Alqama ibn Qays an-Naxaʼiy
علقمة بن قيس النخعي
Tobi'iy
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Kufaning faqihi, olimi va qorisi, imom, hofiz, mujavvid, katta mujtahid Abu Shibl Alqama ibn Qays ibn Abdulloh ibn Molik ibn Alqama ibn Salomon ibn Kahl — «ibn Kuhayl ibn Bakr ibn Avf» ham deyilgan, «ibn al-Muntashir ibn an-Naxaʼ» ham deyiladi — an-Naxaiy al-Kufiy. U Asvad ibn Yazid va uning akasi Abdurrahmonning amakisi, Iroq faqihi Ibrohim an-Naxaiyning togʻasidir. Muhammadiy risolat kunlarida tugʻilgan, muxazramlardan sanaladi; ilm va jihod talabida hijrat qilib, Kufaga tushdi va Ibn Masʼudga shu qadar hamroh boʻldiki, ilmda ham amalda ham peshvo boʻldi; ulamo undan fiqh oʻrgandi va shuhrati uzoqlarga yoyildi. U Umar, Usmon, Ali, Salmon, Abu Dardo, Xolid ibn al-Valid, Huzayfa, Xabbob, Oisha, Saʼd, Ammor, Abu Masʼud al-Badriy, Abu Muso, Maʼqil ibn Sinon, Salama ibn Yazid al-Juʼfiy, Shurayh ibn Artot, Qays ibn Marvon va yana bir toifadan hadis aytgan. Qurʼonni Ibn Masʼudga puxta oʻqigan; unga Yahyo ibn Vassob, Ubayd ibn Nuzayla va Abu Ishoq as-Sabiʼiy tilovat qilganlar. Undan Abu Voil, Shaʼbiy, Ubayd ibn Nuzayla, Ibrohim an-Naxaiy, Muhammad ibn Sirin, Abu az-Zuho Muslim ibn Subayh, Ibrohim ibn Suvayd an-Naxaiy, Abu Zabyon Husayn ibn Jundab, Abu Maʼmar Abdulloh ibn Saxbara, Salama ibn Kuhayl, jiyani Abdurrahmon ibn Yazid, Abu Ishoq as-Sabiʼiy, Umora ibn Umayr, Abu Qays Abdurrahmon ibn Sarvon al-Avdiy, Abdurrahmon ibn Avsaja, Qosim ibn Muxaymira, Qays ibn Rumiy, Murra at-Tayyib, Hunayy ibn Nuvayra, Yahyo ibn Vassob, Yazid ibn Avs va boshqalar rivoyat qilishgan. U Ali va Ibn Masʼuddan keyin imomlik va fatvoga oʻtirdi; yoʻl-yoʻrigʻi, koʻrinishi va salobatida Ibn Masʼudga oʻxshatilardi. Ibrohim aytadi: Abdulloh ibn Masʼud Alqamaga Abu Shibl kunyasini bergan; Alqama esa aqim — farzand koʻrmagan edi. Ahmad ibn Hanbal: «Alqama siqa, yaxshilik ahlidan», degan; Yahyo ibn Maʼin ham uni siqa deb baholagan. Usmon ibn Said: «Alqama Abdullohni yaxshiroq bilardi», degan. Ibn al-Madiniy aytadi: «Sahobalardan hech biriga oʻz soʻzini fiqhda saqlab, uni davom ettirgan shogirdlar boʻlmagan — faqat uchoviga: Zayd ibn Sobit, Ibn Masʼud va Ibn Abbosga; Ibn Masʼudni eng yaxshi bilganlar esa Alqama, Asvad, Abida va Horisdir». Riboh Abu al-Musanno naql qiladi: Abdulloh bilan Alqama Kinda darvozalari oldida odamlarni ikki safga tizib, biri bir kishiga, ikkinchisi boshqasiga qiroat oʻrgatar, boʻlgach manosik hamda halol-harom boblarini muzokara qilishardi; «Alqamani koʻrsang, Abdullohni koʻrmasang ham zarari yoʻq — u salobatda odamlarning unga eng oʻxshashi», deyilardi. Shaʼbiy: «Alqama Ibn Masʼudga qavmning eng yaqini edi», deydi. Ibrohim naql qiladi: Alqama Shomga borib, Damashq masjidiga kirdi va: «Allohim, menga solih hamsuhbat ato et», dedi; soʻng Abu Dardoning yoniga oʻtirdi. Ibrohim yana: «Alqama Qurʼonni besh kunda xatm qilardi», deydi. Alqama Siffinda Ali bilan birga qatnashgan. Uning oʻzi aytadi: «Alloh menga Qurʼonni chiroyli ovoz bilan oʻqishni bergan edi; Ibn Masʼud meni chaqirtirib, oʻqitar, oʻqib boʻlganimda: “Yana oʻqi, otam-onam senga fido boʻlsin, men Rasululloh ﷺ dan: ‘Chiroyli ovoz Qurʼonning ziynatidir’, deganlarini eshitganman”, der edi». Unga: «Masjidda oʻtirsang, odamlarga qiroat oʻrgatib, hadis aytsang», deyishganda: «Izimdan yurilishini va “mana bu Alqama” deyilishini yoqtirmayman», dedi va uyida qoʻylariga yem berib oʻtiraverdi. «Amirlar huzuriga kirsang-chi?» deyishganida: «Men ulardan kamaytirganimdan koʻra, ular mendan koʻproq kamaytirib olishidan qoʻrqaman», dedi.Куфанинг фақиҳи, олими ва қориси, имом, ҳофиз, мужаввид, катта мужтаҳид Абу Шибл Алқама ибн Қайс ибн Абдуллоҳ ибн Молик ибн Алқама ибн Саломон ибн Каҳл — «ибн Куҳайл ибн Бакр ибн Авф» ҳам дейилган, «ибн ал-Мунташир ибн ан-Нахаъ» ҳам дейилади — ан-Нахаий ал-Куфий. У Асвад ибн Язид ва унинг акаси Абдурраҳмоннинг амакиси, Ироқ фақиҳи Иброҳим ан-Нахаийнинг тоғасидир. Муҳаммадий рисолат кунларида туғилган, мухазрамлардан саналади; илм ва жиҳод талабида ҳижрат қилиб, Куфага тушди ва Ибн Масъудга шу қадар ҳамроҳ бўлдики, илмда ҳам амалда ҳам пешво бўлди; уламо ундан фиқҳ ўрганди ва шуҳрати узоқларга ёйилди. У Умар, Усмон, Али, Салмон, Абу Дардо, Холид ибн ал-Валид, Ҳузайфа, Хаббоб, Оиша, Саъд, Аммор, Абу Масъуд ал-Бадрий, Абу Мусо, Маъқил ибн Синон, Салама ибн Язид ал-Жуъфий, Шурайҳ ибн Артот, Қайс ибн Марвон ва яна бир тоифадан ҳадис айтган. Қуръонни Ибн Масъудга пухта ўқиган; унга Яҳё ибн Вассоб, Убайд ибн Нузайла ва Абу Исҳоқ ас-Сабиъий тиловат қилганлар. Ундан Абу Воил, Шаъбий, Убайд ибн Нузайла, Иброҳим ан-Нахаий, Муҳаммад ибн Сирин, Абу аз-Зуҳо Муслим ибн Субайҳ, Иброҳим ибн Сувайд ан-Нахаий, Абу Забён Ҳусайн ибн Жундаб, Абу Маъмар Абдуллоҳ ибн Сахбара, Салама ибн Куҳайл, жияни Абдурраҳмон ибн Язид, Абу Исҳоқ ас-Сабиъий, Умора ибн Умайр, Абу Қайс Абдурраҳмон ибн Сарвон ал-Авдий, Абдурраҳмон ибн Авсажа, Қосим ибн Мухаймира, Қайс ибн Румий, Мурра ат-Таййиб, Ҳунайй ибн Нувайра, Яҳё ибн Вассоб, Язид ибн Авс ва бошқалар ривоят қилишган. У Али ва Ибн Масъуддан кейин имомлик ва фатвога ўтирди; йўл-йўриғи, кўриниши ва салобатида Ибн Масъудга ўхшатиларди. Иброҳим айтади: Абдуллоҳ ибн Масъуд Алқамага Абу Шибл кунясини берган; Алқама эса ақим — фарзанд кўрмаган эди. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Алқама сиқа, яхшилик аҳлидан», деган; Яҳё ибн Маъин ҳам уни сиқа деб баҳолаган. Усмон ибн Саид: «Алқама Абдуллоҳни яхшироқ биларди», деган. Ибн ал-Мадиний айтади: «Саҳобалардан ҳеч бирига ўз сўзини фиқҳда сақлаб, уни давом эттирган шогирдлар бўлмаган — фақат учовига: Зайд ибн Собит, Ибн Масъуд ва Ибн Аббосга; Ибн Масъудни энг яхши билганлар эса Алқама, Асвад, Абида ва Ҳорисдир». Рибоҳ Абу ал-Мусанно нақл қилади: Абдуллоҳ билан Алқама Кинда дарвозалари олдида одамларни икки сафга тизиб, бири бир кишига, иккинчиси бошқасига қироат ўргатар, бўлгач маносик ҳамда ҳалол-ҳаром бобларини музокара қилишарди; «Алқамани кўрсанг, Абдуллоҳни кўрмасанг ҳам зарари йўқ — у салобатда одамларнинг унга энг ўхшаши», дейиларди. Шаъбий: «Алқама Ибн Масъудга қавмнинг энг яқини эди», дейди. Иброҳим нақл қилади: Алқама Шомга бориб, Дамашқ масжидига кирди ва: «Аллоҳим, менга солиҳ ҳамсуҳбат ато эт», деди; сўнг Абу Дардонинг ёнига ўтирди. Иброҳим яна: «Алқама Қуръонни беш кунда хатм қиларди», дейди. Алқама Сиффинда Али билан бирга қатнашган. Унинг ўзи айтади: «Аллоҳ менга Қуръонни чиройли овоз билан ўқишни берган эди; Ибн Масъуд мени чақиртириб, ўқитар, ўқиб бўлганимда: “Яна ўқи, отам-онам сенга фидо бўлсин, мен Расулуллоҳ ﷺ дан: ‘Чиройли овоз Қуръоннинг зийнатидиръ, деганларини эшитганман”, дер эди». Унга: «Масжидда ўтирсанг, одамларга қироат ўргатиб, ҳадис айцанг», дейишганда: «Изимдан юрилишини ва “мана бу Алқама” дейилишини ёқтирмайман», деди ва уйида қўйларига ем бериб ўтираверди. «Амирлар ҳузурига кирсанг-чи?» дейишганида: «Мен улардан камайтирганимдан кўра, улар мендан кўпроқ камайтириб олишидан қўрқаман», деди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 53Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 53
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Naxaʼ qabilasidan, kufalik; kunyasi Abu Shibl an-Naxaʼiy.Нахаъ қабиласидан, куфалик; куняси Абу Шибл ан-Нахаъий.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4139Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4139
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Umar va Abdullohdan (rivoyat qilgan). Undan Ibrohim va Shaʼbiy rivoyat qilgan. Abu Nuaym aytdi: oltmish birinchi yilda vafot etgan. Umar ibn Hafs aytdi: bizga otam aytdi, u aytdi: bizga Aʼmash aytdi, u Umoradan, u Abu Maʼmardan, u Amr ibn Shurahbildan, u aytdi: odamlarning Abdullohga yoʻl-yoʻrigʻi va koʻrinishi jihatidan eng oʻxshashi Alqama edi. Umoradan Asvad haqida soʻralganda: «Unga qarasam, xuddi rohibga oʻxshardi», dedi. Ahmad ibn Sulaymon aytdi: Yahyo ibn Saʼidning: «Alqama Ibrohimning amakisi va Asvad ibn Yazidning amakisi; Ibrohimning onasi Asvadning singlisi — yaʼni u Ibrohimning togʻasi», deganini eshitdim.Умар ва Абдуллоҳдан (ривоят қилган). Ундан Иброҳим ва Шаъбий ривоят қилган. Абу Нуайм айтди: олтмиш биринчи йилда вафот этган. Умар ибн Ҳафс айтди: бизга отам айтди, у айтди: бизга Аъмаш айтди, у Уморадан, у Абу Маъмардан, у Амр ибн Шураҳбилдан, у айтди: одамларнинг Абдуллоҳга йўл-йўриғи ва кўриниши жиҳатидан энг ўхшаши Алқама эди. Уморадан Асвад ҳақида сўралганда: «Унга қарасам, худди роҳибга ўхшарди», деди. Аҳмад ибн Сулаймон айтди: Яҳё ибн Саъиднинг: «Алқама Иброҳимнинг амакиси ва Асвад ибн Язиднинг амакиси; Иброҳимнинг онаси Асваднинг синглиси — яъни у Иброҳимнинг тоғаси», деганини эшитдим.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 8, b. 78Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 8, б. 78