Oysha bint Abu Bakr as-Siddiq (Ummul-muʼminin)

Oysha bint Abu Bakr as-Siddiq raziyallohu anho — Rasululloh ﷺ ning zavjasi, moʻminlarning onasi va bu ummatning eng buyuk olimalaridan biri. U hijratdan taxminan toʻqqiz yil oldin Makkada, boshdanoq islomni qabul qilgan xonadonda — otasi Abu Bakr as-Siddiq, onasi Ummu Ruman raziyallohu anhumo tarbiyasida dunyoga keldi. Rasululloh ﷺ ning zavjalari orasida yolgʻiz u qiz boʻlib turmushga chiqqan edi. Nikoh Makkada boʻlib, oilaviy hayot Madinada, hijratdan keyin boshlandi. Kunyasi Ummu Abdulloh boʻlib, bu nomni unga Rasululloh ﷺ jiyani Abdulloh ibn Zubayr nomidan bergan. Uning hayotidagi eng ogʻir sinov «ifk» — tuhmat voqeasi boʻldi. Bir gʻazotdan qaytishda karvondan ortda qolgani bahona qilinib, munofiqlar unga bahridan tuhmat tarqatdilar. Bir oyga yaqin vaqt davomida Madina bu gapdan larzaga keldi; Oysha raziyallohu anho yigʻidan toʻxtamadi va otasining uyida yotdi. Nihoyat Alloh taolo osmondan uning poklaridan berdi: Nur surasining bir necha oyati aynan shu haqda nozil boʻlib, tuhmatchilarga jazo, moʻminlarga esa gap tarqatishdan tiyilish darsi boʻldi. Yana bir voqea — sahroda uning marjoni yoʻqolgani sabab qoʻshin suvsiz joyda toʻxtab qolgani va shu sababdan tayammum oyati nozil boʻlgani; Usayd ibn Huzayr raziyallohu anhu shunda «Ey Abu Bakr oilasi, bu sizning odamlarga birinchi barakangiz emas», degan edi. Zukkoligi, tinimsiz savol berishi va kuchli xotirasi tufayli u fiqh, tafsir, hadis, arab tili, sheʼr va hatto nasab ilmida ayollar va erkaklar orasida eng bilimdonlardan biriga aylandi. Ikki mingdan ortiq hadis rivoyat qilgan va eng koʻp hadis rivoyat qilgan yetti sahobiy qatoriga kirgan. Rasululloh ﷺ ning uy hayoti, gʻusl va taharati, tahajjudi, roʻzasi va xulqiga oid bilimlarning katta qismi aynan u orqali ummatga yetib kelgan. Abu Muso al-Ashʼariy raziyallohu anhu: «Biz — Rasululloh ﷺ ning ashoblari bir hadis haqida qiynalib qolsak, Oyshadan soʻrardik va albatta uning huzurida bu haqda ilm topardik», degan. az-Zuhriy esa: «Agar Oyshaning ilmi butun ayollarning ilmiga qiyoslansa, Oyshaning ilmi afzal chiqadi», deb aytgan. Uning shogirdlari orasida jiyanlari Urva ibn Zubayr va Qosim ibn Muhammad, hamda Masruq, Amra bint Abdurrahmon kabi tobeʼinlarning peshvolari bor. Rasululloh ﷺ soʻnggi kasalligida uning hujrasida yotishni soʻradi va uning bagʻrida jon taslim qildi hamda oʻsha hujraga dafn etildi. Undan keyin Oysha raziyallohu anho qirq yilga yaqin umr koʻrib, Madinada ilm markazi boʻlib qoldi; kattayu kichik sahobalar murakkab masalalarda unga murojaat qilardi. Saxovati mashhur edi — qoʻliga kelgan katta mablagʻni oʻsha kunning oʻzida taqsimlab yuborardi, oʻzi esa koʻpincha roʻzador boʻlardi. Hijriy 58-yil (678 m.) Ramazon oyida Madinada vafot etdi; vasiyatiga koʻra Baqiʼ qabristoniga, moʻminlarning boshqa onalari yoniga dafn qilindi.Ойша бинт Абу Бакр ас-Сиддиқ разияллоҳу анҳо — Расулуллоҳ ﷺ нинг завжаси, мўминларнинг онаси ва бу умматнинг энг буюк олималаридан бири. У ҳижратдан тахминан тўққиз йил олдин Маккада, бошданоқ исломни қабул қилган хонадонда — отаси Абу Бакр ас-Сиддиқ, онаси Умму Руман разияллоҳу анҳумо тарбиясида дунёга келди. Расулуллоҳ ﷺ нинг завжалари орасида ёлғиз у қиз бўлиб турмушга чиққан эди. Никоҳ Маккада бўлиб, оилавий ҳаёт Мадинада, ҳижратдан кейин бошланди. Куняси Умму Абдуллоҳ бўлиб, бу номни унга Расулуллоҳ ﷺ жияни Абдуллоҳ ибн Зубайр номидан берган. Унинг ҳаётидаги энг оғир синов «ифк» — туҳмат воқеаси бўлди. Бир ғазотдан қайтишда карвондан ортда қолгани баҳона қилиниб, мунофиқлар унга баҳридан туҳмат тарқатдилар. Бир ойга яқин вақт давомида Мадина бу гапдан ларзага келди; Ойша разияллоҳу анҳо йиғидан тўхтамади ва отасининг уйида ётди. Ниҳоят Аллоҳ таоло осмондан унинг покларидан берди: Нур сурасининг бир неча ояти айнан шу ҳақда нозил бўлиб, туҳматчиларга жазо, мўминларга эса гап тарқатишдан тийилиш дарси бўлди. Яна бир воқеа — саҳрода унинг маржони йўқолгани сабаб қўшин сувсиз жойда тўхтаб қолгани ва шу сабабдан таяммум ояти нозил бўлгани; Усайд ибн Ҳузайр разияллоҳу анҳу шунда «Эй Абу Бакр оиласи, бу сизнинг одамларга биринчи баракангиз эмас», деган эди. Зукколиги, тинимсиз савол бериши ва кучли хотираси туфайли у фиқҳ, тафсир, ҳадис, араб тили, шеър ва ҳатто насаб илмида аёллар ва эркаклар орасида энг билимдонлардан бирига айланди. Икки мингдан ортиқ ҳадис ривоят қилган ва энг кўп ҳадис ривоят қилган етти саҳобий қаторига кирган. Расулуллоҳ ﷺ нинг уй ҳаёти, ғусл ва таҳарати, таҳажжуди, рўзаси ва хулқига оид билимларнинг катта қисми айнан у орқали умматга етиб келган. Абу Мусо ал-Ашъарий разияллоҳу анҳу: «Биз — Расулуллоҳ ﷺ нинг ашоблари бир ҳадис ҳақида қийналиб қолсак, Ойшадан сўрардик ва албатта унинг ҳузурида бу ҳақда илм топардик», деган. аз-Зуҳрий эса: «Агар Ойшанинг илми бутун аёлларнинг илмига қиёсланса, Ойшанинг илми афзал чиқади», деб айтган. Унинг шогирдлари орасида жиянлари Урва ибн Зубайр ва Қосим ибн Муҳаммад, ҳамда Масруқ, Амра бинт Абдурраҳмон каби тобеъинларнинг пешволари бор. Расулуллоҳ ﷺ сўнгги касаллигида унинг ҳужрасида ётишни сўради ва унинг бағрида жон таслим қилди ҳамда ўша ҳужрага дафн этилди. Ундан кейин Ойша разияллоҳу анҳо қирқ йилга яқин умр кўриб, Мадинада илм маркази бўлиб қолди; каттаю кичик саҳобалар мураккаб масалаларда унга мурожаат қиларди. Саховати машҳур эди — қўлига келган катта маблағни ўша куннинг ўзида тақсимлаб юборарди, ўзи эса кўпинча рўзадор бўларди. Ҳижрий 58-йил (678 м.) Рамазон ойида Мадинада вафот этди; васиятига кўра Бақиъ қабристонига, мўминларнинг бошқа оналари ёнига дафн қилинди.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида

al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)

Moʻminlar onasi, Rasululloh ﷺning xotinlari va u kishiga eng sevimlisi, yetti osmon uzridan pokligi eʼlon qilingan zot. Onasi Ummu Ruman bint Omir ibn Uvaymir al-Kinoniyya edi. Kunyasi Ummu Abdulloh boʻlib, bu kunyani Rasululloh ﷺ singlisining oʻgʻli Abdulloh ibn az-Zubayr bilan qoʻyganlar deyiladi; bir qavlda Rasululloh ﷺdan boʻlgan homilasi tushib, u kishi unga Abdulloh deb ism qoʻyganlar. Rasululloh ﷺ undan boshqa bokira qiz olmaganlar, boshqa hech bir ayolning yopinchigʻida u kishiga vahiy tushmagan va xotinlari orasida undan sevimlirogʻi boʻlmagan. U kishi unga Xadija vafotidan keyin Makkada uylanganlar: farishta uni ikki-uch marta tushlarida ipak parchasida keltirib: «Bu sening xotining», degan; u kishi: «Ochib qarasam, sen ekansan, ichimda: “Bu Alloh tarafidan boʻlsa, uni amalga oshiradi”, dedim», deganlar. Otasidan sovchilik qilganlarida u: «Yo Rasululloh, u sizga halolmi? Men sizning birodaringiz emasmanmi?» dedi; u kishi: «Ha, islomda birodarimsan, u esa menga halol», dedilar. Nikoh hijratdan ikki yil (bir qavlda bir yarim yoki uch yil) oldin boʻlgan, u chogʻda u olti yoshda edi; hijratning ikkinchi yili shavvol oyida, Badrdan keyin toʻqqiz yoshida u kishi uning bilan qovushdilar va uni sevdilar. Ifk ahli u haqda tuhmat qilganlarida Alloh u uchun gʻayrat qilib, poklanishini oʻn oyatda nozil qildi.Мўминлар онаси, Расулуллоҳ ﷺнинг хотинлари ва у кишига энг севимлиси, етти осмон узридан поклиги эълон қилинган зот. Онаси Умму Руман бинт Омир ибн Уваймир ал-Кинонийя эди. Куняси Умму Абдуллоҳ бўлиб, бу куняни Расулуллоҳ ﷺ синглисининг ўғли Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр билан қўйганлар дейилади; бир қавлда Расулуллоҳ ﷺдан бўлган ҳомиласи тушиб, у киши унга Абдуллоҳ деб исм қўйганлар. Расулуллоҳ ﷺ ундан бошқа бокира қиз олмаганлар, бошқа ҳеч бир аёлнинг ёпинчиғида у кишига ваҳий тушмаган ва хотинлари орасида ундан севимлироғи бўлмаган. У киши унга Хадижа вафотидан кейин Маккада уйланганлар: фаришта уни икки-уч марта тушларида ипак парчасида келтириб: «Бу сенинг хотининг», деган; у киши: «Очиб қарасам, сен экансан, ичимда: “Бу Аллоҳ тарафидан бўлса, уни амалга оширади”, дедим», деганлар. Отасидан совчилик қилганларида у: «Ё Расулуллоҳ, у сизга ҳалолми? Мен сизнинг биродарингиз эмасманми?» деди; у киши: «Ҳа, исломда биродаримсан, у эса менга ҳалол», дедилар. Никоҳ ҳижратдан икки йил (бир қавлда бир ярим ёки уч йил) олдин бўлган, у чоғда у олти ёшда эди; ҳижратнинг иккинчи йили шаввол ойида, Бадрдан кейин тўққиз ёшида у киши унинг билан қовушдилар ва уни севдилар. Ифк аҳли у ҳақда туҳмат қилганларида Аллоҳ у учун ғайрат қилиб, покланишини ўн оятда нозил қилди.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 3967Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 3967

Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)

U imom, eng ulugʻ Siddiq, Rasululloh ﷺ ning xalifasi Abu Bakr Abdulloh ibn Abi Quhofa Usmon ibn Omir ibn Amr ibn Kaʼb ibn Saʼd ibn Taym ibn Murra ibn Kaʼb ibn Luayyning qizidir — qurashiy, taymiy, makkalik, nabaviy; moʻminlarning onasi, Nabiy ﷺ ning zavjasi va mutlaq maʼnoda ummat ayollarining eng faqihidir. Onasi Ummu Rumon binti Omir ibn Uvaymir ibn Abd Shams ibn Attob ibn Uzayna al-Kinoniyadir. Oishani ota-onasi hijrat qildirdi. Nabiyulloh ﷺ unga siddiqa Xadicha binti Xuvaylid vafotidan keyin, hijratdan avval — oʻn nechchi oy oldin, aytilishicha esa ikki yil oldin uylandilar; unga Badr gʻazotidan qaytganlarida, ikkinchi yilning shavvolida, u toʻqqiz yoshda ekanida qoʻshildilar. U zotdan koʻp, pokiza va barakali ilmni rivoyat qildi; otasidan, Umardan, Fotimadan, Saʼddan, Hamza ibn Amr al-Aslamiydan va Judoma binti Vahbdan ham rivoyat qilgan. Undan hadis rivoyat qilganlar juda koʻp: Ibrohim an-Naxaiy va Ibrohim at-Taymiy (mursal tarzda), Ishoq ibn Talha, al-Asvad ibn Yazid, Jubayr ibn Nufayr, al-Hasan, Xubayb ibn Abdulloh ibn az-Zubayr, Xaysama ibn Abdurrahmon, Zakvon as-Sammon va uning mavlosi Zakvon, Zurora ibn Avfo, Zirr ibn Hubaysh, Zayd ibn Aslam, Solim ibn Abdulloh, as-Soib ibn Yazid, Saʼd ibn Hishom, Saʼid al-Maqburiy, Saʼid ibnul-Musayyab, Sulaymon ibn Yasor, Shaqiq Abu Voil, Tovus, ash-Shaʼbiy, jiyani Urva ibnuz-Zubayr va akasi Abdulloh, akasining oʻgʻillari Abdulloh va Qosim, Ato ibn Abi Raboh, Ato ibn Yasor, Ikrima, Alqama, Ali ibnul-Husayn, Mujohid, Ibn Sirin, Masruq, Maymun ibn Mihron, Abu Salama ibn Abdurrahmon, Abu Usmon an-Nahdiy, Abu Muso, Abu Hurayra, Amra binti Abdurrahmon, Muoza al-Adaviya, Safiya binti Shayba, Oisha binti Talha va boshqa bir toifa. Zahabiy baʼzilari haqida «u undan eshitmagan», «uni uchratmagan» degan qaydni ham keltiradi. Oishaning musnadi ikki ming ikki yuz oʻnta hadisga yetadi; al-Buxoriy bilan Muslim uning bir yuz yetmish toʻrtta hadisida ittifoq qilgan, al-Buxoriy ellik toʻrttasini, Muslim esa oltmish toʻqqiztasini yolgʻiz keltirgan. Oisha Islomda tugʻilganlardan boʻlib, Fotimadan sakkiz yosh kichik edi. U: «Ota-onamni faqat dinga amal qilgan holda tanidim», der edi. Makkada fil sohibining sorbonini keksayib, koʻzi koʻr boʻlib, tilamchilik qilib yurgan holda uchratganini zikr qilgan. U oq tanli, goʻzal ayol edi, shu bois unga Humayro deyilar edi. Nabiy ﷺ undan boshqa boking ayolga uylanmaganlar va hech bir ayolni undek sevmaganlar. Zahabiy aytadi: men Muhammad ﷺ ummatida, balki mutlaqo ayollar ichida undan bilimliroq ayolni bilmayman. Baʼzi olimlar uni otasidan afzal deyishgan — bu esa rad etilgan gapdir; Alloh har narsaga bir oʻlchov qilgan. Biz uning dunyoda ham, oxiratda ham Nabiyimiz ﷺ ning zavjasi ekaniga guvohlik beramiz — bundan ortiq faxr bormi? Xadicha siddiqaning ham yetib boʻlmas martabasi bor; Zahabiy: «Qay biri afzalligida men toʻxtab turibman; ha, bu yerda oʻrni boʻlmagan sabablarga koʻra Xadichaning afzalligiga qatʼiy hukm qilganman», deydi. Urva otasidan, u Oishadan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Sen menga uch kecha tushimda koʻrsatilding: farishta seni bir parcha ipakda keltirib, “Bu sening xotining”, derdi; men yuzingdan pardani ochsam, oʻsha sen ekansan. Men: “Agar bu Alloh tomonidan boʻlsa, uni amalga oshiradi”, dedim», deganlar. at-Termiziy Ibn Abi Mulaykadan, u Oishadan rivoyat qiladi: Jibril uning suratini yashil ipak parchasida Nabiy ﷺ ga keltirib: «Bu dunyoda ham, oxiratda ham sening zavjangdir», degan. at-Termiziy uni hasan sanab: «Buni faqat Abdullohning hadisidan bilamiz», degan.У имом, энг улуғ Сиддиқ, Расулуллоҳ ﷺ нинг халифаси Абу Бакр Абдуллоҳ ибн Аби Қуҳофа Усмон ибн Омир ибн Амр ибн Каъб ибн Саъд ибн Тайм ибн Мурра ибн Каъб ибн Луаййнинг қизидир — қураший, таймий, маккалик, набавий; мўминларнинг онаси, Набий ﷺ нинг завжаси ва мутлақ маънода уммат аёлларининг энг фақиҳидир. Онаси Умму Румон бинти Омир ибн Уваймир ибн Абд Шамс ибн Аттоб ибн Узайна ал-Кинониядир. Оишани ота-онаси ҳижрат қилдирди. Набиюллоҳ ﷺ унга сиддиқа Хадича бинти Хувайлид вафотидан кейин, ҳижратдан аввал — ўн неччи ой олдин, айтилишича эса икки йил олдин уйландилар; унга Бадр ғазотидан қайтганларида, иккинчи йилнинг шавволида, у тўққиз ёшда эканида қўшилдилар. У зотдан кўп, покиза ва баракали илмни ривоят қилди; отасидан, Умардан, Фотимадан, Саъддан, Ҳамза ибн Амр ал-Асламийдан ва Жудома бинти Ваҳбдан ҳам ривоят қилган. Ундан ҳадис ривоят қилганлар жуда кўп: Иброҳим ан-Нахаий ва Иброҳим ат-Таймий (мурсал тарзда), Исҳоқ ибн Талҳа, ал-Асвад ибн Язид, Жубайр ибн Нуфайр, ал-Ҳасан, Хубайб ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр, Хайсама ибн Абдурраҳмон, Заквон ас-Саммон ва унинг мавлоси Заквон, Зурора ибн Авфо, Зирр ибн Ҳубайш, Зайд ибн Аслам, Солим ибн Абдуллоҳ, ас-Соиб ибн Язид, Саъд ибн Ҳишом, Саъид ал-Мақбурий, Саъид ибнул-Мусайяб, Сулаймон ибн Ясор, Шақиқ Абу Воил, Товус, аш-Шаъбий, жияни Урва ибнуз-Зубайр ва акаси Абдуллоҳ, акасининг ўғиллари Абдуллоҳ ва Қосим, Ато ибн Аби Рабоҳ, Ато ибн Ясор, Икрима, Алқама, Али ибнул-Ҳусайн, Мужоҳид, Ибн Сирин, Масруқ, Маймун ибн Миҳрон, Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Абу Усмон ан-Наҳдий, Абу Мусо, Абу Ҳурайра, Амра бинти Абдурраҳмон, Муоза ал-Адавия, Сафия бинти Шайба, Оиша бинти Талҳа ва бошқа бир тоифа. Заҳабий баъзилари ҳақида «у ундан эшитмаган», «уни учратмаган» деган қайдни ҳам келтиради. Оишанинг муснади икки минг икки юз ўнта ҳадисга етади; ал-Бухорий билан Муслим унинг бир юз етмиш тўртта ҳадисида иттифоқ қилган, ал-Бухорий эллик тўрттасини, Муслим эса олтмиш тўққизтасини ёлғиз келтирган. Оиша Исломда туғилганлардан бўлиб, Фотимадан саккиз ёш кичик эди. У: «Ота-онамни фақат динга амал қилган ҳолда танидим», дер эди. Маккада фил соҳибининг сорбонини кексайиб, кўзи кўр бўлиб, тиламчилик қилиб юрган ҳолда учратганини зикр қилган. У оқ танли, гўзал аёл эди, шу боис унга Ҳумайро дейилар эди. Набий ﷺ ундан бошқа бокинг аёлга уйланмаганлар ва ҳеч бир аёлни ундек севмаганлар. Заҳабий айтади: мен Муҳаммад ﷺ умматида, балки мутлақо аёллар ичида ундан билимлироқ аёлни билмайман. Баъзи олимлар уни отасидан афзал дейишган — бу эса рад этилган гапдир; Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов қилган. Биз унинг дунёда ҳам, охиратда ҳам Набийимиз ﷺ нинг завжаси эканига гувоҳлик берамиз — бундан ортиқ фахр борми? Хадича сиддиқанинг ҳам етиб бўлмас мартабаси бор; Заҳабий: «Қай бири афзаллигида мен тўхтаб турибман; ҳа, бу ерда ўрни бўлмаган сабабларга кўра Хадичанинг афзаллигига қатъий ҳукм қилганман», дейди. Урва отасидан, у Оишадан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сен менга уч кеча тушимда кўрсатилдинг: фаришта сени бир парча ипакда келтириб, “Бу сенинг хотининг”, дерди; мен юзингдан пардани очсам, ўша сен экансан. Мен: “Агар бу Аллоҳ томонидан бўлса, уни амалга оширади”, дедим», деганлар. ат-Термизий Ибн Аби Мулайкадан, у Оишадан ривоят қилади: Жибрил унинг суратини яшил ипак парчасида Набий ﷺ га келтириб: «Бу дунёда ҳам, охиратда ҳам сенинг завжангдир», деган. ат-Термизий уни ҳасан санаб: «Буни фақат Абдуллоҳнинг ҳадисидан биламиз», деган.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 6, b. 135Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 6, б. 135