Asmo bint Abu Bakr as-Siddiq
أسماء بنت أبي بكر
Sahobiy
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Asmo bint Abu Bakr as-Siddiq — Abdulloh ibn Abu Quhofa Usmonning qizi, Ummu Abdulloh al-Qurashiyya at-Taymiyya; avval makkalik, soʻngra madinalik. U xalifa Abdulloh ibn az-Zubayrning onasi, ummul-moʻʼminin Oishaning opasi va muhojira ayollar ichida eng oxiri vafot etgani edi. Bir necha hadis rivoyat qilgan, uzoq umr koʻrgan va «Zotun-nitoqayn» — ikki belbogʻ sohibasi nomi bilan tanilgan. Onasi Qutayla bint Abdulʼuzzo al-Omiriyya. Undan ikki oʻgʻli — Abdulloh va Urva, nabirasi Abdulloh ibn Urva hamda Abbod ibn Abdulloh, Ibn Abbos, Abu Voqid al-Laysiy, Safiyya bint Shayba, Muhammad ibn al-Munkadir, Vahb ibn Kayson, Abu Navfal Muoviya ibn Abu Aqrab, al-Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantab, Fotima bint al-Munzir ibn az-Zubayr, mavlosi Abdulloh ibn Kayson, Ibn Abu Mulayka va yana koʻpchilik hadis soʻzlaganlar. U Oishadan oʻn necha yosh katta edi; Abdurrahmon ibn Abu-z-Zinod esa «Asmo Oishadan oʻn yosh katta edi» deydi. Hijratga chiqqanda Abdullohga homilador edi. Aytilishicha, uning birorta tishi tushmagan. Eri Zubayr bilan birga Yarmuk jangida hozir boʻlgan. Oʻzi, otasi, bobosi va oʻgʻli Ibn az-Zubayr — toʻrtovlari ham sahobiydirlar. U aytadi: «Nabiy ﷺ hijrat qilmoqchi boʻlganda otamning uyida yoʻl ozuqasini tayyorladim; ozuqa xaltasi bilan meshni bogʻlashga hech narsa topolmay, otamga: «Belbogʻimdan boshqa narsa yoʻq», dedim. U: «Uni ikkiga boʻlib, shular bilan bogʻla», dedi». Shu sababdan «Zotun-nitoqayn» deb nom oldi. Abu Jahl bir necha kishi bilan kelib otasini soʻradi; u bilmasligini aytgach, Abu Jahl yuziga shunday shapaloq urdiki, sirgʻasi tushib ketdi. Urva onasidan rivoyat qiladi: «Zubayr menga uylanganda otidan boshqa hech vaqosi yoʻq edi; men otini boqar, xurmo danagini yanchar, suv tashir va xamir qorardim; Rasululloh ﷺ Zubayrga bergan yerdan danakni boshimda tashirdim. Bir kuni Rasululloh ﷺ meni ortiga mindirmoqchi boʻldi; men uyaldim va Zubayrning rashkini esladim». Keyinroq Abu Bakr xizmatkor yuborib, uni ot boqishdan xalos qilgan. Onasi Qutayla mushrika holida hadyalar bilan kelganda, Nabiydan ﷺ soʻramaguncha qabul qilmadi; shunda «Alloh sizlarni din haqida sizlar bilan urushmaganlarga yaxshilik qilishdan qaytarmaydi» (Mumtahina, 8) oyati nozil boʻldi va Nabiy ﷺ: «Ha, onangga silai rahm qil», dedi. Ibn az-Zubayr aytadi: «Oisha va Asmodan koʻra saxiyroq ayolni koʻrmadim; saxovatlari esa har xil: Oisha yigʻar, toʻplangach oʻrniga sarflardi; Asmo ertaga hech narsa asrab qoʻymasdi». Umar muhojira ayollarga mingtadan belgilaganda ular orasida Asmo ham bor edi. Kasal boʻlib qolsa, bor qullarini ozod qilardi; Madinada oʻgʻrilar koʻpayganda xanjar tutib, uni boshi ostiga qoʻyardi. Oʻgʻliga: «Ey oʻgʻlim, karim boʻlib yasha, karim boʻlib oʻl, qavm seni asir olmasin», degan. Urva aytadi: akam oʻldirilishidan oʻn kecha ilgari ogʻrib yotgan onamiznikiga kirdik; Abdulloh: «Oʻlimda rohat bor», dedi. U kulib: «Sen mening oʻlimimni istayotgandirsan, unday qilma. Allohga qasam, sen ikki tarafdan biriga yetmaguningcha oʻlishni istamayman: yo oʻldirilasan, men savobingni Allohdan tilayman; yo gʻalaba qozonasan, koʻzim quvonadi. Oʻlimdan qoʻrqib, koʻnglingga toʻgʻri kelmagan shartni qabul qilishdan ehtiyot boʻl», dedi. U yuz yoshda edi.Асмо бинт Абу Бакр ас-Сиддиқ — Абдуллоҳ ибн Абу Қуҳофа Усмоннинг қизи, Умму Абдуллоҳ ал-Қурашийя ат-Таймийя; аввал маккалик, сўнгра мадиналик. У халифа Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрнинг онаси, уммул-мўъминин Оишанинг опаси ва муҳожира аёллар ичида энг охири вафот этгани эди. Бир неча ҳадис ривоят қилган, узоқ умр кўрган ва «Зотун-нитоқайн» — икки белбоғ соҳибаси номи билан танилган. Онаси Қутайла бинт Абдулъуззо ал-Омирийя. Ундан икки ўғли — Абдуллоҳ ва Урва, набираси Абдуллоҳ ибн Урва ҳамда Аббод ибн Абдуллоҳ, Ибн Аббос, Абу Воқид ал-Лайсий, Сафийя бинт Шайба, Муҳаммад ибн ал-Мункадир, Ваҳб ибн Кайсон, Абу Навфал Муовия ибн Абу Ақраб, ал-Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб, Фотима бинт ал-Мунзир ибн аз-Зубайр, мавлоси Абдуллоҳ ибн Кайсон, Ибн Абу Мулайка ва яна кўпчилик ҳадис сўзлаганлар. У Оишадан ўн неча ёш катта эди; Абдурраҳмон ибн Абу-з-Зинод эса «Асмо Оишадан ўн ёш катта эди» дейди. Ҳижратга чиққанда Абдуллоҳга ҳомиладор эди. Айтилишича, унинг бирорта тиши тушмаган. Эри Зубайр билан бирга Ярмук жангида ҳозир бўлган. Ўзи, отаси, бобоси ва ўғли Ибн аз-Зубайр — тўртовлари ҳам саҳобийдирлар. У айтади: «Набий ﷺ ҳижрат қилмоқчи бўлганда отамнинг уйида йўл озуқасини тайёрладим; озуқа халтаси билан мешни боғлашга ҳеч нарса тополмай, отамга: «Белбоғимдан бошқа нарса йўқ», дедим. У: «Уни иккига бўлиб, шулар билан боғла», деди». Шу сабабдан «Зотун-нитоқайн» деб ном олди. Абу Жаҳл бир неча киши билан келиб отасини сўради; у билмаслигини айтгач, Абу Жаҳл юзига шундай шапалоқ урдики, сирғаси тушиб кетди. Урва онасидан ривоят қилади: «Зубайр менга уйланганда отидан бошқа ҳеч вақоси йўқ эди; мен отини боқар, хурмо данагини янчар, сув ташир ва хамир қорардим; Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга берган ердан данакни бошимда таширдим. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ мени ортига миндирмоқчи бўлди; мен уялдим ва Зубайрнинг рашкини эсладим». Кейинроқ Абу Бакр хизматкор юбориб, уни от боқишдан халос қилган. Онаси Қутайла мушрика ҳолида ҳадялар билан келганда, Набийдан ﷺ сўрамагунча қабул қилмади; шунда «Аллоҳ сизларни дин ҳақида сизлар билан урушмаганларга яхшилик қилишдан қайтармайди» (Мумтаҳина, 8) ояти нозил бўлди ва Набий ﷺ: «Ҳа, онангга силаи раҳм қил», деди. Ибн аз-Зубайр айтади: «Оиша ва Асмодан кўра сахийроқ аёлни кўрмадим; саховатлари эса ҳар хил: Оиша йиғар, тўплангач ўрнига сарфларди; Асмо эртага ҳеч нарса асраб қўймасди». Умар муҳожира аёлларга мингтадан белгилаганда улар орасида Асмо ҳам бор эди. Касал бўлиб қолса, бор қулларини озод қиларди; Мадинада ўғрилар кўпайганда ханжар тутиб, уни боши остига қўярди. Ўғлига: «Эй ўғлим, карим бўлиб яша, карим бўлиб ўл, қавм сени асир олмасин», деган. Урва айтади: акам ўлдирилишидан ўн кеча илгари оғриб ётган онамизникига кирдик; Абдуллоҳ: «Ўлимда роҳат бор», деди. У кулиб: «Сен менинг ўлимимни истаётгандирсан, ундай қилма. Аллоҳга қасам, сен икки тарафдан бирига етмагунингча ўлишни истамайман: ё ўлдириласан, мен савобингни Аллоҳдан тилайман; ё ғалаба қозонасан, кўзим қувонади. Ўлимдан қўрқиб, кўнглингга тўғри келмаган шартни қабул қилишдан эҳтиёт бўл», деди. У юз ёшда эди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 287Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 287
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abdulloh ibn Zubayrning onasi, «Zotun-nitoqayn» deb ataladi: hijrat yili belbogʻini ikkiga boʻlib, Savr gʻoriga chiqayotgan Nabiy ﷺ bilan Abu Bakrning ozuqasini shu bilan bogʻlagani uchun shu nom berilgan; onasi Qayla — baʼzilar Qubayla deydi — bint Abduluzzo, bani Omir ibn Luaydan. Islomning boshida, Makkada erta musulmon boʻldi, eri Zubayr bilan homilador holda hijrat qilib, Quboga tushgan kunlari Abdullohni tugʻdi, keyin Zubayrga Urva va Munzirni tugʻdi. Muhojir erkak va ayollarning eng oxiri boʻlib vafot etgani, oʻzi, singlisi Oisha, otasi Abu Bakr, bobosi Abu Atiq, oʻgʻli Abdulloh va eri Zubayr — hammasi sahobiy boʻlgani zikr qilinadi; oʻgʻli va eri bilan Yarmukda hozir boʻlgan, Oishadan oʻn yosh katta edi. Oʻgʻli osilgach Hajjoj kirib: «Ey ona, amirul muminin seni tavsiya qildi, hojating bormi?» deganda: «Men senga ona emasman, men dovonda osilganning onasiman», dedi va: «Saqifdan bir kazzob va bir halok qiluvchi chiqadi» degan hadisni eslatib: «Kazzobni koʻrdik, halok qiluvchi esa sen boʻlsang kerak», dedi. Yuz yoshga yetdi, bir tishi ham tushmadi va aqli oʻzgarmadi; oʻgʻlidan bir necha kun keyin vafot etdi.Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг онаси, «Зотун-нитоқайн» деб аталади: ҳижрат йили белбоғини иккига бўлиб, Савр ғорига чиқаётган Набий ﷺ билан Абу Бакрнинг озуқасини шу билан боғлагани учун шу ном берилган; онаси Қайла — баъзилар Қубайла дейди — бинт Абдулуззо, бани Омир ибн Луайдан. Исломнинг бошида, Маккада эрта мусулмон бўлди, эри Зубайр билан ҳомиладор ҳолда ҳижрат қилиб, Қубога тушган кунлари Абдуллоҳни туғди, кейин Зубайрга Урва ва Мунзирни туғди. Муҳожир эркак ва аёлларнинг энг охири бўлиб вафот этгани, ўзи, синглиси Оиша, отаси Абу Бакр, бобоси Абу Атиқ, ўғли Абдуллоҳ ва эри Зубайр — ҳаммаси саҳобий бўлгани зикр қилинади; ўғли ва эри билан Ярмукда ҳозир бўлган, Оишадан ўн ёш катта эди. Ўғли осилгач Ҳажжож кириб: «Эй она, амирул муминин сени тавсия қилди, ҳожатинг борми?» деганда: «Мен сенга она эмасман, мен довонда осилганнинг онасиман», деди ва: «Сақифдан бир каззоб ва бир ҳалок қилувчи чиқади» деган ҳадисни эслатиб: «Каззобни кўрдик, ҳалок қилувчи эса сен бўлсанг керак», деди. Юз ёшга етди, бир тиши ҳам тушмади ва ақли ўзгармади; ўғлидан бир неча кун кейин вафот этди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4337Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4337