حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، قال حَدَّثَنَا أَبِي، قال حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، قال حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلأَهْلِهِ وَمَنْ تَرَكَ ضَيَاعًا فَإِلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَطْوَلَ مِنْ هَذَا وَأَتَمَّ ‏.‏ مَعْنَى ضَيَاعًا ضَائِعًا لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ فَأَنَا أَعُولُهُ وَأُنْفِقُ عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (oʻzidan keyin) mol qoldirsa, u (molning) egalariga (yaʼni vorislariga) tegishlidir. Kim esa (oʻzidan keyin nochor) zoye boʻlguvchilarni qoldirsa, ular menga (yuklatiladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Jobir va Anasdan ham (rivoyat) bor. Zuhriy buni Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan bundan uzunroq va toʻliqroq qilib rivoyat qilgan. «Zoye» (degani) — nochor, hech narsasi yoʻq kishi (demakdir): «Men uni boqaman va unga (mol) sarflayman», (degani).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (ўзидан кейин) мол қолдирса, у (молнинг) эгаларига (яъни ворисларига) тегишлидир. Ким эса (ўзидан кейин ночор) зое бўлгувчиларни қолдирса, улар менга (юклатилади)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Зуҳрий буни Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан бундан узунроқ ва тўлиқроқ қилиб ривоят қилган. «Зое» (дегани) — ночор, ҳеч нарсаси йўқ киши (демакдир): «Мен уни боқаман ва унга (мол) сарфлайман», (дегани).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلٍ، قال حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الأَسَدِيُّ، قال حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دَلْهَمٍ، قال حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَالْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوا النَّاسَ فَإِنِّي مَقْبُوضٌ ‏".‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَوْفٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَابِرٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَوْفٍ، بِهَذَا بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ الأَسَدِيُّ قَدْ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni va faroizni (meros ilmini) oʻrganinglar hamda odamlarga (uni) oʻrgatinglar, chunki men (bu dunyodan) olinaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisda iztirob (chalkashlik) bor. Abu Usoma bu hadisni Avfdan, u bir kishidan, u Sulaymon ibn Jobirdan, u Ibn Masʼuddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Husayn ibn Hurays, unga Abu Usoma, unga Avf shu maʼnoda rivoyat qildi. Muhammad ibn Qosim al-Asadiyni esa Ahmad ibn Hanbal va boshqalar zaif sanaganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни ва фароизни (мерос илмини) ўрганинглар ҳамда одамларга (уни) ўргатинглар, чунки мен (бу дунёдан) олинаман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисда изтироб (чалкашлик) бор. Абу Усома бу ҳадисни Авфдан, у бир кишидан, у Сулаймон ибн Жобирдан, у Ибн Масъуддан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Ҳусайн ибн Ҳурайс, унга Абу Усома, унга Авф шу маънода ривоят қилди. Муҳаммад ибн Қосим ал-Асадийни эса Аҳмад ибн Ҳанбал ва бошқалар заиф санаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قال حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ عَدِيٍّ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةُ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ بِابْنَتَيْهَا مِنْ سَعْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَاتَانِ ابْنَتَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ قُتِلَ أَبُوهُمَا مَعَكَ يَوْمَ أُحُدٍ شَهِيدًا وَإِنَّ عَمَّهُمَا أَخَذَ مَالَهُمَا فَلَمْ يَدَعْ لَهُمَا مَالاً وَلاَ تُنْكَحَانِ إِلاَّ وَلَهُمَا مَالٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَقْضِي اللَّهُ فِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَمِّهِمَا فَقَالَ ‏"‏ أَعْطِ ابْنَتَىْ سَعْدٍ الثُّلُثَيْنِ وَأَعْطِ أُمَّهُمَا الثُّمُنَ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ وَقَدْ رَوَاهُ شَرِيكٌ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn ar-Rabiʼning xotini Saʼddan boʻlgan ikki qizini olib Rasululloh ﷺ huzuriga keldi va: «Yo Rasululloh, bu ikkisi Saʼd ibn ar-Rabiʼning qizlari. Ularning otasi Uhud kunida siz bilan birga shahid boʻldi. Ularning amakisi esa molini olib oldi va ularga hech qanday mol qoldirmadi. Ular esa molsiz nikohlanmaydilar», dedi. U zot: «Bu haqda Alloh hukm qiladi», dedilar. Shunda meros oyati nozil boʻldi. Rasululloh ﷺ ularning amakisiga (odam) yuborib: «Saʼdning ikki qiziga uchdan ikkisini ber, onalariga sakkizdan birini ber, qolgani esa senga (tegishli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqiyl hadisidan bilamiz. Buni Sharik ham Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqiyldan rivoyat qilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн ар-Рабиънинг хотини Саъддан бўлган икки қизини олиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди ва: «Ё Расулуллоҳ, бу иккиси Саъд ибн ар-Рабиънинг қизлари. Уларнинг отаси Уҳуд кунида сиз билан бирга шаҳид бўлди. Уларнинг амакиси эса молини олиб олди ва уларга ҳеч қандай мол қолдирмади. Улар эса молсиз никоҳланмайдилар», деди. У зот: «Бу ҳақда Аллоҳ ҳукм қилади», дедилар. Шунда мерос ояти нозил бўлди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг амакисига (одам) юбориб: «Саъднинг икки қизига учдан иккисини бер, оналарига саккиздан бирини бер, қолгани эса сенга (тегишли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақийл ҳадисидан биламиз. Буни Шарик ҳам Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақийлдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ, قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ الأَوْدِيِّ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي مُوسَى وَسَلْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ الاِبْنَةِ، وَابْنَةِ الاِبْنِ، وَأُخْتٍ، لأَبٍ وَأُمٍّ فَقَالاَ لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ وَلِلأُخْتِ مِنَ الأَبِ وَالأُمِّ مَا بَقِيَ ‏.‏ وَقَالاَ لَهُ انْطَلِقْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَاسْأَلْهُ فَإِنَّهُ سَيُتَابِعُنَا ‏.‏ فَأَتَى عَبْدَ اللَّهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ وَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالاَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَلَكِنْ أَقْضِي فِيهِمَا كَمَا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلاِبْنَةِ النِّصْفُ وَلاِبْنَةِ الاِبْنِ السُّدُسُ تَكْمِلَةَ الثُّلُثَيْنِ وَلِلأُخْتِ مَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو قَيْسٍ الأَوْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ الْكُوفِيُّ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي قَيْسٍ ‏.‏

Huzayl ibn Shurahbil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abu Muso va Salmon ibn Robiʼa huzuriga kelib, ulardan bir qiz, oʻgʻilning qizi va ota-bir, ona-bir opa (haqida meros ulushini) soʻradi. Ular: «Qizga yarmi, ota-bir, ona-bir opaga qolgani (tegishli)», dedilar. Hamda unga: «Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldiga borib soʻragin, u albatta bizga muvofiq (javob) beradi», dedilar. U Abdullohning oldiga kelib, buni unga aytdi va ularning aytganlarini xabar berdi. Abdulloh: «Unday boʻlsa, men adashibman va hidoyat topganlardan boʻlmayman. Balki men bu (ikkisi) haqida Rasululloh ﷺ hukm qilganlaridek hukm qilaman: qizga yarmi, oʻgʻilning qiziga uchdan ikki ulushni toʻldirish uchun oltidan biri, opaga esa qolgani (tegishli)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Qays al-Avdiyning ismi Abdurrahmon ibn Sarvon al-Kufiydir. Buni Shuʼba ham Abu Qaysdan rivoyat qilgan.Ҳузайл ибн Шураҳбил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абу Мусо ва Салмон ибн Робиъа ҳузурига келиб, улардан бир қиз, ўғилнинг қизи ва ота-бир, она-бир опа (ҳақида мерос улушини) сўради. Улар: «Қизга ярми, ота-бир, она-бир опага қолгани (тегишли)», дедилар. Ҳамда унга: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдига бориб сўрагин, у албатта бизга мувофиқ (жавоб) беради», дедилар. У Абдуллоҳнинг олдига келиб, буни унга айтди ва уларнинг айтганларини хабар берди. Абдуллоҳ: «Ундай бўлса, мен адашибман ва ҳидоят топганлардан бўлмайман. Балки мен бу (иккиси) ҳақида Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилганларидек ҳукм қиламан: қизга ярми, ўғилнинг қизига учдан икки улушни тўлдириш учун олтидан бири, опага эса қолгани (тегишли)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Қайс ал-Авдийнинг исми Абдурраҳмон ибн Сарвон ал-Куфийдир. Буни Шуъба ҳам Абу Қайсдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ‏)‏ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ وَإِنَّ أَعْيَانَ بَنِي الأُمِّ يَتَوَارَثُونَ دُونَ بَنِي الْعَلاَّتِ الرَّجُلُ يَرِثُ أَخَاهُ لأَبِيهِ وَأُمِّهِ دُونَ أَخِيهِ لأَبِيهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Horis (rahimahulloh) Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Sizlar mana bu oyatni: {Vasiyat qilgan vasiyatlaringizdan yoki qarzdan keyin} (Niso 11) deb oʻqiysizlar. Holbuki Rasululloh ﷺ qarzni vasiyatdan oldin (ado qilishga) hukm qilganlar. Hamda ona-bir (ota ham ona ham bir) aka-ukalar bir-biriga meros boʻladilar, faqat ota-bir (lekin onasi boshqa) aka-ukalar (ona-birlar borligida) meros olmaydilar: kishi ota-bir va ona-bir akasiga meros boʻladi, faqat ota-bir akasiga (ona-birlar borligida) emas», dedi. Bizga Bundor, unga Yazid ibn Horun, unga Zakariyo ibn Abu Zoida, u Abu Ishoqdan, u Horisdan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan shuning misli (hadisni rivoyat qildi).Ҳорис (раҳимаҳуллоҳ) Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Сизлар мана бу оятни: {Васият қилган васиятларингиздан ёки қарздан кейин} (Нисо 11) деб ўқийсизлар. Ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ қарзни васиятдан олдин (адо қилишга) ҳукм қилганлар. Ҳамда она-бир (ота ҳам она ҳам бир) ака-укалар бир-бирига мерос бўладилар, фақат ота-бир (лекин онаси бошқа) ака-укалар (она-бирлар борлигида) мерос олмайдилар: киши ота-бир ва она-бир акасига мерос бўлади, фақат ота-бир акасига (она-бирлар борлигида) эмас», деди. Бизга Бундор, унга Язид ибн Ҳорун, унга Закариё ибн Абу Зоида, у Абу Ишоқдан, у Ҳорисдан, у Алидан, у Набий ﷺдан шунинг мисли (ҳадисни ривоят қилди).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قال حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قال حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أَعْيَانَ بَنِي الأُمِّ يَتَوَارَثُونَ دُونَ بَنِي الْعَلاَّتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْحَارِثِ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Horis (rahimahulloh) Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Rasululloh ﷺ ona-bir (ota ham ona ham bir) aka-ukalar bir-biriga meros boʻlishiga, ota-bir (ona boshqa) aka-ukalar esa (ular borligida) meros olmasligiga hukm qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Abu Ishoqning Horisdan, uning Alidan (qilgan) hadisidan bilamiz. Baʼzi ahli ilm Horis haqida (uning rivoyati zaifligi haqida) gapirgan. (Lekin) bu hadis boʻyicha amal qilish koʻpchilik ahli ilm nazdida (joriy)dir.Ҳорис (раҳимаҳуллоҳ) Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Расулуллоҳ ﷺ она-бир (ота ҳам она ҳам бир) ака-укалар бир-бирига мерос бўлишига, ота-бир (она бошқа) ака-укалар эса (улар борлигида) мерос олмаслигига ҳукм қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Абу Ишоқнинг Ҳорисдан, унинг Алидан (қилган) ҳадисидан биламиз. Баъзи аҳли илм Ҳорис ҳақида (унинг ривояти заифлиги ҳақида) гапирган. (Лекин) бу ҳадис бўйича амал қилиш кўпчилик аҳли илм наздида (жорий)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قال حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَأَنَا مَرِيضٌ فِي بَنِي سَلِمَةَ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَيْفَ أَقْسِمُ مَالِي بَيْنَ وَلَدِي فَلَمْ يَرُدَّ عَلَىَّ شَيْئًا فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Banu Salima (mahallasi)da kasal yotgan edim, Rasululloh ﷺ meni yoʻqlab keldilar. Men: «Yo Nabiyalloh, molimni bolalarim oʻrtasida qanday taqsimlay?» dedim. U zot menga hech narsa demadilar, toki: {Alloh sizlarga farzandlaringiz (merosi) haqida: bir oʻgʻilga ikki qizning ulushicha (berishni) tavsiya qiladi} (Niso 11) degan oyat nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Shuʼba, Ibn Uyayna va boshqalar Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Jobirdan rivoyat qilganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Бану Салима (маҳалласи)да касал ётган эдим, Расулуллоҳ ﷺ мени йўқлаб келдилар. Мен: «Ё Набияллоҳ, молимни болаларим ўртасида қандай тақсимлай?» дедим. У зот менга ҳеч нарса демадилар, токи: {Аллоҳ сизларга фарзандларингиз (мероси) ҳақида: бир ўғилга икки қизнинг улушича (беришни) тавсия қилади} (Нисо 11) деган оят нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба, Ибн Уяйна ва бошқалар Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобирдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، قال أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قال أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرِضْتُ فَأَتَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي فَوَجَدَنِي قَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَأَتَى وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَهُمَا مَاشِيَانِ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَّ عَلَىَّ مِنْ وَضُوئِهِ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي أَوْ كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي فَلَمْ يُجِبْنِي شَيْئًا وَكَانَ لَهُ تِسْعُ أَخَوَاتٍ حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ ‏:‏ ‏(‏يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ فِيَّ نَزَلَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men kasal boʻlib qoldim, Rasululloh ﷺ meni yoʻqlab keldilar va meni hushimni yoʻqotgan holda topdilar. U zot Abu Bakr va Umar bilan birga piyoda kelgan edilar. Rasululloh ﷺ tahorat qildilar-da, tahorat (suvi)dan ustimga sepdilar, shunda men hushimga keldim. Men: «Yo Rasululloh, molimni qanday hukm qilay?» — yoki: «Molimni qanday qilay?» dedim. U zot menga hech narsa javob bermadilar. Uning toʻqqizta opa-singlisi bor edi. Toki meros (haqidagi) oyat: {Sendan fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga kalola (ota-onasi va farzandi yoʻq mayyit) haqida fatvo beradi} (Niso 176) nozil boʻldi. Jobir: «(Bu oyat) mening haqimda nozil boʻldi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен касал бўлиб қолдим, Расулуллоҳ ﷺ мени йўқлаб келдилар ва мени ҳушимни йўқотган ҳолда топдилар. У зот Абу Бакр ва Умар билан бирга пиёда келган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ таҳорат қилдилар-да, таҳорат (суви)дан устимга сепдилар, шунда мен ҳушимга келдим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, молимни қандай ҳукм қилай?» — ёки: «Молимни қандай қилай?» дедим. У зот менга ҳеч нарса жавоб бермадилар. Унинг тўққизта опа-синглиси бор эди. Токи мерос (ҳақидаги) оят: {Сендан фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга калола (ота-онаси ва фарзанди йўқ маййит) ҳақида фатво беради} (Нисо 176) нозил бўлди. Жобир: «(Бу оят) менинг ҳақимда нозил бўлди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Faroiz (belgilangan ulush)larni egalariga yetkazinglar. Qolgani esa eng yaqin erkak kishiga (tegishli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilar buni Ibn Tovusdan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobani tilga olmay) rivoyat qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Фароиз (белгиланган улуш)ларни эгаларига етказинглар. Қолгани эса энг яқин эркак кишига (тегишли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар буни Ибн Товусдан, у отасидан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобани тилга олмай) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ ابْنِي مَاتَ فَمَا لِي فِي مِيرَاثِهِ قَالَ ‏"‏ لَكَ السُّدُسُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ لَكَ سُدُسٌ آخَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ السُّدُسَ الآخَرَ طُعْمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzuriga kelib: «Mening oʻgʻlim vafot etdi, uning merosidan menga nima (tegadi)?» dedi. U zot: «Senga oltidan biri (tegadi)», dedilar. U (ketishga) yuz oʻgirganida, uni chaqirib: «Senga yana bir oltidan biri (tegadi)», dedilar. U yana yuz oʻgirganida, uni chaqirib: «Albatta bu oxirgi oltidan biri (qoʻshimcha) rizqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Maʼqil ibn Yasordan ham (rivoyat) bor.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб: «Менинг ўғлим вафот этди, унинг меросидан менга нима (тегади)?» деди. У зот: «Сенга олтидан бири (тегади)», дедилар. У (кетишга) юз ўгирганида, уни чақириб: «Сенга яна бир олтидан бири (тегади)», дедилар. У яна юз ўгирганида, уни чақириб: «Албатта бу охирги олтидан бири (қўшимча) ризқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Маъқил ибн Ясордан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قال حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قال حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ مَرَّةً قَالَ قَبِيصَةُ وَقَالَ مَرَّةً رَجُلٌ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ أُمُّ الأُمِّ أَوْ أُمُّ الأَبِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ إِنَّ ابْنَ ابْنِي أَوِ ابْنَ بِنْتِي مَاتَ وَقَدْ أُخْبِرْتُ أَنَّ لِي فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقًّا ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَجِدُ لَكِ فِي الْكِتَابِ مِنْ حَقٍّ وَمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى لَكِ بِشَيْءٍ وَسَأَسْأَلُ النَّاسَ ‏.‏ قَالَ فَسَأَلَ فَشَهِدَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ قَالَ وَمَنْ سَمِعَ ذَلِكَ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ‏.‏ قَالَ فَأَعْطَاهَا السُّدُسَ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى الَّتِي تُخَالِفُهَا إِلَى عُمَرَ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَزَادَنِي فِيهِ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَحْفَظْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَكِنْ حَفِظْتُهُ مِنْ مَعْمَرٍ أَنَّ عُمَرَ قَالَ إِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ لَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا انْفَرَدَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Buvi — onaning onasi yoki otaning onasi — Abu Bakrning oldiga kelib: «Oʻgʻlimning oʻgʻli — yoki qizimning oʻgʻli — vafot etdi. Menga Allohning Kitobida bir haqq borligi xabar berildi», dedi. Abu Bakr: «Men Kitobda sen uchun bir haqq topmayapman va Rasululloh ﷺ sen uchun bir narsaga hukm qilganlarini eshitmadim. Lekin men odamlardan soʻrayman», dedi. So u (odamlardan) soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba Rasululloh ﷺ unga oltidan birni berganliklariga guvohlik berdi. Abu Bakr: «Buni sen bilan birga kim eshitgan?» dedi. U: «Muhammad ibn Maslama», dedi. So u (Abu Bakr) buviga oltidan birni berdi. Soʻng unga muxolif boʻlgan boshqa buvi Umarning oldiga keldi. Sufyon aytdi: Buni menga Maʼmar Zuhriydan (rivoyat qilib) ziyoda qildi — men uni Zuhriydan yodlamadim, lekin uni Maʼmardan yodladim — Umar: «Agar ikkovingiz (birga) toʻplansangiz, u (oltidan bir) ikkovingizniki, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Буви — онанинг онаси ёки отанинг онаси — Абу Бакрнинг олдига келиб: «Ўғлимнинг ўғли — ёки қизимнинг ўғли — вафот этди. Менга Аллоҳнинг Китобида бир ҳаққ борлиги хабар берилди», деди. Абу Бакр: «Мен Китобда сен учун бир ҳаққ топмаяпман ва Расулуллоҳ ﷺ сен учун бир нарсага ҳукм қилганларини эшитмадим. Лекин мен одамлардан сўрайман», деди. Со у (одамлардан) сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба Расулуллоҳ ﷺ унга олтидан бирни берганликларига гувоҳлик берди. Абу Бакр: «Буни сен билан бирга ким эшитган?» деди. У: «Муҳаммад ибн Маслама», деди. Со у (Абу Бакр) бувига олтидан бирни берди. Сўнг унга мухолиф бўлган бошқа буви Умарнинг олдига келди. Суфён айтди: Буни менга Маъмар Зуҳрийдан (ривоят қилиб) зиёда қилди — мен уни Зуҳрийдан ёдламадим, лекин уни Маъмардан ёдладим — Умар: «Агар икковингиз (бирга) тўплансангиз, у (олтидан бир) икковингизники, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قال حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهَا مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ وَمَا لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ وَلَكِنْ هُوَ ذَاكَ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ ‏.‏ وَهَذَا أَحْسَنُ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir buvi Abu Bakrning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. Abu Bakr unga: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq va senga Rasululloh ﷺning sunnatlarida ham hech narsa yoʻq. Bas, qaytib turgin, men odamlardan soʻray», dedi. So u odamlardan soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ huzurida hozir boʻlgan edim, u zot unga oltidan birni berdilar», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan boshqa (guvoh) bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytgan narsaning mislini aytdi. So Abu Bakr buni unga (buviga) joriy qildi. Soʻng boshqa buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq, lekin u oʻsha oltidan birdir. Agar ikkovingiz unda (birga) toʻplansangiz, u ikkovingiz oʻrtangizda, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Buraydadan ham (rivoyat) bor. Bu (rivoyat) eng yaxshisidir va Ibn Uyayna hadisidan koʻra sahihroqdir.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир буви Абу Бакрнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. Абу Бакр унга: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ ва сенга Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларида ҳам ҳеч нарса йўқ. Бас, қайтиб тургин, мен одамлардан сўрай», деди. Со у одамлардан сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида ҳозир бўлган эдим, у зот унга олтидан бирни бердилар», деди. Абу Бакр: «Сен билан бошқа (гувоҳ) борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий туриб, Муғийра ибн Шуъба айтган нарсанинг мислини айтди. Со Абу Бакр буни унга (бувига) жорий қилди. Сўнг бошқа буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ, лекин у ўша олтидан бирдир. Агар икковингиз унда (бирга) тўплансангиз, у икковингиз ўртангизда, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Бу (ривоят) энг яхшисидир ва Ибн Уяйна ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ فِي الْجَدَّةِ مَعَ ابْنِهَا إِنَّهَا أَوَّلُ جَدَّةٍ أَطْعَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُدُسًا مَعَ ابْنِهَا وَابْنُهَا حَىٌّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ وَرَّثَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْجَدَّةَ مَعَ ابْنِهَا وَلَمْ يُوَرِّثْهَا بَعْضُهُمْ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U buvi haqida oʻz oʻgʻli bilan birga (boʻlgan holatda): «Rasululloh ﷺ oʻgʻli tirik turgan holda, oʻgʻli bilan birga oltidan birni (rizq sifatida) yedirgan birinchi buvi shu (buvi)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat shu yoʻl bilan marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan holda) bilamiz. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari buviga oʻgʻli bilan birga meros bergan, baʼzilari esa unga meros bermagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У буви ҳақида ўз ўғли билан бирга (бўлган ҳолатда): «Расулуллоҳ ﷺ ўғли тирик турган ҳолда, ўғли билан бирга олтидан бирни (ризқ сифатида) едирган биринчи буви шу (буви)дир», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат шу йўл билан марфуъ (Пайғамбарга боғланган ҳолда) биламиз. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари бувига ўғли билан бирга мерос берган, баъзилари эса унга мерос бермаган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، قال: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لاَ مَوْلَى لَهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Abu Ubaydaga yozib (xabar berdiki): Rasululloh ﷺ: «Alloh va Uning Rasuli kimning egasi (vorisi) boʻlmasa, oʻshaning egasidir. Togʻa esa kimning vorisi boʻlmasa, oʻshaning vorisidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha va Miqdom ibn Maʼdiykaribdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Абу Убайдага ёзиб (хабар бердики): Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расули кимнинг эгаси (вориси) бўлмаса, ўшанинг эгасидир. Тоға эса кимнинг вориси бўлмаса, ўшанинг ворисидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша ва Миқдом ибн Маъдийкарибдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قال: أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ أَرْسَلَهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ - وَاخْتَلَفَ فِيهِ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَرَّثَ بَعْضُهُمُ الْخَالَ وَالْخَالَةَ وَالْعَمَّةَ وَإِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَوْرِيثِ ذَوِي الأَرْحَامِ وَأَمَّا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَلَمْ يُوَرِّثْهُمْ وَجَعَلَ الْمِيرَاثَ فِي بَيْتِ الْمَالِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toga — vorisi yoʻq kishining vorisidir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar uni mursal qilib rivoyat qilganlar va unda Oishadan deb zikr qilmaganlar. Bu masalada Nabiy ﷺning sahobalari ixtilof qilganlar: baʼzilari togaga, xolaga va ammaga meros tegishini aytganlar. Zavul-arhomning merosga sazovorligi haqida koʻp ilm ahli shu hadisga amal qilganlar. Zayd ibn Sobit esa ularga meros bermagan va merosni baytulmolga qoldirgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тога — вориси йўқ кишининг ворисидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар уни мурсал қилиб ривоят қилганлар ва унда Оишадан деб зикр қилмаганлар. Бу масалада Набий ﷺнинг саҳобалари ихтилоф қилганлар: баъзилари тогага, холага ва аммага мерос тегишини айтганлар. Завул-арҳомнинг меросга сазоворлиги ҳақида кўп илм аҳли шу ҳадисга амал қилганлар. Зайд ибн Собит эса уларга мерос бермаган ва меросни байтулмолга қолдирган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال: حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قال: أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَهُوَ ابْنُ وَرْدَانَ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ مَوْلًى، لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَعَ مِنْ عِذْقِ نَخْلَةٍ فَمَاتَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوا هَلْ لَهُ مِنْ وَارِثٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَادْفَعُوهُ إِلَى بَعْضِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning bir ozod qilgan qullari xurmo shoxidan yiqilib vafot etdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Qarab koʻringlar, uning bironta vorisi bormi?», dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Bas, uni (merosini) qishloq ahlidan birortasiga beringlar», dedilar. Bu hadis hasandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг бир озод қилган қуллари хурмо шохидан йиқилиб вафот этди. Шунда Набий ﷺ: «Қараб кўринглар, унинг биронта вориси борми?», дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. У зот: «Бас, уни (меросини) қишлоқ аҳлидан бирортасига беринглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قال: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَوْسَجَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مَاتَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَدَعْ وَارِثًا إِلاَّ عَبْدًا هُوَ أَعْتَقَهُ فَأَعْطَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِيرَاثَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَلَمْ يَتْرُكْ عَصَبَةً أَنَّ مِيرَاثَهُ يُجْعَلُ فِي بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi vafot etdi va oʻzi ozod qilgan bir quldan boshqa hech qanday voris qoldirmadi. Shunda Nabiy ﷺ uning merosini oʻsha (ozod qilingan qul)ga berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu bobda ilm ahli shunga amal qilganlar: kishi vafot etib, asaba (otasi tomonidan qarindosh) qoldirmasa, uning merosi musulmonlarning baytulmoliga qoʻyiladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши вафот этди ва ўзи озод қилган бир қулдан бошқа ҳеч қандай ворис қолдирмади. Шунда Набий ﷺ унинг меросини ўша (озод қилинган қул)га бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда илм аҳли шунга амал қилганлар: киши вафот этиб, асаба (отаси томонидан қариндош) қолдирмаса, унинг мероси мусулмонларнинг байтулмолига қўйилади.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ هَكَذَا رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَحَدِيثُ مَالِكٍ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ مَالِكٌ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مَالِكٍ فَقَالَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ مَالِكٍ قَالُوا عَنْ مَالِكٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عُثْمَانَ وَعَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ هُوَ مَشْهُورٌ مِنْ وَلَدِ عُثْمَانَ وَلاَ يُعْرَفُ عُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتَلَفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مِيرَاثِ الْمُرْتَدِّ فَجَعَلَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصَحْابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْمَالَ لِوَرَثَتِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَرِثُهُ وَرَثَتُهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmon kofirga merosxoʻr boʻlmaydi, kofir ham musulmonga merosxoʻr boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Maʼmar va boshqa koʻplab (rovi) az-Zuhriydan shu tarzda rivoyat qilganlar. Bu hadisga ilm ahli amal qilganlar. Baʼzi ilm ahli murtadning merosi haqida ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan koʻpchilik ilm ahli (uning) molini musulmon vorislariga berishni aytganlar. Baʼzilari esa: «Uning musulmon vorislari unga merosxoʻr boʻlmaydi», deganlar va Nabiy ﷺning «Musulmon kofirga merosxoʻr boʻlmaydi» degan hadisini dalil keltirganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кофирга меросхўр бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга меросхўр бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқа кўплаб (рови) аз-Зуҳрийдан шу тарзда ривоят қилганлар. Бу ҳадисга илм аҳли амал қилганлар. Баъзи илм аҳли муртаднинг мероси ҳақида ихтилоф қилганлар: Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳли (унинг) молини мусулмон ворисларига беришни айтганлар. Баъзилари эса: «Унинг мусулмон ворислари унга меросхўр бўлмайди», деганлар ва Набий ﷺнинг «Мусулмон кофирга меросхўр бўлмайди» деган ҳадисини далил келтирганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، قال: حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ikki din ahli bir-biriga merosxoʻr boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni Jobirning hadisidan faqat Ibn Abu Layloning hadisi orqaligina bilamiz.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Икки дин аҳли бир-бирига меросхўр бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни Жобирнинг ҳадисидан фақат Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْقَاتِلُ لاَ يَرِثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ وَلاَ يُعْرَفُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ قَدْ تَرَكَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْقَاتِلَ لاَ يَرِثُ كَانَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ الْقَتْلُ خَطَأً فَإِنَّهُ يَرِثُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qotil meros olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih emas va faqat shu yoʻl bilangina maʼlumdir. Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Farvani baʼzi hadis ahli, jumladan Ahmad ibn Hanbal tark qilganlar. Bu masalada ilm ahli shunga amal qilganlar: qotil meros olmaydi, qatl qasddan boʻladimi yo xatodanmi. Baʼzilari esa: «Qatl xatodan boʻlsa, u meros oladi», deganlar. Bu Molikning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қотил мерос олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ эмас ва фақат шу йўл билангина маълумдир. Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Фарвани баъзи ҳадис аҳли, жумладан Аҳмад ибн Ҳанбал тарк қилганлар. Бу масалада илм аҳли шунга амал қилганлар: қотил мерос олмайди, қатл қасддан бўладими ё хатоданми. Баъзилари эса: «Қатл хатодан бўлса, у мерос олади», деганлар. Бу Моликнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا ‏.‏ فَأَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَيْهِ أَنْ وَرِّثِ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Umar (roziyallohu anhu): «Diyat oqila (jabrlovchining asaba qarindoshlari) zimmasidadir va xotin erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», dedi. Shunda Zahhok ibn Sufyon al-Kilobiy unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ unga: «Ashyam az-Zibobiyning xotiniga erining diyatidan meros bergin», deb yozgan edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Умар (розияллоҳу анҳу): «Дият оқила (жабрловчининг асаба қариндошлари) зиммасидадир ва хотин эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деди. Шунда Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ашям аз-Зибобийнинг хотинига эрининг диятидан мерос бергин», деб ёзган эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي جَنِينِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِي لَحْيَانَ سَقَطَ مَيِّتًا بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ثُمَّ إِنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي قُضِيَ عَلَيْهَا بِالْغُرَّةِ تُوُفِّيَتْ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ مِيرَاثَهَا لِبَنِيهَا وَزَوْجِهَا وَأَنَّ عَقْلَهَا عَلَى عَصَبَتِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى يُونُسُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَرَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَمَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Banu Lahyondan boʻlgan bir ayolning oʻlik tushgan homilasi haqida bir qul yo choʻri (toʻlash) bilan hukm qildilar. Soʻng oʻsha gʻurra (toʻlov) hukm qilingan ayol vafot etdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning merosini bolalari va eriga, diyatini esa asabasiga (toʻlash) deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Yunus az-Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyab va Abu Salamadan, ular Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shu tarzda rivoyat qilgan. Molik uni az-Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan. Molik az-Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Nabiy ﷺdan mursal qilib ham rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бану Лаҳёндан бўлган бир аёлнинг ўлик тушган ҳомиласи ҳақида бир қул ё чўри (тўлаш) билан ҳукм қилдилар. Сўнг ўша ғурра (тўлов) ҳукм қилинган аёл вафот этди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг меросини болалари ва эрига, диятини эса асабасига (тўлаш) деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Юнус аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шу тарзда ривоят қилган. Молик уни аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган. Молик аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Набий ﷺдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ وَوَكِيعٌ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، وَقَالَ، بَعْضُهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا السُّنَّةُ فِي الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ يُسْلِمُ عَلَى يَدَىْ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ أَوْلَى النَّاسِ بِمَحْيَاهُ وَمَمَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ وَيُقَالُ ابْنُ مَوْهَبٍ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ ‏.‏ وَقَدْ أَدْخَلَ بَعْضُهُمْ بَيْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ وَبَيْنَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ وَلاَ يَصِحُّ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ وَزَادَ فِيهِ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ وَهُوَ عِنْدِي لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُجْعَلُ مِيرَاثُهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏

Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Men Rasululloh ﷺdan: «Mushrik ahlidan boʻlgan bir kishi musulmonlardan birortasining qoʻlida islom qabul qilsa, sunnat (hukm) nima boʻladi?», deb soʻradim. Shunda Rasululloh ﷺ: «U (islomga keltirgan kishi) hayotida ham, mamotida ham odamlarning unga eng haqlirogʻidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Abdulloh ibn Vahbning — uni Ibn Mavhab ham deyiladi — Tamim ad-Doriydan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz. Baʼzilar Abdulloh ibn Vahb bilan Tamim ad-Doriy oʻrtasiga Qabisa ibn Zuaybni kiritganlar, bu sahih emas. Uni Yahyo ibn Hamza Abdulaziz ibn Umardan rivoyat qilib, unda Qabisa ibn Zuaybni qoʻshgan, bu mening nazdimda muttasil (ulangan) emas. Bu hadisga baʼzi ilm ahli amal qilganlar. Baʼzilari esa: «Uning merosi baytulmolga qoʻyiladi», deganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir va u Nabiy ﷺning «Valo (ozod qilish qarobati) ozod qilgan kishiga tegishlidir» degan hadisini dalil keltirgan.Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан: «Мушрик аҳлидан бўлган бир киши мусулмонлардан бирортасининг қўлида ислом қабул қилса, суннат (ҳукм) нима бўлади?», деб сўрадим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У (исломга келтирган киши) ҳаётида ҳам, мамотида ҳам одамларнинг унга энг ҳақлироғидир», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Абдуллоҳ ибн Ваҳбнинг — уни Ибн Мавҳаб ҳам дейилади — Тамим ад-Дорийдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. Баъзилар Абдуллоҳ ибн Ваҳб билан Тамим ад-Дорий ўртасига Қабиса ибн Зуайбни киритганлар, бу саҳиҳ эмас. Уни Яҳё ибн Ҳамза Абдулазиз ибн Умардан ривоят қилиб, унда Қабиса ибн Зуайбни қўшган, бу менинг наздимда муттасил (уланган) эмас. Бу ҳадисга баъзи илм аҳли амал қилганлар. Баъзилари эса: «Унинг мероси байтулмолга қўйилади», деганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир ва у Набий ﷺнинг «Вало (озод қилиш қаробати) озод қилган кишига тегишлидир» деган ҳадисини далил келтирган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ عَاهَرَ بِحُرَّةٍ أَوْ أَمَةٍ فَالْوَلَدُ وَلَدُ زِنَا لاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ ابْنِ لَهِيعَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ وَلَدَ الزِّنَا لاَ يَرِثُ مِنْ أَبِيهِ.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi hur ayol yo choʻri bilan zino qilsa, bas, bola — zino bolasidir, u meros olmaydi va undan meros ham olinmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ibn Lahiadan boshqalar ham Amr ibn Shuaybdan rivoyat qilganlar. Bu masalada ilm ahli shunga amal qilganlar: zino bolasi otasidan meros olmaydi.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши ҳур аёл ё чўри билан зино қилса, бас, бола — зино боласидир, у мерос олмайди ва ундан мерос ҳам олинмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Ибн Лаҳиадан бошқалар ҳам Амр ибн Шуайбдан ривоят қилганлар. Бу масалада илм аҳли шунга амал қилганлар: зино боласи отасидан мерос олмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرِثُ الْوَلاَءَ مَنْ يَرِثُ الْمَالَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Valoga (ozod qilish qarobatiga) molga meros oladigan kishi meros oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi kuchli emas.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Валога (озод қилиш қаробатига) молга мерос оладиган киши мерос олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди кучли эмас.

حَدَّثَنَا هَارُونُ أَبُو مُوسَى الْمُسْتَمْلِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، قال: حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ رُؤْبَةَ التَّغْلِبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَبِي بُسْرٍ النَّصْرِيِّ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَرْأَةُ تَحُوزُ ثَلاَثَةَ مَوَارِيثَ عَتِيقَهَا وَلَقِيطَهَا وَوَلَدَهَا الَّذِي لاَعَنَتْ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ يُعْرَفُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ayol uchta merosni egallaydi: oʻzi ozod qilgan (qulining), oʻzi topib olgan (chaqalogʻining) va oʻzi liʼon qilgan bolasining (merosini)», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, faqat shu yoʻl bilan — Muhammad ibn Harbning hadisi orqaligina maʼlumdir.Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл учта меросни эгаллайди: ўзи озод қилган (қулининг), ўзи топиб олган (чақалоғининг) ва ўзи лиъон қилган боласининг (меросини)», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, фақат шу йўл билан — Муҳаммад ибн Ҳарбнинг ҳадиси орқалигина маълумдир.