al-Imom al-Mutavakkil alalloh Ismoil ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad
Muhaddis
Bir ming oʻn toʻqqizinchi yil shaʼbon oyining oʻrtasida tugʻilib, Shahorada voyaga yetgan; bir naqlda tugʻilgan joyi Zaymah tumanlaridagi Habur deyiladi va Sayyid Ismoil ibn Ibrohim Jahhof uning tugʻilishiga tarix aytgan. Xilqati kamol, boʻyi mutanosib, rangi bugʻdoyrang, soqoli katta, bilaklari serjun, harakati kuchli, koʻp tabassum qiladigan, xulqi goʻzal edi. Zamonasining koʻzga koʻringan ulamolaridan fiqh va boshqa fanlarni oʻqib, fiqhda yetuk boʻlgan va zamonasining olimlaridan oʻzib ketgan — kattayu kichik buni tan olib, mushkul masalalarda unga qaytishardi; boshqa fanlarda ham kuchli ulushi bor edi va oʻsha fanlarda zamonasining yirik olimlariga dars berardi. Asarlaridan «al-Aqida as-sahiha» va uning sharhi, «al-Masoil al-murtazot ilo jamiʼ al-quzot», Imom al-Hodiyning usulga oid «Minhoj»iga bir qismigacha yetkazilgan hoshiya hamda uch taloq, davrni botil qilish, xulʼ, bogʻiylar kunlarida bekor qilingan narsalar va olinadigan jibayalar haqidagi risolalari bor. Halimligi keng, sabri kuchli, koʻz yumishi qattiq edi. Fazilatlari mashhur boʻlgach, akasi Imom al-Muʼayyad billoh Muhammad ibn al-Qosim vafotidan keyin, bir ming ellik toʻrtinchi yil rajab oyining oxirgi yakshanbasida oʻziga daʼvat qilgan; undan oldin akasi Ahmad ibn al-Qosim daʼvat qilgan edi, chunki u al-Muʼayyad huzurida Shahorada edi va Qozi Ahmad ibn Saʼduddin uni daʼvatga undagan. Ash-Shavkoniyning yozishicha, Ahmadning daʼvati unga toʻsiq sanalmadi, chunki Ahmad ularning mazhabida eʼtiborli imomlik shartlarini, jumladan ijtihodni jamlagan emas edi va ilmda bu darajada emasdi; al-Mutavakkilning daʼvati zohir boʻlganda esa odamlar uni qabul bilan kutib olib, itoatiga kirishdi. Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Qosim va uning ukasi Ahmad ibn al-Hasan al-Mutavakkilga bayʼat berganidan keyin Ahmadning tarafi butunlay zaiflashdi, biroq u daʼvat va qoʻshin toʻplashdan tinmadi; oz sonli kishi halok boʻlgan urushlardan soʻng Imronga, keyin Thuloga chekindi va u yerda qamalga olinib, sulh tuzildi. Faqih Ahmad ibn Usmon Naxba at-Tihomiy uning vafotiga qasida bitib, tarix chiqargan.Бир минг ўн тўққизинчи йил шаъбон ойининг ўртасида туғилиб, Шаҳорада вояга етган; бир нақлда туғилган жойи Займаҳ туманларидаги Ҳабур дейилади ва Саййид Исмоил ибн Иброҳим Жаҳҳоф унинг туғилишига тарих айтган. Хилқати камол, бўйи мутаносиб, ранги буғдойранг, соқоли катта, билаклари сержун, ҳаракати кучли, кўп табассум қиладиган, хулқи гўзал эди. Замонасининг кўзга кўринган уламоларидан фиқҳ ва бошқа фанларни ўқиб, фиқҳда етук бўлган ва замонасининг олимларидан ўзиб кетган — каттаю кичик буни тан олиб, мушкул масалаларда унга қайтишарди; бошқа фанларда ҳам кучли улуши бор эди ва ўша фанларда замонасининг йирик олимларига дарс берарди. Асарларидан «ал-Ақида ас-саҳиҳа» ва унинг шарҳи, «ал-Масоил ал-муртазот ило жамиъ ал-қузот», Имом ал-Ҳодийнинг усулга оид «Минҳож»ига бир қисмигача етказилган ҳошия ҳамда уч талоқ, даврни ботил қилиш, хулъ, боғийлар кунларида бекор қилинган нарсалар ва олинадиган жибаялар ҳақидаги рисолалари бор. Ҳалимлиги кенг, сабри кучли, кўз юмиши қаттиқ эди. Фазилатлари машҳур бўлгач, акаси Имом ал-Муъайяд биллоҳ Муҳаммад ибн ал-Қосим вафотидан кейин, бир минг эллик тўртинчи йил ражаб ойининг охирги якшанбасида ўзига даъват қилган; ундан олдин акаси Аҳмад ибн ал-Қосим даъват қилган эди, чунки у ал-Муъайяд ҳузурида Шаҳорада эди ва Қози Аҳмад ибн Саъдуддин уни даъватга ундаган. Аш-Шавконийнинг ёзишича, Аҳмаднинг даъвати унга тўсиқ саналмади, чунки Аҳмад уларнинг мазҳабида эътиборли имомлик шартларини, жумладан ижтиҳодни жамлаган эмас эди ва илмда бу даражада эмасди; ал-Мутаваккилнинг даъвати зоҳир бўлганда эса одамлар уни қабул билан кутиб олиб, итоатига киришди. Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн ал-Қосим ва унинг укаси Аҳмад ибн ал-Ҳасан ал-Мутаваккилга байъат берганидан кейин Аҳмаднинг тарафи бутунлай заифлашди, бироқ у даъват ва қўшин тўплашдан тинмади; оз сонли киши ҳалок бўлган урушлардан сўнг Имронга, кейин Тҳулога чекинди ва у ерда қамалга олиниб, сулҳ тузилди. Фақиҳ Аҳмад ибн Усмон Нахба ат-Тиҳомий унинг вафотига қасида битиб, тарих чиқарган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 146Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 146