Ibrohim an-Naxaiy
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Imom, hofiz, Iroq faqihi Abu Imron Ibrohim ibn Yazid ibn Qays ibn al-Asvad ibn Amr ibn Rabia ibn Zahl ibn Saʼd ibn Molik ibn an-Naxaʼ an-Naxaiy al-Yamoniy, soʻng kufalik — aʼlamlardan biri. U Malika binti Yazidning oʻgʻli, al-Asvad ibn Yazidning jiyani. U togʻasi al-Asvaddan, Masruqdan, Alqama ibn Qaysdan, Abiyda as-Salmoniydan, Abu Zurʼa al-Bajaliydan, Xaysama ibn Abdurrahmondan, Rabiʼ ibn Xusaymdan, Abush-Shaʼso al-Muhoribiydan, Suvayd ibn Gʻafaladan, qozi Shurayhdan, Abu Maʼmar Abdulloh ibn Saxbaradan, Ubayd ibn Nuzayladan, Umora ibn Umayrdan, Abu Abdurrahmon as-Sulamiydan, togʻasi Abdurrahmon ibn Yaziddan, Hammom ibn al-Horisdan va katta tobeinlardan koʻplarining oʻzidan rivoyat qilgan. Muallif aytadi: Kufada u bilan birga boʻlgan keyingi sahobalardan — Baro, Abu Juhayfa va Amr ibn Hurayzdan uning eshitgani topilmadi; u bola chogʻida ummul moʻminin Oisha huzuriga kirgan, ammo undan samoi sobit boʻlmagan; shu bois ahli sanʼat uning Oishadan rivoyatini muttasil sanamaydi, garchi hammalari uni tobeinlar qatoriga qoʻshsalar-da, u ularning kattalaridan emas. U Ibn Masʼud ilmini yaxshi bilar, rivoyati keng, oʻzi faqih, shaʼni ulugʻ edi. Undan Hakam ibn Utayba, Amr ibn Murra, shogirdi Hammod ibn Abu Sulaymon, Simok ibn Harb, shogirdi Mugʻiyra ibn Miqsam, Abu Maʼshar Ziyod ibn Kulayb, Abu Hasin Usmon ibn Osim, Mansur ibn al-Muʼtamir, Abiyda ibn Muattib, Ibrohim ibn Muhojir, al-Horis al-Ukliy, Sulaymon al-Aʼmash, Ibn Avn, Shiboq az-Zabbiy, Shuayb ibn al-Habhob, Ato ibn as-Soib, Abdurrahmon ibn Abush-Shaʼso al-Muhoribiy, Abdulloh ibn Shubruma, Ali ibn Mudrik va koʻp kishilar rivoyat qilishgan. Ajliy aytadi: «U Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan hech biridan hadis aytmagan, garchi ulardan bir jamoatga yetishgan va Oishani koʻrgan boʻlsa ham». U oʻz zamonida Shaʼbiy bilan birga Kufa ahlining muftisi edi; solih, faqih, ehtiyotkor, takallufi oz kishi edi va Hajjojdan yashirinib yurardi. Aʼmash: «Ibrohim hadisda sarrof edi», degan. Ismoil ibn Abu Xoliddan: «Shaʼbiy, Ibrohim va Abuz-Zuho masjidda hadis muzokara qilishardi; ularda rivoyati boʻlmagan bir narsa kelsa, koʻzlarini Ibrohimga tikishardi». Yahyo ibn Main: «Ibrohimning mursallari Shaʼbiynikidan menga sevimliroq», degan. Mugʻiyra: «Biz Ibrohimdan amirdan qoʻrqqandek qoʻrqardik», degan. Ibrohim: «Men hech qachon hech narsa yozmaganman», degan va: «Inson bir kitob yozsa, albatta unga suyanadi», degan. Hajjojning oʻlimi xabari yetganda sajda qilgan va quvonchdan yigʻlagan. U murjiylarni yomon koʻrar va: «Men bu ummatga azroqiylardan koʻra murjiylardan koʻproq qoʻrqaman», der edi. Vafoti yoshida ixtilof bor: bir rivoyatda qirq toʻqqiz yoshda vafot etgan; Yahyo al-Qattoun: «Ellik nechada, Hajjojdan toʻrt-besh oy keyin vafot etgan», degan; Mugʻiyra: «Ellik yetti yoshda yoki shunga yaqin», degan; Ibn Avn: «Ellik bilan oltmish orasida vafot etgan», degan. Shuayb ibn al-Habhob aytadi: «Ibrohim an-Naxaiyni kechasi yetti yoki toʻqqiz kishi boʻlib dafn qilganlardan edim. Shaʼbiy: “Sohibingizni dafn qildingizmi?” dedi. “Ha”, dedim. U: “Bilingki, u oʻzidan koʻra bilimliroq — yoki faqihroq — birovni qoldirmadi”, dedi».Имом, ҳофиз, Ироқ фақиҳи Абу Имрон Иброҳим ибн Язид ибн Қайс ибн ал-Асвад ибн Амр ибн Рабиа ибн Заҳл ибн Саъд ибн Молик ибн ан-Нахаъ ан-Нахаий ал-Ямоний, сўнг куфалик — аъламлардан бири. У Малика бинти Язиднинг ўғли, ал-Асвад ибн Язиднинг жияни. У тоғаси ал-Асваддан, Масруқдан, Алқама ибн Қайсдан, Абийда ас-Салмонийдан, Абу Зуръа ал-Бажалийдан, Хайсама ибн Абдурраҳмондан, Рабиъ ибн Хусаймдан, Абуш-Шаъсо ал-Муҳорибийдан, Сувайд ибн Ғафаладан, қози Шурайҳдан, Абу Маъмар Абдуллоҳ ибн Сахбарадан, Убайд ибн Нузайладан, Умора ибн Умайрдан, Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, тоғаси Абдурраҳмон ибн Язиддан, Ҳаммом ибн ал-Ҳорисдан ва катта тобеинлардан кўпларининг ўзидан ривоят қилган. Муаллиф айтади: Куфада у билан бирга бўлган кейинги саҳобалардан — Баро, Абу Жуҳайфа ва Амр ибн Ҳурайздан унинг эшитгани топилмади; у бола чоғида уммул мўминин Оиша ҳузурига кирган, аммо ундан самои собит бўлмаган; шу боис аҳли санъат унинг Оишадан ривоятини муттасил санамайди, гарчи ҳаммалари уни тобеинлар қаторига қўшсалар-да, у уларнинг катталаридан эмас. У Ибн Масъуд илмини яхши билар, ривояти кенг, ўзи фақиҳ, шаъни улуғ эди. Ундан Ҳакам ибн Утайба, Амр ибн Мурра, шогирди Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Симок ибн Ҳарб, шогирди Муғийра ибн Миқсам, Абу Маъшар Зиёд ибн Кулайб, Абу Ҳасин Усмон ибн Осим, Мансур ибн ал-Муътамир, Абийда ибн Муаттиб, Иброҳим ибн Муҳожир, ал-Ҳорис ал-Уклий, Сулаймон ал-Аъмаш, Ибн Авн, Шибоқ аз-Заббий, Шуайб ибн ал-Ҳабҳоб, Ато ибн ас-Соиб, Абдурраҳмон ибн Абуш-Шаъсо ал-Муҳорибий, Абдуллоҳ ибн Шубрума, Али ибн Мудрик ва кўп кишилар ривоят қилишган. Ажлий айтади: «У Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан ҳеч биридан ҳадис айтмаган, гарчи улардан бир жамоатга етишган ва Оишани кўрган бўлса ҳам». У ўз замонида Шаъбий билан бирга Куфа аҳлининг муфтиси эди; солиҳ, фақиҳ, эҳтиёткор, такаллуфи оз киши эди ва Ҳажжождан яшириниб юрарди. Аъмаш: «Иброҳим ҳадисда сарроф эди», деган. Исмоил ибн Абу Холиддан: «Шаъбий, Иброҳим ва Абуз-Зуҳо масжидда ҳадис музокара қилишарди; уларда ривояти бўлмаган бир нарса келса, кўзларини Иброҳимга тикишарди». Яҳё ибн Маин: «Иброҳимнинг мурсаллари Шаъбийникидан менга севимлироқ», деган. Муғийра: «Биз Иброҳимдан амирдан қўрққандек қўрқардик», деган. Иброҳим: «Мен ҳеч қачон ҳеч нарса ёзмаганман», деган ва: «Инсон бир китоб ёзса, албатта унга суянади», деган. Ҳажжожнинг ўлими хабари етганда сажда қилган ва қувончдан йиғлаган. У муржийларни ёмон кўрар ва: «Мен бу умматга азроқийлардан кўра муржийлардан кўпроқ қўрқаман», дер эди. Вафоти ёшида ихтилоф бор: бир ривоятда қирқ тўққиз ёшда вафот этган; Яҳё ал-Қаттоун: «Эллик нечада, Ҳажжождан тўрт-беш ой кейин вафот этган», деган; Муғийра: «Эллик етти ёшда ёки шунга яқин», деган; Ибн Авн: «Эллик билан олтмиш орасида вафот этган», деган. Шуайб ибн ал-Ҳабҳоб айтади: «Иброҳим ан-Нахаийни кечаси етти ёки тўққиз киши бўлиб дафн қилганлардан эдим. Шаъбий: “Соҳибингизни дафн қилдингизми?” деди. “Ҳа”, дедим. У: “Билингки, у ўзидан кўра билимлироқ — ёки фақиҳроқ — бировни қолдирмади”, деди».
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 520Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 520
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Ibrohim ibn Yazid an-Naxaiy. «Biz janozada hozir boʻlsak yoki bir kishining oʻlimini eshitsak, bu bizda bir necha kun bilinib turardi, chunki unga jannatga yoki doʻzaxga eltadigan ish tushganini bilardik; sizlar esa janozalaringizda dunyo gaplarini gaplashasiz», degan. «Rey (fikr) faqat mulohaza bilan, mulohaza esa fikr bilan toʻgʻri boʻladi», va: «Bir kishining birinchi takbirga beparvo qilayotganini koʻrsang, uning najotidan qoʻlingni yuv», degan. «Ayblanadigan bir narsani koʻraman-u, oʻsha balo oʻzimga tushishidan qoʻrqib, uni aybdan qaytarolmayman», derdi. Oʻlimi oldida yigʻlagan edi, sababini soʻrashganda: «Oʻlim farishtasini kutyapman — u meni jannat bilan xushxabar qiladimi yoki doʻzax bilan, bilmayman», dedi.Иброҳим ибн Язид ан-Нахаий. «Биз жанозада ҳозир бўлсак ёки бир кишининг ўлимини эшицак, бу бизда бир неча кун билиниб турарди, чунки унга жаннатга ёки дўзахга элтадиган иш тушганини билардик; сизлар эса жанозаларингизда дунё гапларини гаплашасиз», деган. «Рей (фикр) фақат мулоҳаза билан, мулоҳаза эса фикр билан тўғри бўлади», ва: «Бир кишининг биринчи такбирга бепарво қилаётганини кўрсанг, унинг нажотидан қўлингни юв», деган. «Айбланадиган бир нарсани кўраман-у, ўша бало ўзимга тушишидан қўрқиб, уни айбдан қайтаролмайман», дерди. Ўлими олдида йиғлаган эди, сабабини сўрашганда: «Ўлим фариштасини кутяпман — у мени жаннат билан хушхабар қиладими ёки дўзах билан, билмайман», деди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4536Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4536