al-Mustansir billoh
Muhaddis
Bu tarjimada Abbosiy xalifa al-Mustansir billohning davlati va shu davrda kechgan voqealar bayon qilinadi. Uning haqida: «Soʻngra u jihod ishini eng yaxshi tarzda ado etdi, askarlarni jamladi, tubanlarni qaytardi, mollarni sochdi, sarhadlarni saqladi, qalʼalarni fath qildi va podshohlar unga itoat etdilar», deyiladi. «Uning kunlarida ilm kitoblari eng qimmat bahoda sotildi — chunki u ularga ragʻbatli edi va ularni vaqf qilardi. Soch-soqolini oq bosgach, hino bilan boʻyadi, soʻng tark etdi». Zahabiy oʻzi qoʻshadi: uning davlati mustahkam boʻlib, umuman olganda unda adolat va koʻngillarda salobat bor edi. Tatarlarning paydo boʻlganini bilgach, koʻp yangi qoʻshin tuzdi — shu darajadaki, askarining soni yuz mingga yetgan deyiladi; Zahabiy buni uzoq koʻrib, ehtimol bu raqamga Misr, Shom va Jaziyra podshohlarining unga toat bilan qoʻshgan kuchlari ham kirgan boʻlishi mumkin, deydi. Unga Andalusda va uzoq yurtlarda ham xutba oʻqilardi. Ibn as-Soiy aytadi: uning bayʼatida hozir boʻldim; parda koʻtarilganda uni koʻrdim — Alloh uning surati va maʼnosini kamolga yetkazgan ekan: oq-qizil yuzli, qoshlari ingichka-uzun, koʻzi qora, yuzi silliq, burni qirra, koʻksi keng edi; egnida oq kiyim, boshida oq baqyor va oq nusb tarhasi bor edi va peshingacha oʻtirdi. Yana aytadi: menga xabar yetdiki, oʻsha kuni tarqatilgan xalʼatlar soni uch ming besh yuz yetmishtaga yetgan. Zahabiy qoʻshadi: Mustansiriya madrasasi vaqfining daromadi bir yili yetmish ming dinordan oshgan; unga taqdir qilingan narsalardan biri shu ediki, kunlarida uning ustidan hukm yuritadigan sulton boʻlmadi, balki atrof podshohlari unga boʻysunar, fikrlari esa tatarlar va ularning Xurosonni egallashi bilan band edi. Xuddi shu tarjimada Bagʻdodda Mustansiriya madrasasining asosi solingani, qurilishi besh yil davom etgani, soʻng 631 h. da ochilgani — «gimoʻzalligi, kengligi va vaqflarining koʻpligi bilan tengi yoʻq edi; unda ikki yuz qirq sakkiz faqih, toʻrt mudarris, hadis shayxi, tib shayxi, nahv shayxi va faroiz shayxi bor edi» — zikr qilinadi. Xalifaning vafoti haqida: «U 640 h. jumodul avvalning oʻninchi kuni, jumʼa tongida vafot etdi. Davlati oʻn yetti yil boʻldi va ellik ikki yil umr koʻrdi», deyiladi.Бу таржимада Аббосий халифа ал-Мустансир биллоҳнинг давлати ва шу даврда кечган воқеалар баён қилинади. Унинг ҳақида: «Сўнгра у жиҳод ишини энг яхши тарзда адо этди, аскарларни жамлади, тубанларни қайтарди, молларни сочди, сарҳадларни сақлади, қалъаларни фатҳ қилди ва подшоҳлар унга итоат этдилар», дейилади. «Унинг кунларида илм китоблари энг қиммат баҳода сотилди — чунки у уларга рағбатли эди ва уларни вақф қиларди. Соч-соқолини оқ босгач, ҳино билан бўяди, сўнг тарк этди». Заҳабий ўзи қўшади: унинг давлати мустаҳкам бўлиб, умуман олганда унда адолат ва кўнгилларда салобат бор эди. Татарларнинг пайдо бўлганини билгач, кўп янги қўшин тузди — шу даражадаки, аскарининг сони юз мингга етган дейилади; Заҳабий буни узоқ кўриб, эҳтимол бу рақамга Миср, Шом ва Жазийра подшоҳларининг унга тоат билан қўшган кучлари ҳам кирган бўлиши мумкин, дейди. Унга Андалусда ва узоқ юртларда ҳам хутба ўқиларди. Ибн ас-Соий айтади: унинг байъатида ҳозир бўлдим; парда кўтарилганда уни кўрдим — Аллоҳ унинг сурати ва маъносини камолга етказган экан: оқ-қизил юзли, қошлари ингичка-узун, кўзи қора, юзи силлиқ, бурни қирра, кўкси кенг эди; эгнида оқ кийим, бошида оқ бақёр ва оқ нусб тарҳаси бор эди ва пешингача ўтирди. Яна айтади: менга хабар етдики, ўша куни тарқатилган халъатлар сони уч минг беш юз етмиштага етган. Заҳабий қўшади: Мустансирия мадрасаси вақфининг даромади бир йили етмиш минг динордан ошган; унга тақдир қилинган нарсалардан бири шу эдики, кунларида унинг устидан ҳукм юритадиган султон бўлмади, балки атроф подшоҳлари унга бўйсунар, фикрлари эса татарлар ва уларнинг Хуросонни эгаллаши билан банд эди. Худди шу таржимада Бағдодда Мустансирия мадрасасининг асоси солингани, қурилиши беш йил давом этгани, сўнг 631 ҳ. да очилгани — «гимўзаллиги, кенглиги ва вақфларининг кўплиги билан тенги йўқ эди; унда икки юз қирқ саккиз фақиҳ, тўрт мударрис, ҳадис шайхи, тиб шайхи, наҳв шайхи ва фароиз шайхи бор эди» — зикр қилинади. Халифанинг вафоти ҳақида: «У 640 ҳ. жумодул аввалнинг ўнинчи куни, жумъа тонгида вафот этди. Давлати ўн етти йил бўлди ва эллик икки йил умр кўрди», дейилади.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 27, b. 156Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 27, б. 156