Abu Bakr Abdulloh ibn Abu Quhofa as-Siddiq

Abu Bakr Abdulloh ibn Usmon ibn Omir at-Taymiy al-Qurashiy — Rasululloh ﷺ ning eng yaqin doʻsti, sahobalarning eng afzali va musulmonlarning birinchi xalifasi. Otasi Abu Quhofa kunyasi bilan mashhur boʻlgan; nasabi Murra ibn Kaʼbda Paygʻambarimiz ﷺ ning nasabi bilan tutashadi. Makkada, Paygʻambarimiz ﷺ dan ikki-uch yosh kichik boʻlib tugʻilgan. Johiliyat davrida ham mato savdosi bilan shugʻullangan halol savdogar, Quraysh nasab-shajarasini eng yaxshi biladigan kishi va shahar ahlining ishonchini qozongan odam edi; butga sajda qilmagani va mayxoʻrlik qilmagani rivoyat qilinadi. Rasululloh ﷺ ning yoshlikdan doʻsti boʻlgani uchun uning halolligi va rostgoʻyligini boshqalardan koʻra yaxshiroq bilardi. Daʼvat boshlangan kuni Rasululloh ﷺ unga islomni taklif qilganida, u soʻrab-surishtirmay, ikkilanmay qabul qildi. Paygʻambarimiz ﷺ: «Men kimni islomga chaqirgan boʻlsam, albatta bir toʻxtalib, oʻylanib qoldi — Abu Bakrdan boshqa», deganlar. Shundan keyin u tinmay odamlarni daʼvat qildi: Usmon ibn Affon, Zubayr ibn Avvom, Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Talha ibn Ubaydulloh uning qoʻlida islomga kirdilar. Xoʻjayinlari qiynayotgan zaif musulmonlarni — jumladan Bilol roziyallohu anhuni — mol-mulkini sarflab sotib olib ozod qildi. Isro va Meʼroj xabari eshitilgan tongda Makka ahli uni sinash uchun kelganida, u: «Agar u aytgan boʻlsa, rost aytgan», dedi va shu kundan «as-Siddiq» nomi bilan atala boshladi. Hijratda gʻor safarining hamrohi boʻlish sharafi unga nasib etdi; Alloh taolo bu voqeani Qurʼonda zikr qilib, «gʻorda boʻlgan ikki kishining ikkinchisi» deb tilga oldi va sherigiga aytgan «Gʻamgin boʻlma, albatta Alloh biz bilan» degan soʻzini abadiy qoldirdi. Madinada barcha gʻazotlarda Rasululloh ﷺ ning yonida boʻldi. Tabuk safariga hozirlik koʻrilayotganda bor mulkini keltirdi; «Ahlingga nima qoldirding?» deb soʻralganda, «Alloh va Rasulini qoldirdim», deb javob berdi. Paygʻambarimiz ﷺ oxirgi kasalliklarida odamlarga imomlik qilishni unga buyurdilar. Rasululloh ﷺ vafot etgan kuni sahobalar sarosimaga tushganida, u odamlar oldiga chiqib: «Kim Muhammadga ibodat qilgan boʻlsa, bilsinki, Muhammad vafot etdi. Kim Allohga ibodat qilsa, Alloh tirikdir, oʻlmaydi», dedi va Oli Imron surasidagi oyatni oʻqib berdi — shu soʻz bilan ummatni oʻziga keltirdi. Xalifalikka bayʼat olingach, birinchi xutbasida: «Sizlarning eng yaxshingiz boʻlmasam ham, ustingizdan valiy qilindim. Toʻgʻri yoʻl tutsam, menga yordam beringlar; xato qilsam, meni toʻgʻrilanglar», dedi. Ikki yildan sal koʻproq davom etgan xilofati eng ogʻir sinovlar bilan oʻtdi: u Usoma ibn Zayd lashkarini Paygʻambarimiz ﷺ buyurganidek joʻnatdi, zakotni bermay, murtad boʻlgan qabilalarga qarshi qatʼiy turdi — «Vallohi, ular Rasululloh ﷺ ga berib turgan bir uloqchani mendan man qilsalar ham, shuning uchun ular bilan urushaman», dedi. Umar roziyallohu anhu keyinchalik: «Allohning Abu Bakrning koʻnglini bu ishga ochganini koʻrib, uning haq ekanini bildim», deb eʼtirof etgan. Yamoma jangida koʻp qori shahid boʻlgach, Umarning maslahati bilan Zayd ibn Sobitga Qurʼonni bir mushafga jamlashni topshirdi — bu ummatga qoldirgan eng katta merosidir. Sodda yashadi, kiyimi yamoqli edi. 13 h. (634 m.) yili Madinada vafot etdi va vasiyatiga koʻra Rasululloh ﷺ ning yoniga dafn qilindi.Абу Бакр Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Омир ат-Таймий ал-Қураший — Расулуллоҳ ﷺ нинг энг яқин дўсти, саҳобаларнинг энг афзали ва мусулмонларнинг биринчи халифаси. Отаси Абу Қуҳофа куняси билан машҳур бўлган; насаби Мурра ибн Каъбда Пайғамбаримиз ﷺ нинг насаби билан туташади. Маккада, Пайғамбаримиз ﷺ дан икки-уч ёш кичик бўлиб туғилган. Жоҳилият даврида ҳам мато савдоси билан шуғулланган ҳалол савдогар, Қурайш насаб-шажарасини энг яхши биладиган киши ва шаҳар аҳлининг ишончини қозонган одам эди; бутга сажда қилмагани ва майхўрлик қилмагани ривоят қилинади. Расулуллоҳ ﷺ нинг ёшликдан дўсти бўлгани учун унинг ҳалоллиги ва ростгўйлигини бошқалардан кўра яхшироқ биларди. Даъват бошланган куни Расулуллоҳ ﷺ унга исломни таклиф қилганида, у сўраб-суриштирмай, иккиланмай қабул қилди. Пайғамбаримиз ﷺ: «Мен кимни исломга чақирган бўлсам, албатта бир тўхталиб, ўйланиб қолди — Абу Бакрдан бошқа», деганлар. Шундан кейин у тинмай одамларни даъват қилди: Усмон ибн Аффон, Зубайр ибн Аввом, Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ибн Абу Ваққос ва Талҳа ибн Убайдуллоҳ унинг қўлида исломга кирдилар. Хўжайинлари қийнаётган заиф мусулмонларни — жумладан Билол розияллоҳу анҳуни — мол-мулкини сарфлаб сотиб олиб озод қилди. Исро ва Меърож хабари эшитилган тонгда Макка аҳли уни синаш учун келганида, у: «Агар у айтган бўлса, рост айтган», деди ва шу кундан «ас-Сиддиқ» номи билан атала бошлади. Ҳижратда ғор сафарининг ҳамроҳи бўлиш шарафи унга насиб этди; Аллоҳ таоло бу воқеани Қуръонда зикр қилиб, «ғорда бўлган икки кишининг иккинчиси» деб тилга олди ва шеригига айтган «Ғамгин бўлма, албатта Аллоҳ биз билан» деган сўзини абадий қолдирди. Мадинада барча ғазотларда Расулуллоҳ ﷺ нинг ёнида бўлди. Табук сафарига ҳозирлик кўрилаётганда бор мулкини келтирди; «Аҳлингга нима қолдирдинг?» деб сўралганда, «Аллоҳ ва Расулини қолдирдим», деб жавоб берди. Пайғамбаримиз ﷺ охирги касалликларида одамларга имомлик қилишни унга буюрдилар. Расулуллоҳ ﷺ вафот этган куни саҳобалар саросимага тушганида, у одамлар олдига чиқиб: «Ким Муҳаммадга ибодат қилган бўлса, билсинки, Муҳаммад вафот этди. Ким Аллоҳга ибодат қилса, Аллоҳ тирикдир, ўлмайди», деди ва Оли Имрон сурасидаги оятни ўқиб берди — шу сўз билан умматни ўзига келтирди. Халифаликка байъат олингач, биринчи хутбасида: «Сизларнинг энг яхшингиз бўлмасам ҳам, устингиздан валий қилиндим. Тўғри йўл туцам, менга ёрдам беринглар; хато қилсам, мени тўғриланглар», деди. Икки йилдан сал кўпроқ давом этган хилофати энг оғир синовлар билан ўтди: у Усома ибн Зайд лашкарини Пайғамбаримиз ﷺ буюрганидек жўнатди, закотни бермай, муртад бўлган қабилаларга қарши қатъий турди — «Валлоҳи, улар Расулуллоҳ ﷺ га бериб турган бир улоқчани мендан ман қилсалар ҳам, шунинг учун улар билан урушаман», деди. Умар розияллоҳу анҳу кейинчалик: «Аллоҳнинг Абу Бакрнинг кўнглини бу ишга очганини кўриб, унинг ҳақ эканини билдим», деб эътироф этган. Ямома жангида кўп қори шаҳид бўлгач, Умарнинг маслаҳати билан Зайд ибн Собитга Қуръонни бир мушафга жамлашни топширди — бу умматга қолдирган энг катта меросидир. Содда яшади, кийими ямоқли эди. 13 ҳ. (634 м.) йили Мадинада вафот этди ва васиятига кўра Расулуллоҳ ﷺ нинг ёнига дафн қилинди.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

Islomni erta qabul qilgan. Rasululloh ﷺ bilan Abu Bakr Savr gʻorida boʻlganlarida ularga taom, suv va xabar tashib turgan kishi shu, deyiladi: kechasi ular huzurida tunab, tongda Makkada tunab chiqqan odamdek paydo boʻlar, ularga qarshi qilinayotgan biror hiylani eshitsa, darhol yetkazardi. Toifda qatnashdi va u yerda Abu Mihjan as-Saqafiy degan kishi unga oʻq otib yaraladi; yara bitgan boʻlsa-da, ogʻrigʻi qolmadi va shu yaradan shavvol oyida vafot etdi.Исломни эрта қабул қилган. Расулуллоҳ ﷺ билан Абу Бакр Савр ғорида бўлганларида уларга таом, сув ва хабар ташиб турган киши шу, дейилади: кечаси улар ҳузурида тунаб, тонгда Маккада тунаб чиққан одамдек пайдо бўлар, уларга қарши қилинаётган бирор ҳийлани эшица, дарҳол етказарди. Тоифда қатнашди ва у ерда Абу Миҳжан ас-Сақафий деган киши унга ўқ отиб яралади; яра битган бўлса-да, оғриғи қолмади ва шу ярадан шаввол ойида вафот этди.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3255Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3255

at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)

U Atiq ibn Usmon ibn Omir ibn Amr ibn Kaʼb ibn Saʼd ibn Taym ibn Murra ibn Kaʼb ibn Luayy ibn Gʻolibdir; qurashiy, soʻng taymiy. Ibn Abu Uvays aytdi: Abdulloh ibn Vahbdan, u Yunusdan, u Ibn Shihobdan: u Paygʻambar ﷺ dan keyin ikki yil va bir necha oy (yashab) vafot etdi. Bizga Abu Nuaym soʻzlab berdi: Muhammad ibn Sharik bizga aytdi: menga Abdulloh ibn Abu Mulayka soʻzlab berdi, u Abdulloh ibn Zubayrdan: men bobom Abu Bakrning ismi bilan nomlanganman va uning kunyasi bilan kunyalanganman, dedi.У Атиқ ибн Усмон ибн Омир ибн Амр ибн Каъб ибн Саъд ибн Тайм ибн Мурра ибн Каъб ибн Луайй ибн Ғолибдир; қураший, сўнг таймий. Ибн Абу Увайс айтди: Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан, у Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан: у Пайғамбар ﷺ дан кейин икки йил ва бир неча ой (яшаб) вафот этди. Бизга Абу Нуайм сўзлаб берди: Муҳаммад ибн Шарик бизга айтди: менга Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка сўзлаб берди, у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан: мен бобом Абу Бакрнинг исми билан номланганман ва унинг куняси билан куняланганман, деди.

Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 6, b. 7Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 6, б. 7