Anas ibn Molik al-Ansoriy
أنس بن مالك الأنصاري
Muhaddis · Sahobiy · Xodim an-Nabiy
Ular rivoyat qilgan yoki ular haqida rivoyat qilingan hadislarУлар ривоят қилган ёки улар ҳақида ривоят қилинган ҳадислар3144Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Abu Hamza Anas ibn Molik ibn an-Nazr ibn Zamzam ibn Zayd ibn Harom ibn Jundab ibn Omir ibn Gʻanm ibn Adiy ibn an-Najjor al-Ansoriy al-Xazrajiy an-Najjoriy al-Madaniy. Zahabiy uni imom, muftiy, qori, muhaddis va «Islomning roviysi» deb tanishtiradi hamda Rasululloh ﷺ ning xizmatkori, ona tomonidan qarindoshi, shogirdi va izdoshi, sahobalar orasida eng oxirgi boʻlib vafot etgan zot ekanini aytadi. Oʻzi shunday derdi: «Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida men oʻn yoshda edim, vafot etganlarida yigirma yoshda edim. Onalarim meni Rasululloh ﷺ ga xizmat qilishga undar edilar». Ali ibn Zayd — unda yumshoqlik bor — Ibn al-Musayyabdan qilgan rivoyatda esa Anas Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida sakkiz yoshda ekanini, onasi uni qoʻlidan yetaklab kelib: «Ey Allohning Rasuli, ansordan Sizga tuhfa qilmagan biror erkak ham, ayol ham qolmadi; menda esa shu oʻgʻlimdan boshqa hech narsa yoʻq», deganini eslaydi. «Men unga oʻn yil xizmat qildim, u meni birov urmadi, soʻkmadi va yuzimni tirishtirib qaramadi», deydi Anas. Umm Sulaym uni olib kelib duo soʻraganida Rasululloh ﷺ: «Allohim, uning molini ham, farzandini ham koʻpaytir», deb duo qildilar; bir rivoyatda «umrini uzoq qil» ziyodasi ham bor. Anas keyinchalik: «Allohga qasamki, molim koʻp; farzandlarim va nevaralarim bugun yuz chogʻli», dedi. Qizi Amina unga Hajjoj Basraga kelgunicha uning sulbidan yuz yigirma toʻqqiz kishi dafn etilganini aytgan. Kunyasi haqida u: «Meni Nabiy ﷺ terib olgan bir koʻkatim sababli Abu Hamza deb kunya berdilar», degan. Muso ibn Anasdan: Anas sakkizta gʻazotda qatnashgan. Ibn Saʼd rivoyatida Anasdan «Badrda hozir boʻlganmisan?» deb soʻralganida: «Badrdan qayerda gʻoyib boʻlar edim!» deb javob bergani keladi; Zahabiy aytadiki, magʻoziy ahli uni badrliklar qatorida sanamagan, chunki u u yerda jang qilmaydigan bola holida hozir boʻlgan — jamlash shu tariqa boʻladi. U Shajara ostida bayʼat berdi. Abu Hurayra: «Umm Sulaymning oʻgʻlichalik namozi Rasululloh ﷺ ning namoziga oʻxshaydigan kishini koʻrmadim», degan. Anas ibn Siyrin uni hazarda ham, safarda ham eng chiroyli namoz oʻqiydigan kishi deb ataydi; Sumomaning aytishicha, qiyomni choʻzganidan oyoqlari yorilib qon oqar edi. Yeri suvsizlanganida u sahroga chiqib namoz oʻqib duo qilgan, bulut koʻtarilib faqat uning yerini sugʻorgan — Zahabiy buni ikki isnod bilan sobit boʻlgan ochiq karomat deb baholaydi. Abu Bakr uni Bahraynga zakot yigʻuvchi qilib joʻnatmoqchi boʻlganida Umar: «Joʻnat, u aqlli, xat biladigan yigit», degan. Undan Hasan, Ibn Siyrin, Shaʼbiy, Zuhriy, Qatoda, Sobit al-Bunoniy va boshqa buyuk bir jamoat rivoyat qilgan; «Tahzib» sohibi Anasdan rivoyat qilgan qariyb ikki yuz kishini sanab oʻtgan.Абу Ҳамза Анас ибн Молик ибн ан-Назр ибн Замзам ибн Зайд ибн Ҳаром ибн Жундаб ибн Омир ибн Ғанм ибн Адий ибн ан-Нажжор ал-Ансорий ал-Хазражий ан-Нажжорий ал-Маданий. Заҳабий уни имом, муфтий, қори, муҳаддис ва «Исломнинг ровийси» деб таништиради ҳамда Расулуллоҳ ﷺ нинг хизматкори, она томонидан қариндоши, шогирди ва издоши, саҳобалар орасида энг охирги бўлиб вафот этган зот эканини айтади. Ўзи шундай дерди: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида мен ўн ёшда эдим, вафот этганларида йигирма ёшда эдим. Оналарим мени Расулуллоҳ ﷺ га хизмат қилишга ундар эдилар». Али ибн Зайд — унда юмшоқлик бор — Ибн ал-Мусайябдан қилган ривоятда эса Анас Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида саккиз ёшда эканини, онаси уни қўлидан етаклаб келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ансордан Сизга туҳфа қилмаган бирор эркак ҳам, аёл ҳам қолмади; менда эса шу ўғлимдан бошқа ҳеч нарса йўқ», деганини эслайди. «Мен унга ўн йил хизмат қилдим, у мени биров урмади, сўкмади ва юзимни тириштириб қарамади», дейди Анас. Умм Сулайм уни олиб келиб дуо сўраганида Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, унинг молини ҳам, фарзандини ҳам кўпайтир», деб дуо қилдилар; бир ривоятда «умрини узоқ қил» зиёдаси ҳам бор. Анас кейинчалик: «Аллоҳга қасамки, молим кўп; фарзандларим ва невараларим бугун юз чоғли», деди. Қизи Амина унга Ҳажжож Басрага келгунича унинг сулбидан юз йигирма тўққиз киши дафн этилганини айтган. Куняси ҳақида у: «Мени Набий ﷺ териб олган бир кўкатим сабабли Абу Ҳамза деб куня бердилар», деган. Мусо ибн Анасдан: Анас саккизта ғазотда қатнашган. Ибн Саъд ривоятида Анасдан «Бадрда ҳозир бўлганмисан?» деб сўралганида: «Бадрдан қаерда ғойиб бўлар эдим!» деб жавоб бергани келади; Заҳабий айтадики, мағозий аҳли уни бадрликлар қаторида санамаган, чунки у у ерда жанг қилмайдиган бола ҳолида ҳозир бўлган — жамлаш шу тариқа бўлади. У Шажара остида байъат берди. Абу Ҳурайра: «Умм Сулаймнинг ўғличалик намози Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига ўхшайдиган кишини кўрмадим», деган. Анас ибн Сийрин уни ҳазарда ҳам, сафарда ҳам энг чиройли намоз ўқийдиган киши деб атайди; Сумоманинг айтишича, қиёмни чўзганидан оёқлари ёрилиб қон оқар эди. Ери сувсизланганида у саҳрога чиқиб намоз ўқиб дуо қилган, булут кўтарилиб фақат унинг ерини суғорган — Заҳабий буни икки иснод билан собит бўлган очиқ каромат деб баҳолайди. Абу Бакр уни Баҳрайнга закот йиғувчи қилиб жўнатмоқчи бўлганида Умар: «Жўнат, у ақлли, хат биладиган йигит», деган. Ундан Ҳасан, Ибн Сийрин, Шаъбий, Зуҳрий, Қатода, Собит ал-Буноний ва бошқа буюк бир жамоат ривоят қилган; «Таҳзиб» соҳиби Анасдан ривоят қилган қарийб икки юз кишини санаб ўтган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 395Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 395
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Ali ibn Zayd hikoya qiladi: «Ibn Ashʼas kunlarida Hajjoj bilan qasrda edim, u odamlarni koʻrikdan oʻtkazardi; Anas ibn Molik kelganda Hajjoj: «Hoy, ey xabis, fitnalarda kezib yuruvchi! Bir Ali bilan, bir Ibn Zubayr bilan, bir Ibn Ashʼas bilan; Hajjojning joni qoʻlida boʻlgan zot bilan qasamki, seni yelim qirtishlagandek qirtishlayman, kaltakesak yulingandek yulaman», dedi. Anas: «Amir meni aytyaptimi?» dedi, u: «Seni aytyapman, Alloh qulogʻingni kar qilsin!», dedi». Anas chiqib ketgach: «Agar yosh bolalarimni eslamaganimda va ular haqida qoʻrqmaganimda, unga shu turishimdayoq shunday soʻz aytardimki, keyin meni hech qachon xor qilolmasdi», dedi. Soʻng Abdulmalikka: «Vallohi, yahudiy va nasorolar oʻz paygʻambarlariga xizmat qilgan kishini koʻrsalar, uni ulugʻlagan boʻlardilar; men esa Rasululloh ﷺ ga oʻn yil xizmat qilganman», deb Hajjojning aziyatini yozib yubordi; Abdulmalik qattiq gʻazablanib, Hajjojga: «Voy senga, sening qoʻlingda hech kim yaxshi qolmasa kerak, deb qoʻrqdim; maktubim yetsa, Anasning oldiga borib uzr soʻra», deb yozdi. Ismoil ibn Ubaydulloh maktubni olib kelgan edi va u Hajjojga bormaslikni, Anasga esa oʻzi shoshib yarashishga borishni maslahat berdi; Anas kelganda Hajjoj oʻrnidan turib qarshi oldi. Ajliy: «Sahobadan faqat ikki kishi balogʻa uchradi: pesi bor Muayqib va oq dogʻlari bor Anas ibn Molik», degan.Али ибн Зайд ҳикоя қилади: «Ибн Ашъас кунларида Ҳажжож билан қасрда эдим, у одамларни кўрикдан ўтказарди; Анас ибн Молик келганда Ҳажжож: «Ҳой, эй хабис, фитналарда кезиб юрувчи! Бир Али билан, бир Ибн Зубайр билан, бир Ибн Ашъас билан; Ҳажжожнинг жони қўлида бўлган зот билан қасамки, сени елим қиртишлагандек қиртишлайман, калтакесак юлингандек юламан», деди. Анас: «Амир мени айтяптими?» деди, у: «Сени айтяпман, Аллоҳ қулоғингни кар қилсин!», деди». Анас чиқиб кетгач: «Агар ёш болаларимни эсламаганимда ва улар ҳақида қўрқмаганимда, унга шу туришимдаёқ шундай сўз айтардимки, кейин мени ҳеч қачон хор қилолмасди», деди. Сўнг Абдулмаликка: «Валлоҳи, яҳудий ва насоролар ўз пайғамбарларига хизмат қилган кишини кўрсалар, уни улуғлаган бўлардилар; мен эса Расулуллоҳ ﷺ га ўн йил хизмат қилганман», деб Ҳажжожнинг азиятини ёзиб юборди; Абдулмалик қаттиқ ғазабланиб, Ҳажжожга: «Вой сенга, сенинг қўлингда ҳеч ким яхши қолмаса керак, деб қўрқдим; мактубим еца, Анаснинг олдига бориб узр сўра», деб ёзди. Исмоил ибн Убайдуллоҳ мактубни олиб келган эди ва у Ҳажжожга бормасликни, Анасга эса ўзи шошиб ярашишга боришни маслаҳат берди; Анас келганда Ҳажжож ўрнидан туриб қарши олди. Ажлий: «Саҳобадан фақат икки киши балоға учради: песи бор Муайқиб ва оқ доғлари бор Анас ибн Молик», деган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4470Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4470
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abu Hamza, unga Abu Sumoma ham deyiladi, al-Ansoriy an-Najjoriy — Rasululloh ﷺ ning xizmatkori va sahobasi; onasi Ummu Sulaym Malika bint Milhon, Abu Talha Zayd ibn Sahl al-Ansoriyning xotini. Rasululloh ﷺ dan koʻp hadis rivoyat qildi, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ibn Masʼud va boshqalardan ham hadis aytdi; undan tobeinlardan koʻp kishi rivoyat qildi. Oʻzi: «Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida men oʻn yoshda edim, u zot vafot etganlarida yigirma yoshda edim», degan. Onasi uni olib kelib: «Ey Allohning Rasuli, bu Anas — aqlli xizmatkor, sizga xizmat qiladi», deb hadya qilganda u zot qabul qildilar va unga: «Allohim, uning molini va farzandini koʻpaytir va uni jannatga kirgiz», deb duo qildilar. Abu Bakr, keyin Umar uni Bahrayn xirojiga tayinladi va undan mamnun boʻlishdi. «Rasululloh ﷺ ga oʻn yil xizmat qildim — meni urmadilar, soʻkmadilar, yuzimni burishtirmadilar va biror ish uchun: nega bunday qilmading, demadilar», degan.Абу Ҳамза, унга Абу Сумома ҳам дейилади, ал-Ансорий ан-Нажжорий — Расулуллоҳ ﷺ нинг хизматкори ва саҳобаси; онаси Умму Сулайм Малика бинт Милҳон, Абу Талҳа Зайд ибн Саҳл ал-Ансорийнинг хотини. Расулуллоҳ ﷺ дан кўп ҳадис ривоят қилди, Абу Бакр, Умар, Усмон, Ибн Масъуд ва бошқалардан ҳам ҳадис айтди; ундан тобеинлардан кўп киши ривоят қилди. Ўзи: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида мен ўн ёшда эдим, у зот вафот этганларида йигирма ёшда эдим», деган. Онаси уни олиб келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу Анас — ақлли хизматкор, сизга хизмат қилади», деб ҳадя қилганда у зот қабул қилдилар ва унга: «Аллоҳим, унинг молини ва фарзандини кўпайтир ва уни жаннатга киргиз», деб дуо қилдилар. Абу Бакр, кейин Умар уни Баҳрайн хирожига тайинлади ва ундан мамнун бўлишди. «Расулуллоҳ ﷺ га ўн йил хизмат қилдим — мени урмадилар, сўкмадилар, юзимни буриштирмадилар ва бирор иш учун: нега бундай қилмадинг, демадилар», деган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4466Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4466
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Paygʻambarning ﷺ xizmatchisi. Basrada yashagan. Menga Abdulloh ibn Muhammad aytdi, Ibn Uyaynadan, u az-Zuhriydan, u Anasdan: Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida men oʻn yoshda edim. Abu Nuʼaym dedi: Anas va Jobir ibn Zayd bir jumada, toʻqson uchinchi yili vafot etganlar. Menga Ibrohim ibn al-Munzir aytdi: menga Maʼn aytdi, Anas ibn Molikning bir oʻgʻlidan: Anas toʻqson ikkinchi yili vafot etgan, dedi. Muʼtamir esa Humayddan: Anas bir yildan kam yuz yil yashadi va toʻqson birinchi yili vafot etdi, dedi. Menga Ahmad ibn Sulaymon aytdi, Ibn Ulayyadan: Anas toʻqson uchinchi yili vafot etdi, dedi. Menga Nasr ibn Ali aytdi: bizga Nuh ibn Qays xabar berdi, Xolid ibn Qaysdan, u Qatodadan: Anas ibn Molik vafot etganda Mavarriq: «Bugun ilmning yarmi ketdi», dedi. «Bu qanday, ey Abul-Muʼtamir?» deyildi. U: «Havoyi kishilardan biri hadisda bizga xilof qilsa, biz: „Kel, buni Paygʻambardan ﷺ eshitgan kishining oldiga boramiz“, der edik», dedi.Пайғамбарнинг ﷺ хизматчиси. Басрада яшаган. Менга Абдуллоҳ ибн Муҳаммад айтди, Ибн Уяйнадан, у аз-Зуҳрийдан, у Анасдан: Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида мен ўн ёшда эдим. Абу Нуъайм деди: Анас ва Жобир ибн Зайд бир жумада, тўқсон учинчи йили вафот этганлар. Менга Иброҳим ибн ал-Мунзир айтди: менга Маън айтди, Анас ибн Моликнинг бир ўғлидан: Анас тўқсон иккинчи йили вафот этган, деди. Муътамир эса Ҳумайддан: Анас бир йилдан кам юз йил яшади ва тўқсон биринчи йили вафот этди, деди. Менга Аҳмад ибн Сулаймон айтди, Ибн Улайядан: Анас тўқсон учинчи йили вафот этди, деди. Менга Наср ибн Али айтди: бизга Нуҳ ибн Қайс хабар берди, Холид ибн Қайсдан, у Қатодадан: Анас ибн Молик вафот этганда Маварриқ: «Бугун илмнинг ярми кетди», деди. «Бу қандай, эй Абул-Муътамир?» дейилди. У: «Ҳавойи кишилардан бири ҳадисда бизга хилоф қилса, биз: „Кел, буни Пайғамбардан ﷺ эшитган кишининг олдига борамиз“, дер эдик», деди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 330Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 330