Hamza ibn Abdulmuttalib

Hamza ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim ibn Abd Manof ibn Qusay ibn Kilob — imom, botir, sherdek jangchi, Allohning arsloni, Abu Umora va Abu Yaʼlo al-Qurashiy al-Hoshimiy, makkalik, soʻng madinalik, badrlik shahid; Rasululloh ﷺning amakisi va emikdosh akasi. Ibn Ishoq aytadi: Hamza islomga kirganda Quraysh Rasululloh ﷺ endi himoyalanganini, Hamza uni himoya qilishini bildi va unga yetkazib turgan ozorlarining bir qismidan tiyildi. Ali raziyallohu anhudan: Rasululloh ﷺ menga: «Hamzani chaqir», dedi. Men: «Qizil tuya egasi kim?» deb soʻradim. Hamza: «U Utba ibn Rabiʼa», dedi. Oʻsha kuni Hamza Utba bilan yakkama-yakka olishib, uni oʻldirdi. Ibn Umardan: Rasululloh ﷺ Uhud kuni qaytib, ansor ayollari oʻz oʻliklariga yigʻlayotganini eshitdi va: «Lekin Hamzaning yigʻlovchilari yoʻq», dedi. Shunda ular kelib, uning huzurida Hamzaga yigʻlashdi. «Ularga ayting, bugundan soʻng birorta halok boʻlganga yigʻlamasinlar», dedi. Hokimning «Mustadrak»ida Jobirdan marfuʼ holda: «Shahidlarning sayyidi Hamza va zolim imom oldiga borib, unga amr qilgan, qaytargan va shu sabab oʻldirilgan kishidir», degan hadis keladi; Zahabiy: «Sanadi zaif», deydi. Ad-Dagʻuliy yoʻli bilan Jobirdan «Shahidlarning sayyidi Hamza ibn Abdulmuttalibdir» degan rivoyat ham bor; Zahabiy uni «gʻarib» deb baholaydi. Uning oʻldirilishi haqida Vahshiyning oʻz hikoyasi keltiriladi. Jaʼfar ibn Amr ibn Umayya az-Zamriy aytadi: Muoviya zamonida Ubaydulloh ibn Adiy ibn al-Xiyor bilan gʻazotga chiqib, Himsdan oʻtdik; Vahshiy oʻsha yerda edi va biz undan Hamzani qanday oʻldirganini soʻradik. U dedi: «Men Jubayr ibn Mutʼimning quli edim; uning amakisi Tuʼayma ibn Adiy Badr kuni oʻldirilgan edi. Jubayr menga: “Agar Hamzani oʻldirsang, ozodsan”, dedi. Men nayza otishda mohir edim. Hamzani odamlar orasida kulrang tuyaday koʻrdim — qilichi bilan odamlarni yanchar, oldiga hech nima chidamasdi. Men unga hozirlanayotgan edim, Siboʼ ibn Abdul-Uzzo al-Xuzoiy mendan oldin bordi. Hamza uni koʻrib: “Bu yoqqa kel, ey bazr kesuvchining oʻgʻli!” dedi va shunday urdiki, boshining uchishidan tezroq narsani koʻrmaganman. Soʻng nayzamni silkitib, ishonch hosil qilgach otdim; nayza qorni ostiga tegib, oyoqlari orasidan chiqdi. U yiqildi, turmoqchi boʻldi, ammo yengildi; oʻlgach borib nayzamni oldim va lashkargohga qaytdim». «Rasululloh ﷺ Makkani fath qilganida Toifga qochdim. Shu gʻam ichida turganimda bir kishi: “Vallohi, Muhammad ﷺ oʻz diniga kirgan hech kimni oʻldirmaydi”, dedi. Madinaga, Rasululloh ﷺ huzuriga keldim. U: “Vahshiymisan?” dedi. “Ha”, dedim. “Oʻtir, Hamzani qanday oʻldirganingni gapir”, dedi. Aytib berganimda: “Voy! Yuzingni mendan gʻoyib qil, seni koʻrmay”, dedi. Shundan keyin Rasululloh ﷺ qayerda boʻlsa, undan chetlanib yurdim, toki u vafot etguncha. Musulmonlar Musaylima ustiga chiqqanida, Hamzani oʻldirgan oʻsha nayzam bilan chiqdim va Musaylimaga otdim; boshqa tomondan bir ansoriy ham qilich bilan urdi. Uni qaysimiz oʻldirganini Rabbing biladi. Agar men oʻldirgan boʻlsam, Rasululloh ﷺdan keyin odamlarning eng yaxshisini ham, eng yomonini ham oʻldirgan boʻlaman». Abdulloh ibn Umar aytadi: bir kishining Musaylima haqida: «Uni qora qul oʻldirdi», deganini eshitdim.Ҳамза ибн Абдулмутталиб ибн Ҳошим ибн Абд Маноф ибн Қусай ибн Килоб — имом, ботир, шердек жангчи, Аллоҳнинг арслони, Абу Умора ва Абу Яъло ал-Қураший ал-Ҳошимий, маккалик, сўнг мадиналик, бадрлик шаҳид; Расулуллоҳ ﷺнинг амакиси ва эмикдош акаси. Ибн Исҳоқ айтади: Ҳамза исломга кирганда Қурайш Расулуллоҳ ﷺ энди ҳимояланганини, Ҳамза уни ҳимоя қилишини билди ва унга етказиб турган озорларининг бир қисмидан тийилди. Али разияллоҳу анҳудан: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Ҳамзани чақир», деди. Мен: «Қизил туя эгаси ким?» деб сўрадим. Ҳамза: «У Утба ибн Рабиъа», деди. Ўша куни Ҳамза Утба билан яккама-якка олишиб, уни ўлдирди. Ибн Умардан: Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни қайтиб, ансор аёллари ўз ўликларига йиғлаётганини эшитди ва: «Лекин Ҳамзанинг йиғловчилари йўқ», деди. Шунда улар келиб, унинг ҳузурида Ҳамзага йиғлашди. «Уларга айтинг, бугундан сўнг бирорта ҳалок бўлганга йиғламасинлар», деди. Ҳокимнинг «Мустадрак»ида Жобирдан марфуъ ҳолда: «Шаҳидларнинг саййиди Ҳамза ва золим имом олдига бориб, унга амр қилган, қайтарган ва шу сабаб ўлдирилган кишидир», деган ҳадис келади; Заҳабий: «Санади заиф», дейди. Ад-Дағулий йўли билан Жобирдан «Шаҳидларнинг саййиди Ҳамза ибн Абдулмутталибдир» деган ривоят ҳам бор; Заҳабий уни «ғариб» деб баҳолайди. Унинг ўлдирилиши ҳақида Ваҳшийнинг ўз ҳикояси келтирилади. Жаъфар ибн Амр ибн Умайя аз-Замрий айтади: Муовия замонида Убайдуллоҳ ибн Адий ибн ал-Хиёр билан ғазотга чиқиб, Ҳимсдан ўтдик; Ваҳший ўша ерда эди ва биз ундан Ҳамзани қандай ўлдирганини сўрадик. У деди: «Мен Жубайр ибн Мутъимнинг қули эдим; унинг амакиси Туъайма ибн Адий Бадр куни ўлдирилган эди. Жубайр менга: “Агар Ҳамзани ўлдирсанг, озодсан”, деди. Мен найза отишда моҳир эдим. Ҳамзани одамлар орасида кулранг туядай кўрдим — қиличи билан одамларни янчар, олдига ҳеч нима чидамасди. Мен унга ҳозирланаётган эдим, Сибў ибн Абдул-Уззо ал-Хузоий мендан олдин борди. Ҳамза уни кўриб: “Бу ёққа кел, эй базр кесувчининг ўғли!” деди ва шундай урдики, бошининг учишидан тезроқ нарсани кўрмаганман. Сўнг найзамни силкитиб, ишонч ҳосил қилгач отдим; найза қорни остига тегиб, оёқлари орасидан чиқди. У йиқилди, турмоқчи бўлди, аммо енгилди; ўлгач бориб найзамни олдим ва лашкаргоҳга қайтдим». «Расулуллоҳ ﷺ Маккани фатҳ қилганида Тоифга қочдим. Шу ғам ичида турганимда бир киши: “Валлоҳи, Муҳаммад ﷺ ўз динига кирган ҳеч кимни ўлдирмайди”, деди. Мадинага, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келдим. У: “Ваҳшиймисан?” деди. “Ҳа”, дедим. “Ўтир, Ҳамзани қандай ўлдирганингни гапир”, деди. Айтиб берганимда: “Вой! Юзингни мендан ғойиб қил, сени кўрмай”, деди. Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺ қаерда бўлса, ундан четланиб юрдим, токи у вафот этгунча. Мусулмонлар Мусайлима устига чиққанида, Ҳамзани ўлдирган ўша найзам билан чиқдим ва Мусайлимага отдим; бошқа томондан бир ансорий ҳам қилич билан урди. Уни қайсимиз ўлдирганини Раббинг билади. Агар мен ўлдирган бўлсам, Расулуллоҳ ﷺдан кейин одамларнинг энг яхшисини ҳам, энг ёмонини ҳам ўлдирган бўламан». Абдуллоҳ ибн Умар айтади: бир кишининг Мусайлима ҳақида: «Уни қора қул ўлдирди», деганини эшитдим.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 4, b. 171Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 4, б. 171