Abdulloh ibn az-Zubayr
عبد الله بن الزبير
Sahobiy
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Abdulloh ibn az-Zubayr ibn al-Avvom ibn Xuvaylid ibn Asad — amirul-muʼminin, kunyalari Abu Bakr va Abu Xubayb, al-Qurashiy al-Asadiy al-Makkiy, soʻngra al-Madaniy. U Rasululloh ﷺ ning ammalari oʻgʻli va u zotning havoriysi boʻlmish imom az-Zubayrning farzandidir. Muhojirlarning Madinada tugʻilgan birinchi farzandi aynan u boʻldi: hijratning ikkinchi yili, aytilishicha, birinchi yili tugʻilgan. Onasi Asmo hijrat chiqqanida unga homilador edi va Quboda koʻzi yoridi; «yahudiylar bizni sehrladi, farzand koʻrmayapmiz» degan gap tarqalgan payt edi, shu bois musulmonlar uning tugʻilganida baralla takbir aytdilar. Sahobiyligi va hadis rivoyati bor; musnadi oʻttiz uch chogʻli hadisdir — bittasida Buxoriy bilan Muslim ittifoq qilgan, Buxoriy olti, Muslim ikki hadisda yakka qolgan. Otasidan, ona tomondan bobosi Abu Bakr as-Siddiqdan, onasi Asmodan, xolasi Oishadan, Umar, Usmon va boshqalardan rivoyat qilgan. Undan ukasi faqih Urva, oʻgʻillari Omir va Abbod, jiyani Muhammad ibn Urva, Abida as-Salmoniy, Tovus, Ato, Ibn Abu Mulayka, Amr ibn Dinor, Sobit al-Bunoniy, Abuz-Zubayr al-Makkiy, Abu Ishoq as-Sabiʼiy, Vahb ibn Kayson, Saʼid ibn Mino, nabiralari Musʼab ibn Sobit va Yahyo ibn Abbod, Hishom ibn Urva, Fotima bint al-Munzir va boshqalar rivoyat qilganlar. U oʻz zamonida Qurayshning chavandozi edi; mashhur mavqiflari bor. Aytilishicha, oʻsmir yoshida Yarmukda, soʻng Magʻrib fathi va Konstantinopol gʻazotida, Jamal kunida xolasi bilan birga hozir boʻlgan. Yazid oʻlimi chogʻida, 64 h. yili unga xalifalik bayʼati berildi; Hijoz, Yaman, Misr, Iroq, Xuroson va Shomning bir qismi ustidan hukm yurgizdi, biroq ish unga toʻla qaror topmadi: Marvon Shomga, soʻngra Misrga gʻolib keldi, u oʻlgach oʻgʻli Abdulmalik Ibn az-Zubayr bilan urushdi va Ibn az-Zubayr rahimahulloh oʻldirildi. Ibn Abbos uni shunday taʼriflagan: «Alloh kitobining qorisi, islomda iffatli; otasi Zubayr, onasi Asmo, bobosi Abu Bakr, ammasi Xadija, xolasi Oisha, buvisi Safiyyadir». Amr ibn Dinor: «Ibn az-Zubayrdan koʻra chiroyliroq namoz oʻquvchini koʻrmadim», degan. Kechalari qoim, kunduzlari soim edi, uni «masjid kaptari» deb atashardi; Mujohid aytadi: namozga turganida go‘yo (qimir etmas) yogʻoch edi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ибн ал-Аввом ибн Хувайлид ибн Асад — амирул-муъминин, кунялари Абу Бакр ва Абу Хубайб, ал-Қураший ал-Асадий ал-Маккий, сўнгра ал-Маданий. У Расулуллоҳ ﷺ нинг аммалари ўғли ва у зотнинг ҳаворийси бўлмиш имом аз-Зубайрнинг фарзандидир. Муҳожирларнинг Мадинада туғилган биринчи фарзанди айнан у бўлди: ҳижратнинг иккинчи йили, айтилишича, биринчи йили туғилган. Онаси Асмо ҳижрат чиққанида унга ҳомиладор эди ва Қубода кўзи ёриди; «яҳудийлар бизни сеҳрлади, фарзанд кўрмаяпмиз» деган гап тарқалган пайт эди, шу боис мусулмонлар унинг туғилганида баралла такбир айтдилар. Саҳобийлиги ва ҳадис ривояти бор; муснади ўттиз уч чоғли ҳадисдир — биттасида Бухорий билан Муслим иттифоқ қилган, Бухорий олти, Муслим икки ҳадисда якка қолган. Отасидан, она томондан бобоси Абу Бакр ас-Сиддиқдан, онаси Асмодан, холаси Оишадан, Умар, Усмон ва бошқалардан ривоят қилган. Ундан укаси фақиҳ Урва, ўғиллари Омир ва Аббод, жияни Муҳаммад ибн Урва, Абида ас-Салмоний, Товус, Ато, Ибн Абу Мулайка, Амр ибн Динор, Собит ал-Буноний, Абуз-Зубайр ал-Маккий, Абу Исҳоқ ас-Сабиъий, Ваҳб ибн Кайсон, Саъид ибн Мино, набиралари Мусъаб ибн Собит ва Яҳё ибн Аббод, Ҳишом ибн Урва, Фотима бинт ал-Мунзир ва бошқалар ривоят қилганлар. У ўз замонида Қурайшнинг чавандози эди; машҳур мавқифлари бор. Айтилишича, ўсмир ёшида Ярмукда, сўнг Мағриб фатҳи ва Константинопол ғазотида, Жамал кунида холаси билан бирга ҳозир бўлган. Язид ўлими чоғида, 64 ҳ. йили унга халифалик байъати берилди; Ҳижоз, Яман, Миср, Ироқ, Хуросон ва Шомнинг бир қисми устидан ҳукм юргизди, бироқ иш унга тўла қарор топмади: Марвон Шомга, сўнгра Мисрга ғолиб келди, у ўлгач ўғли Абдулмалик Ибн аз-Зубайр билан урушди ва Ибн аз-Зубайр раҳимаҳуллоҳ ўлдирилди. Ибн Аббос уни шундай таърифлаган: «Аллоҳ китобининг қориси, исломда иффатли; отаси Зубайр, онаси Асмо, бобоси Абу Бакр, аммаси Хадижа, холаси Оиша, бувиси Сафийядир». Амр ибн Динор: «Ибн аз-Зубайрдан кўра чиройлироқ намоз ўқувчини кўрмадим», деган. Кечалари қоим, кундузлари соим эди, уни «масжид каптари» деб аташарди; Мужоҳид айтади: намозга турганида гўё (қимир этмас) ёғоч эди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 363Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 363
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abdulloh ibn Zubayr ibn Avvom ibn Xuvaylid ibn Asad ibn Abduluzzo ibn Qusay ibn Kilob, Abu Bakr, unga Abu Xubayb ham deyiladi, al-Qurashiy al-Asadiy. Muhojirlardan hijratdan keyin Madinada tugʻilgan birinchi bola; onasi Zotun-nitoqayn Asmo bint Abu Bakr uni koʻtargan holda hijrat qilib, Quboga tushgan kuni tugʻdi, uni Rasululloh ﷺ ga olib kelganida u zot xurmoni chaynab ogʻziga solib tahnik qildilar va duo qilib baraka tiladilar. Yahudiylar «muhojirlarni sehrladik, Madinada ularga farzand tugʻilmaydi» degan edi, u tugʻilganda musulmonlar takbir aytishdi. Otasi bilan hali kichkina boʻlgan holda Yarmukda qatnashdi, Umarning Jobiyadagi xutbasida hozir boʻlib, uni toʻlaligicha rivoyat qildi; Qustantiniya gʻazoti uchun Damashqqa keldi. Yazid ibn Muoviya kunlarida va u oʻlgandan keyin unga xalifalik uchun bayʼat qilindi; Shomdan boshqa Hijoz, Yaman, Iroq, Misr va Xuroson qoʻliga oʻtdi, bayʼat oltmish toʻrtinchi yilda tugallandi. Namozda maqom ortida qoqib qoʻyilgan xodadek qimirlamay turar, sajdada chumchuqlar yelkasiga qoʻnib chiqib-tushar, manjaniq toshlari yonidan uchsa ham joyidan jilmas edi. Hajjoj uni oʻldirgach, jasadi Hajun yonidagi Kado dovonida osildi; Ibn Umar oʻtib: «Alloh rahmat qilsin, ey Abu Xubayb, vallohi sen koʻp roʻza tutuvchi, koʻp namoz oʻquvchi eding», dedi va: «Bu otliqning tushar payti kelmadimi?» degach, Hajjoj uni yogʻochdan tushirib, oʻsha yerda dafn qildirdi.Абдуллоҳ ибн Зубайр ибн Аввом ибн Хувайлид ибн Асад ибн Абдулуззо ибн Қусай ибн Килоб, Абу Бакр, унга Абу Хубайб ҳам дейилади, ал-Қураший ал-Асадий. Муҳожирлардан ҳижратдан кейин Мадинада туғилган биринчи бола; онаси Зотун-нитоқайн Асмо бинт Абу Бакр уни кўтарган ҳолда ҳижрат қилиб, Қубога тушган куни туғди, уни Расулуллоҳ ﷺ га олиб келганида у зот хурмони чайнаб оғзига солиб таҳник қилдилар ва дуо қилиб барака тиладилар. Яҳудийлар «муҳожирларни сеҳрладик, Мадинада уларга фарзанд туғилмайди» деган эди, у туғилганда мусулмонлар такбир айтишди. Отаси билан ҳали кичкина бўлган ҳолда Ярмукда қатнашди, Умарнинг Жобиядаги хутбасида ҳозир бўлиб, уни тўлалигича ривоят қилди; Қустантиния ғазоти учун Дамашққа келди. Язид ибн Муовия кунларида ва у ўлгандан кейин унга халифалик учун байъат қилинди; Шомдан бошқа Ҳижоз, Яман, Ироқ, Миср ва Хуросон қўлига ўтди, байъат олтмиш тўртинчи йилда тугалланди. Намозда мақом ортида қоқиб қўйилган ходадек қимирламай турар, саждада чумчуқлар елкасига қўниб чиқиб-тушар, манжаниқ тошлари ёнидан учса ҳам жойидан жилмас эди. Ҳажжож уни ўлдиргач, жасади Ҳажун ёнидаги Кадо довонида осилди; Ибн Умар ўтиб: «Аллоҳ раҳмат қилсин, эй Абу Хубайб, валлоҳи сен кўп рўза тутувчи, кўп намоз ўқувчи эдинг», деди ва: «Бу отлиқнинг тушар пайти келмадими?» дегач, Ҳажжож уни ёғочдан тушириб, ўша ерда дафн қилдирди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4319Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4319
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Hasan, Zamradan aytdi: yetmish ikkinchi yilda vafot etdi. Zakariyo: Abu Usomadan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Asmodan: u Abdulloh ibn Zubayrga homilador boʻldi. U dedi: oy-kunim yaqin holda chiqdim, Madinaga keldim, Qubodan joy oldim va uni Quboda tugʻdim. Soʻng uni Rasululloh ﷺ huzurlariga olib bordim, u uni qoʻyinlariga qoʻydilar, keyin xurmo soʻrab, uni soʻrdilar, soʻng uning ogʻziga tupurdilar. Uning ichiga kirgan birinchi narsa Rasululloh ﷺ ning soʻlaklari boʻldi. Soʻng uni xurmo bilan tahnik qildilar, unga duo qilib, baraka tiladilar. U Islomda tugʻilgan birinchi chaqaloq edi.Ҳасан, Замрадан айтди: етмиш иккинчи йилда вафот этди. Закариё: Абу Усомадан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Асмодан: у Абдуллоҳ ибн Зубайрга ҳомиладор бўлди. У деди: ой-куним яқин ҳолда чиқдим, Мадинага келдим, Қубодан жой олдим ва уни Қубода туғдим. Сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига олиб бордим, у уни қўйинларига қўйдилар, кейин хурмо сўраб, уни сўрдилар, сўнг унинг оғзига тупурдилар. Унинг ичига кирган биринчи нарса Расулуллоҳ ﷺ нинг сўлаклари бўлди. Сўнг уни хурмо билан таҳник қилдилар, унга дуо қилиб, барака тиладилар. У Исломда туғилган биринчи чақалоқ эди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 6, b. 11Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 6, б. 11