حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضْتُ عَامَ الْفَتْحِ مَرَضًا أَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي مَالاً كَثِيرًا وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَتِي أَفَأُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَثُلُثَىْ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَالشَّطْرُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَالثُّلُثُ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ إِنْ تَدَعْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً إِلاَّ أُجِرْتَ فِيهَا حَتَّى اللُّقْمَةَ تَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُخَلَّفُ عَنْ هِجْرَتِي قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ بَعْدِي فَتَعْمَلَ عَمَلاً تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ رِفْعَةً وَدَرَجَةً وَلَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَيْسَ لِلرَّجُلِ أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثُّلُثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ ‏"‏ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Fath yilida men oʻlim yoqasiga keltirgan bir kasallikka yoʻliqdim. Shunda Rasululloh ﷺ meni koʻrgani keldilar. Men: ‹Yo Rasululloh, mening koʻp molim bor, qizimdan boshqa menga voris boʻladigan kishi yoʻq. Bor molimni vasiyat qilaymi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Molimning uchdan ikkisinimi?› dedim. ‹Yoʻq›, dedilar. ‹Yarminimi?› dedim. ‹Yoʻq›, dedilar. ‹Uchdan birinimi?› dedim. U zot: ‹Uchdan bir (boʻlsin), uchdan bir ham koʻpdir. Vorislaringni boy holda qoldirsang, ularni odamlardan tilanadigan muhtoj holatda qoldirgandan koʻra yaxshiroqdir. Sen Allohning yuzini koʻzlab qilgan har bir xarajatingga, hatto ayolingning ogʻziga olib borgan luqmangga ham, ajr olasan›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, hijratimdan orqada qoldiriladigan boʻldimmi?› dedim. U zot: ‹Sen mendan keyin qoldirilib, Allohning yuzini koʻzlab bir amal qilsang, albatta u bilan martabang va darajang ortadi. Balki sen qoldirilarsan, shunda baʼzi qavmlar sendan manfaat koʻrar, boshqalarga esa sen orqali zarar yetar. Allohim, ashobimning hijratini joriy qilgin, ularni ortlariga qaytarmagin. Lekin Saʼd ibn Xavla bechoradir, — Makkada vafot etgani uchun Rasululloh ﷺ unga achindilar›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Saʼd ibn Abu Vaqqosdan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: kishining uchdan birdan koʻpini vasiyat qilishga haqqi yoʻq. Baʼzi ilm ahli esa Rasululloh ﷺning «uchdan bir ham koʻpdir» degan soʻzlariga koʻra uchdan birdan kamaytirishni mustahab koʻrishgan.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Фатҳ йилида мен ўлим ёқасига келтирган бир касалликка йўлиқдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ мени кўргани келдилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, менинг кўп молим бор, қизимдан бошқа менга ворис бўладиган киши йўқ. Бор молимни васият қилайми?› дедим. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Молимнинг учдан иккисиними?› дедим. ‹Йўқ›, дедилар. ‹Ярминими?› дедим. ‹Йўқ›, дедилар. ‹Учдан бириними?› дедим. У зот: ‹Учдан бир (бўлсин), учдан бир ҳам кўпдир. Ворисларингни бой ҳолда қолдирсанг, уларни одамлардан тиланадиган муҳтож ҳолатда қолдиргандан кўра яхшироқдир. Сен Аллоҳнинг юзини кўзлаб қилган ҳар бир харажатингга, ҳатто аёлингнинг оғзига олиб борган луқмангга ҳам, ажр оласан›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ҳижратимдан орқада қолдириладиган бўлдимми?› дедим. У зот: ‹Сен мендан кейин қолдирилиб, Аллоҳнинг юзини кўзлаб бир амал қилсанг, албатта у билан мартабанг ва даражанг ортади. Балки сен қолдириларсан, шунда баъзи қавмлар сендан манфаат кўрар, бошқаларга эса сен орқали зарар етар. Аллоҳим, ашобимнинг ҳижратини жорий қилгин, уларни ортларига қайтармагин. Лекин Саъд ибн Хавла бечорадир, — Маккада вафот этгани учун Расулуллоҳ ﷺ унга ачиндилар›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Саъд ибн Абу Ваққосдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: кишининг учдан бирдан кўпини васият қилишга ҳаққи йўқ. Баъзи илм аҳли эса Расулуллоҳ ﷺнинг «учдан бир ҳам кўпдир» деган сўзларига кўра учдан бирдан камайтиришни мустаҳаб кўришган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَهُوَ جَدُّ هَذَا النَّصْرِ حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ بْنُ جَابِرٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ وَالْمَرْأَةُ بِطَاعَةِ اللَّهِ سِتِّينَ سَنَةً ثُمَّ يَحْضُرُهُمَا الْمَوْتُ فَيُضَارَّانِ فِي الْوَصِيَّةِ فَتَجِبُ لَهُمَا النَّارُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ عَلَىَّ أَبُو هُرَيْرَةَْ ‏:‏ ‏(‏مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الَّذِي رَوَى عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ جَابِرٍ هُوَ جَدُّ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta erkak yoki ayol oltmish yil Allohga itoatda amal qiladi, soʻng ularga oʻlim hozir boʻladi, shunda ular vasiyatda zarar yetkazadilar va ularga doʻzax vojib boʻladi», dedilar. Soʻng Abu Hurayra menga (oyatni) oʻqib berdi: {Vasiyat qilingan vasiyat yoki qarz adosidan keyin, (vorislarga) zarar yetkazmagan holda. Bu Allohdan boʻlgan vasiyatdir} — ushbu soʻzigacha: {Ana shu buyuk yutuqdir} (Niso 12). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ashʼas ibn Jobirdan rivoyat qilgan Nasr ibn Aliy — Nasr ibn Aliy al-Jahzamiyning bobosidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта эркак ёки аёл олтмиш йил Аллоҳга итоатда амал қилади, сўнг уларга ўлим ҳозир бўлади, шунда улар васиятда зарар етказадилар ва уларга дўзах вожиб бўлади», дедилар. Сўнг Абу Ҳурайра менга (оятни) ўқиб берди: {Васият қилинган васият ёки қарз адосидан кейин, (ворисларга) зарар етказмаган ҳолда. Бу Аллоҳдан бўлган васиятдир} — ушбу сўзигача: {Ана шу буюк ютуқдир} (Нисо 12). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ашъас ибн Жобирдан ривоят қилган Наср ибн Алий — Наср ибн Алий ал-Жаҳзамийнинг бобосидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ وَلَهُ مَا يُوصِي فِيهِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Vasiyat qiladigan narsasi bor musulmon kishining vasiyati yonida yozilgan boʻlmasdan ikki kecha tunashga haqqi yoʻqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis az-Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash ham rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Васият қиладиган нарсаси бор мусулмон кишининг васияти ёнида ёзилган бўлмасдан икки кеча тунашга ҳаққи йўқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قَطَنٍ، عَمْرُو بْنُ الْهَيْثَمِ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ أَبِي أَوْفَى أَوْصَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لاَ ‏.‏ قُلْتُ كَيْفَ كُتِبَتِ الْوَصِيَّةُ وَكَيْفَ أَمَرَ النَّاسَ قَالَ أَوْصَى بِكِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ ‏.‏

Talha ibn Musarrif (rahimahulloh) aytadi: Men Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)ga: «Rasululloh ﷺ vasiyat qildilarmi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Vasiyat qanday yozilgan-u, odamlarni qanday buyurganlar?» dedim. U: «Allohning Kitobiga vasiyat qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, uni faqat Molik ibn Migʻval hadisi orqaligina bilamiz.Талҳа ибн Мусарриф (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)га: «Расулуллоҳ ﷺ васият қилдиларми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Васият қандай ёзилган-у, одамларни қандай буюрганлар?» дедим. У: «Аллоҳнинг Китобига васият қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, уни фақат Молик ибн Миғвал ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ وَمَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ أَوِ انْتَمَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ التَّابِعَةُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ تُنْفِقُ امْرَأَةٌ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الطَّعَامَ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ أَفْضَلُ أَمْوَالِنَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَأَهْلِ الْحِجَازِ لَيْسَ بِذَلِكَ فِيمَا تَفَرَّدَ بِهِ لأَنَّهُ رَوَى عَنْهُمْ مَنَاكِيرَ وَرِوَايَتُهُ عَنْ أَهْلِ الشَّامِ أَصَحُّ هَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ أَصْلَحُ حَدِيثًا مِنْ بَقِيَّةَ وَلِبَقِيَّةَ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنِ الثِّقَاتِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ زَكَرِيَّا بْنَ عَدِيٍّ يَقُولُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ خُذُوا عَنْ بَقِيَّةَ مَا حَدَّثَ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ تَأْخُذُوا عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ مَا حَدَّثَ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ عَنْ غَيْرِ الثِّقَاتِ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning Vidolashuv haji yilidagi xutbalarida shunday deganlarini eshitdim: «Albatta Alloh har bir haqdorga uning haqqini bergandir, bas vorisga vasiyat yoʻqdir. Bola toʻshakka (nikohlik kishiga) tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)dir, ularning hisobi Alloh zimmasidadir. Kim otasidan boshqaga (oʻzini) nisbat bersa yoki oʻz xojalaridan boshqaga mansublik daʼvo qilsa, qiyomat kunigacha unga Allohning laʼnati ergashadi. Ayol kishi eridan iznsiz uning uyidan (biror narsa) sarflamaydi.» «Yo Rasululloh, taomni hammi?» deyildi. U zot: «Bu eng afzal molimizdir», dedilar. Soʻng: «Oriyat (qaytarib beriladigan narsa) ado etiladi, beriladigan (sut hayvoni) qaytariladi, qarz uziladi, kafil (zimmasiga olgan narsani) toʻlaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Amr ibn Xorija va Anas ibn Molikdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Bu Abu Umomadan, u Nabiy ﷺdan bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ismoil ibn Ayyoshning Iroq ahli va Hijoz ahlidan qilgan, oʻzigina yakka rivoyat qilgan rivoyatlari unchalik (mustahkam) emas, chunki u ulardan munkar (rivoyat)larni rivoyat qilgan; uning Shom ahlidan qilgan rivoyati esa sahihroqdir. Muhammad ibn Ismoil shunday degan. U aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbal: «Ismoil ibn Ayyosh hadisi jihatdan Baqiyyadan yaxshiroqdir, Baqiyyaning esa ishonchli kishilardan qilgan munkar hadislari bor», dedi. Men yana Abdulloh ibn Abdurrahmonning shunday deganini eshitdim: Men Zakariyyo ibn Adiyning shunday deganini eshitdim: Abu Ishoq al-Fazoriy: «Baqiyyadan ishonchli kishilardan rivoyat qilgan narsasini oling, Ismoil ibn Ayyoshdan esa na ishonchli kishilardan, na ishonchsizlardan rivoyat qilgan narsasini olmang», dedi.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида шундай деганларини эшитдим: «Албатта Аллоҳ ҳар бир ҳақдорга унинг ҳаққини бергандир, бас ворисга васият йўқдир. Бола тўшакка (никоҳлик кишига) тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)дир, уларнинг ҳисоби Аллоҳ зиммасидадир. Ким отасидан бошқага (ўзини) нисбат берса ёки ўз хожаларидан бошқага мансублик даъво қилса, қиёмат кунигача унга Аллоҳнинг лаънати эргашади. Аёл киши эридан изнсиз унинг уйидан (бирор нарса) сарфламайди.» «Ё Расулуллоҳ, таомни ҳамми?» дейилди. У зот: «Бу энг афзал молимиздир», дедилар. Сўнг: «Орият (қайтариб бериладиган нарса) адо этилади, бериладиган (сут ҳайвони) қайтарилади, қарз узилади, кафил (зиммасига олган нарсани) тўлайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Амр ибн Хорижа ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Абу Умомадан, у Набий ﷺдан бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Исмоил ибн Айёшнинг Ироқ аҳли ва Ҳижоз аҳлидан қилган, ўзигина якка ривоят қилган ривоятлари унчалик (мустаҳкам) эмас, чунки у улардан мункар (ривоят)ларни ривоят қилган; унинг Шом аҳлидан қилган ривояти эса саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Исмоил шундай деган. У айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Исмоил ибн Айёш ҳадиси жиҳатдан Бақийядан яхшироқдир, Бақийянинг эса ишончли кишилардан қилган мункар ҳадислари бор», деди. Мен яна Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг шундай деганини эшитдим: Мен Закарийё ибн Адийнинг шундай деганини эшитдим: Абу Ишоқ ал-Фазорий: «Бақийядан ишончли кишилардан ривоят қилган нарсасини олинг, Исмоил ибн Айёшдан эса на ишончли кишилардан, на ишончсизлардан ривоят қилган нарсасини олманг», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ عَلَى نَاقَتِهِ وَأَنَا تَحْتَ جِرَانِهَا وَهِيَ تَقْصَعُ بِجَرَّتِهَا وَإِنَّ لُعَابَهَا يَسِيلُ بَيْنَ كَتِفَىَّ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ وَلاَ وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ وَالْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَمَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ أَوِ انْتَمَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ رَغْبَةً عَنْهُمْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ أُبَالِي بِحَدِيثِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ فَوَثَّقَهُ وَقَالَ إِنَّمَا يَتَكَلَّمُ فِيهِ ابْنُ عَوْنٍ ثُمَّ رَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Xorija (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ tuyalari ustida xutba qildilar, men esa uning boʻyni tagida edim, u tuya kavsh qaytarar, soʻlagi mening ikki kuragim orasiga oqib tushardi. Men u zotning shunday deganlarini eshitdim: «Albatta Alloh har bir haqdorga uning haqqini bergandir, vorisga vasiyat yoʻqdir. Bola toʻshakka tegishlidir, zinokorga esa toshdir. Kim otasidan boshqaga (oʻzini) nisbat bersa yoki ulardan yuz oʻgirib oʻz xojalaridan boshqaga mansublik daʼvo qilsa, unga Allohning laʼnati boʻladi, Alloh undan na farz, na nafl (ibodatni) qabul qilmaydi.» (Roviy) aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbal: «Men Shahr ibn Havshab hadisini parvo qilmayman», dedi. (Roviy) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan Shahr ibn Havshab haqida soʻradim, u uni ishonchli (siqa) sanadi va: «Uning haqida faqat Ibn Avngina (tanqid qilib) gapiradi, soʻng Ibn Avn Hilol ibn Abu Zaynabdan, u Shahr ibn Havshabdan rivoyat qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Хорижа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ туялари устида хутба қилдилар, мен эса унинг бўйни тагида эдим, у туя кавш қайтарар, сўлаги менинг икки курагим орасига оқиб тушарди. Мен у зотнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта Аллоҳ ҳар бир ҳақдорга унинг ҳаққини бергандир, ворисга васият йўқдир. Бола тўшакка тегишлидир, зинокорга эса тошдир. Ким отасидан бошқага (ўзини) нисбат берса ёки улардан юз ўгириб ўз хожаларидан бошқага мансублик даъво қилса, унга Аллоҳнинг лаънати бўлади, Аллоҳ ундан на фарз, на нафл (ибодатни) қабул қилмайди.» (Ровий) айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал: «Мен Шаҳр ибн Ҳавшаб ҳадисини парво қилмайман», деди. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан Шаҳр ибн Ҳавшаб ҳақида сўрадим, у уни ишончли (сиқа) санади ва: «Унинг ҳақида фақат Ибн Авнгина (танқид қилиб) гапиради, сўнг Ибн Авн Ҳилол ибн Абу Зайнабдан, у Шаҳр ибн Ҳавшабдан ривоят қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ وَأَنْتُمْ تَقْرَءُونَ الْوَصِيَّةَ قَبْلَ الدَّيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يُبْدَأُ بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ vasiyatdan oldin qarz (toʻlanishi) bilan hukm qildilar, holbuki sizlar vasiyatni qarzdan oldin oʻqiysizlar. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining barchasi huzurida amal shunga koʻradir: vasiyatdan oldin qarzdan boshlanadi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ васиятдан олдин қарз (тўланиши) билан ҳукм қилдилар, ҳолбуки сизлар васиятни қарздан олдин ўқийсизлар. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг барчаси ҳузурида амал шунга кўрадир: васиятдан олдин қарздан бошланади.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَبِيبَةَ الطَّائِيِّ، قَالَ أَوْصَى إِلَىَّ أَخِي بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَقُلْتُ إِنَّ أَخِي أَوْصَى إِلَىَّ بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ فَأَيْنَ تَرَى لِي وَضْعَهُ فِي الْفُقَرَاءِ أَوِ الْمَسَاكِينِ أَوِ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَلَوْ كُنْتُ لَمْ أَعْدِلْ بِالْمُجَاهِدِينَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَثَلُ الَّذِي يُعْتِقُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَمَثَلِ الَّذِي يُهْدِي إِذَا شَبِعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Habiba at-Toiy (rahimahulloh) aytadi: Akam molining bir qismini menga vasiyat qildi. Soʻng Abu Dardo (roziyallohu anhu)ni uchratib: «Akam molining bir qismini menga vasiyat qildi, uni qayerga sarflashimni maʼqul koʻrasiz — faqirlargami, miskinlargami yoki Alloh yoʻlidagi mujohidlargami?» dedim. U: «Menga kelsak, agar men boʻlsam, (uni) mujohidlarga teng qilmas edim. Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Oʻlim oldida (qul) ozod qiladigan kishining masali toʻyib boʻlgach hadya qiladigan kishining masaliga oʻxshaydi›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳабиба ат-Тоий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Акам молининг бир қисмини менга васият қилди. Сўнг Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)ни учратиб: «Акам молининг бир қисмини менга васият қилди, уни қаерга сарфлашимни маъқул кўрасиз — фақирларгами, мискинларгами ёки Аллоҳ йўлидаги мужоҳидларгами?» дедим. У: «Менга келсак, агар мен бўлсам, (уни) мужоҳидларга тенг қилмас эдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ўлим олдида (қул) озод қиладиган кишининг масали тўйиб бўлгач ҳадя қиладиган кишининг масалига ўхшайди›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ تَسْتَعِينُ عَائِشَةَ فِي كِتَابَتِهَا وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ وَيَكُونَ لِي وَلاَؤُكِ فَعَلْتُ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ وَيَكُونَ لَنَا وَلاَؤُكِ فَلْتَفْعَلْ ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ وَإِنِ اشْتَرَطَ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Oisha (roziyallohu anho) unga xabar bergan: Barira mukotaba (ozodlik shartnomasi) toʻlovida Oishadan yordam soʻrab keldi, u mukotabasidan hali hech narsa toʻlamagan edi. Oisha unga: «Ahling oldiga qayt, agar ular mukotabangni men toʻlashim va sening valong men uchun boʻlishiga rozi boʻlishsa, men buni qilaman», dedi. Barira buni ahliga aytdi, ular esa rad etib: «Agar u sening (ozodliging uchun) ajr (savob) istasa-yu, valong biz uchun boʻlsa, qilaversin», deyishdi. (Oisha) buni Rasululloh ﷺga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Uni sotib ol va ozod qil, zero valo faqat ozod qilgan kishiga boʻladi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ turib: «Allohning Kitobida boʻlmagan shartlarni shart qilayotgan qavmlarga nima boʻldi?! Kim Allohning Kitobida boʻlmagan shartni shart qilsa, u (shart) unga (foyda bermaydi va) yaroqsizdir, garchi yuz marta shart qilsa ham», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Oishadan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: valo (meros huquqi) faqat ozod qilgan kishiga boʻladi.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Оиша (розияллоҳу анҳо) унга хабар берган: Барира мукотаба (озодлик шартномаси) тўловида Оишадан ёрдам сўраб келди, у мукотабасидан ҳали ҳеч нарса тўламаган эди. Оиша унга: «Аҳлинг олдига қайт, агар улар мукотабангни мен тўлашим ва сенинг валонг мен учун бўлишига рози бўлишса, мен буни қиламан», деди. Барира буни аҳлига айтди, улар эса рад этиб: «Агар у сенинг (озодлигинг учун) ажр (савоб) истаса-ю, валонг биз учун бўлса, қилаверсин», дейишди. (Оиша) буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Уни сотиб ол ва озод қил, зеро вало фақат озод қилган кишига бўлади», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ туриб: «Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартларни шарт қилаётган қавмларга нима бўлди?! Ким Аллоҳнинг Китобида бўлмаган шартни шарт қилса, у (шарт) унга (фойда бермайди ва) яроқсиздир, гарчи юз марта шарт қилса ҳам», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Оишадан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: вало (мерос ҳуқуқи) фақат озод қилган кишига бўлади.