حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا صَلاَةَ الْعَصْرِ بِنَهَارٍ ثُمَّ قَامَ خَطِيبًا فَلَمْ يَدَعْ شَيْئًا يَكُونُ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَخْبَرَنَا بِهِ حَفِظَهُ مَنْ حَفِظَهُ وَنَسِيَهُ مَنْ نَسِيَهُ وَكَانَ فِيمَا قَالَ " إِنَّ الدُّنْيَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ وَإِنَّ اللَّهَ مُسْتَخْلِفُكُمْ فِيهَا فَنَاظِرٌ كَيْفَ تَعْمَلُونَ أَلاَ فَاتَّقُوا الدُّنْيَا وَاتَّقُوا النِّسَاءَ " . وَكَانَ فِيمَا قَالَ " أَلاَ لاَ يَمْنَعَنَّ رَجُلاً هَيْبَةُ النَّاسِ أَنْ يَقُولَ بِحَقٍّ إِذَا عَلِمَهُ " . قَالَ فَبَكَى أَبُو سَعِيدٍ فَقَالَ قَدْ وَاللَّهِ رَأَيْنَا أَشْيَاءَ فَهِبْنَا . وَكَانَ فِيمَا قَالَ " أَلاَ إِنَّهُ يُنْصَبُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَدْرِ غَدْرَتِهِ وَلاَ غَدْرَةَ أَعْظَمَ مِنْ غَدْرَةِ إِمَامِ عَامَّةٍ يُرْكَزُ لِوَاؤُهُ عِنْدَ اسْتِهِ " . وَكَانَ فِيمَا حَفِظْنَا يَوْمَئِذٍ " أَلاَ إِنَّ بَنِي آدَمَ خُلِقُوا عَلَى طَبَقَاتٍ شَتَّى فَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ كَافِرًا وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ مُؤْمِنًا وَيَحْيَا مُؤْمِنًا وَيَمُوتُ كَافِرًا وَمِنْهُمْ مَنْ يُولَدُ كَافِرًا وَيَحْيَا كَافِرًا وَيَمُوتُ مُؤْمِنًا أَلاَ وَإِنَّ مِنْهُمُ الْبَطِيءَ الْغَضَبِ سَرِيعَ الْفَىْءِ وَمِنْهُمْ سَرِيعُ الْغَضَبِ سَرِيعُ الْفَىْءِ فَتِلْكَ بِتِلْكَ أَلاَ وَإِنَّ مِنْهُمْ سَرِيعَ الْغَضَبِ بَطِيءَ الْفَىْءِ أَلاَ وَخَيْرُهُمْ بَطِيءُ الْغَضَبِ سَرِيعُ الْفَىْءِ أَلاَ وَشَرُّهُمْ سَرِيعُ الْغَضَبِ بَطِيءُ الْفَىْءِ أَلاَ وَإِنَّ مِنْهُمْ حَسَنَ الْقَضَاءِ حَسَنَ الطَّلَبِ وَمِنْهُمْ سَيِّئُ الْقَضَاءِ حَسَنُ الطَّلَبِ وَمِنْهُمْ حَسَنُ الْقَضَاءِ سَيِّئُ الطَّلَبِ فَتِلْكَ بِتِلْكَ أَلاَ وَإِنَّ مِنْهُمُ السَّيِّئَ الْقَضَاءِ السَّيِّئَ الطَّلَبِ أَلاَ وَخَيْرُهُمُ الْحَسَنُ الْقَضَاءِ الْحَسَنُ الطَّلَبِ أَلاَ وَشَرُّهُمْ سَيِّئُ الْقَضَاءِ سَيِّئُ الطَّلَبِ أَلاَ وَإِنَّ الْغَضَبَ جَمْرَةٌ فِي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ أَمَا رَأَيْتُمْ إِلَى حُمْرَةِ عَيْنَيْهِ وَانْتِفَاخِ أَوْدَاجِهِ فَمَنْ أَحَسَّ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَلْيَلْصَقْ بِالأَرْضِ " . قَالَ وَجَعَلْنَا نَلْتَفِتُ إِلَى الشَّمْسِ هَلْ بَقِيَ مِنْهَا شَيْءٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا فِيمَا مَضَى مِنْهَا إِلاَّ كَمَا بَقِيَ مِنْ يَوْمِكُمْ هَذَا فِيمَا مَضَى مِنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَأَبِي مَرْيَمَ وَأَبِي زَيْدِ بْنِ أَخْطَبَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَذَكَرُوا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمَ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga kunduzi asr namozini oʻqib berdilar, soʻng xutba qilish uchun turdilar. Qiyomat qoyim boʻlguniga qadar boʻladigan biror narsani qoldirmay, bizga (hammasini) xabar berdilar. Kim yodlab qoldirgan boʻlsa yodlab qoldirdi, kim unutgan boʻlsa unutdi. U zot aytgan (gaplar) ichida: ‹Albatta bu dunyo shirin va koʻkdir (yashnab turadi). Va albatta Alloh sizlarni unda oʻrinbosar qildi, qanday amal qilishingizni koʻradi. Ogoh boʻlinglar, dunyodan ehtiyot boʻlinglar va ayollardan ehtiyot boʻlinglar›, degan (soʻzlari) bor edi. Yana aytgan (gaplari) ichida: ‹Ogoh boʻlinglar, odamlarning hayibati (ulardan tortinish) bir kishini bilgan haqni aytishdan toʻsmasin›, degani bor edi.» (Roviy) aytdi: Shunda Abu Said yigʻladi va: «Vallohi, biz (haq aytishga loyiq) narsalarni koʻrdik-u, ammo tortindik (jim turdik)», dedi. Yana u zot aytgan (gaplari) ichida: «Ogoh boʻlinglar, har bir xiyonatchi uchun qiyomat kuni xiyonatining miqdoricha bayroq tikiladi. Umumiy (xalqning) imomi (rahbari)ning xiyonatidan kattaroq xiyonat yoʻq, uning bayrogʻi orqasiga (sharmandalik belgisi qilib) tikiladi», degani bor edi. Oʻsha kuni biz yodlab qolgan (gaplari) ichida: «Ogoh boʻlinglar, albatta Odam farzandlari turli toifalarda yaratilganlar. Ulardan ayrimlari moʻmin boʻlib tugʻiladi, moʻmin boʻlib yashaydi va moʻmin boʻlib oʻladi. Ulardan ayrimlari kofir boʻlib tugʻiladi, kofir boʻlib yashaydi va kofir boʻlib oʻladi. Ulardan ayrimlari moʻmin boʻlib tugʻiladi, moʻmin boʻlib yashaydi va kofir boʻlib oʻladi. Ulardan ayrimlari kofir boʻlib tugʻiladi, kofir boʻlib yashaydi va moʻmin boʻlib oʻladi. Ogoh boʻlinglar, ulardan ayrimi gʻazabi sust, (gʻazabidan) tez qaytadigan boʻladi. Ulardan ayrimi gʻazabi tez, tez qaytadiganidir — bu (sifat) anavi (sifat)ga (oʻrnini bosib teng) boʻladi. Ogoh boʻlinglar, ulardan ayrimi gʻazabi tez, sekin qaytadiganidir. Ogoh boʻlinglar, ularning eng yaxshisi gʻazabi sust, tez qaytadiganidir. Ogoh boʻlinglar, ularning eng yomoni gʻazabi tez, sekin qaytadiganidir. Ogoh boʻlinglar, ulardan ayrimi (qarzini) chiroyli toʻlaydigan, (haqini) chiroyli soʻraydiganidir. Ulardan ayrimi yomon toʻlaydigan, chiroyli soʻraydiganidir. Ulardan ayrimi chiroyli toʻlaydigan, yomon soʻraydiganidir — bu (sifat) anavi (sifat)ga teng boʻladi. Ogoh boʻlinglar, ulardan ayrimi yomon toʻlaydigan, yomon soʻraydiganidir. Ogoh boʻlinglar, ularning eng yaxshisi chiroyli toʻlaydigan, chiroyli soʻraydiganidir. Ogoh boʻlinglar, ularning eng yomoni yomon toʻlaydigan, yomon soʻraydiganidir. Ogoh boʻlinglar, albatta gʻazab Odam farzandi qalbidagi bir choʻgʻdir. Uning koʻzlari qizarib, tomir (boʻyin tomirlari) shishganini koʻrmadingizmi? Bas, kim shundan biror narsani sezsa, yerga yopishsin (oʻtirsin yoki yotsin)», degani bor edi. (Roviy) aytdi: Biz quyoshga oʻgirilib, undan biror narsa qolganmikan, deb qaray boshladik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlinglar, oʻtgan (vaqtga nisbatan) dunyodan faqat shu kuningizdan oʻtgan (qism)ga nisbatan qolgani qadargina qoldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Huzayfa, Abu Maryam, Abu Zayd ibn Axtab va Mugʻiyra ibn Shuʼbadan ham (rivoyatlar) bor; ular Nabiy ﷺ qiyomat qoyim boʻlguniga qadar boʻladigan narsalarni oʻzlariga gapirib berganlarini zikr qilganlar. Bu hadis hasandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга кундузи аср намозини ўқиб бердилар, сўнг хутба қилиш учун турдилар. Қиёмат қойим бўлгунига қадар бўладиган бирор нарсани қолдирмай, бизга (ҳаммасини) хабар бердилар. Ким ёдлаб қолдирган бўлса ёдлаб қолдирди, ким унутган бўлса унутди. У зот айтган (гаплар) ичида: ‹Албатта бу дунё ширин ва кўкдир (яшнаб туради). Ва албатта Аллоҳ сизларни унда ўринбосар қилди, қандай амал қилишингизни кўради. Огоҳ бўлинглар, дунёдан эҳтиёт бўлинглар ва аёллардан эҳтиёт бўлинглар›, деган (сўзлари) бор эди. Яна айтган (гаплари) ичида: ‹Огоҳ бўлинглар, одамларнинг ҳайибати (улардан тортиниш) бир кишини билган ҳақни айтишдан тўсмасин›, дегани бор эди.» (Ровий) айтди: Шунда Абу Саид йиғлади ва: «Валлоҳи, биз (ҳақ айтишга лойиқ) нарсаларни кўрдик-у, аммо тортиндик (жим турдик)», деди. Яна у зот айтган (гаплари) ичида: «Огоҳ бўлинглар, ҳар бир хиёнатчи учун қиёмат куни хиёнатининг миқдорича байроқ тикилади. Умумий (халқнинг) имоми (раҳбари)нинг хиёнатидан каттароқ хиёнат йўқ, унинг байроғи орқасига (шармандалик белгиси қилиб) тикилади», дегани бор эди. Ўша куни биз ёдлаб қолган (гаплари) ичида: «Огоҳ бўлинглар, албатта Одам фарзандлари турли тоифаларда яратилганлар. Улардан айримлари мўмин бўлиб туғилади, мўмин бўлиб яшайди ва мўмин бўлиб ўлади. Улардан айримлари кофир бўлиб туғилади, кофир бўлиб яшайди ва кофир бўлиб ўлади. Улардан айримлари мўмин бўлиб туғилади, мўмин бўлиб яшайди ва кофир бўлиб ўлади. Улардан айримлари кофир бўлиб туғилади, кофир бўлиб яшайди ва мўмин бўлиб ўлади. Огоҳ бўлинглар, улардан айрими ғазаби суст, (ғазабидан) тез қайтадиган бўлади. Улардан айрими ғазаби тез, тез қайтадиганидир — бу (сифат) анави (сифат)га (ўрнини босиб тенг) бўлади. Огоҳ бўлинглар, улардан айрими ғазаби тез, секин қайтадиганидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг энг яхшиси ғазаби суст, тез қайтадиганидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг энг ёмони ғазаби тез, секин қайтадиганидир. Огоҳ бўлинглар, улардан айрими (қарзини) чиройли тўлайдиган, (ҳақини) чиройли сўрайдиганидир. Улардан айрими ёмон тўлайдиган, чиройли сўрайдиганидир. Улардан айрими чиройли тўлайдиган, ёмон сўрайдиганидир — бу (сифат) анави (сифат)га тенг бўлади. Огоҳ бўлинглар, улардан айрими ёмон тўлайдиган, ёмон сўрайдиганидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг энг яхшиси чиройли тўлайдиган, чиройли сўрайдиганидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг энг ёмони ёмон тўлайдиган, ёмон сўрайдиганидир. Огоҳ бўлинглар, албатта ғазаб Одам фарзанди қалбидаги бир чўғдир. Унинг кўзлари қизариб, томир (бўйин томирлари) шишганини кўрмадингизми? Бас, ким шундан бирор нарсани сезса, ерга ёпишсин (ўтирсин ёки ётсин)», дегани бор эди. (Ровий) айтди: Биз қуёшга ўгирилиб, ундан бирор нарса қолганмикан, деб қарай бошладик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлинглар, ўтган (вақтга нисбатан) дунёдан фақат шу кунингиздан ўтган (қисм)га нисбатан қолгани қадаргина қолди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ҳузайфа, Абу Марям, Абу Зайд ибн Ахтаб ва Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор; улар Набий ﷺ қиёмат қойим бўлгунига қадар бўладиган нарсаларни ўзларига гапириб берганларини зикр қилганлар. Бу ҳадис ҳасандир.