийянинг эса ишончли кишилардан қилган мункар ҳадислари бор», деди. Мен яна Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг шундай деганини эшитдим: Мен Закарийё ибн Адийнинг шундай деганини эшитдим: Абу Ишоқ ал-Фазорий: «Бақийядан ишончли кишилардан ривоят қилган нарсасини олинг, Исмоил ибн Айёшдан эса на ишончли кишилардан, на ишончсизлардан ривоят қилган нарсасини олманг», деди.