Isroil ibn Yunus
Tabaʼ tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Isroil hadis idishlaridan va otasi, bobosi hamda akasi Iso kabi Islom shayxlaridan edi. Undan akasi, Hajjoj al-Aʼvar, Ahmad ibn Xolid al-Vahbiy, Odam ibn Abu Iyos, Abdurrazzoq, Muhammad ibn Sobiq, Shabobah, Ishoq ibn Mansur as-Saluliy, Ahmad ibn Yunus, Abdulloh ibn Rajo, Abu Nuaym, Muhammad ibn Kasir al-Abdiy, Muhammad ibn Yusuf al-Firyobiy, Abu Salama at-Tabuzakiy, Vakiʼ, Yahyo ibn Odam, Ali ibn al-Jaʼd, Abul-Valid at-Tayolisiy va koʻp xaloyiq hadis soʻzladi. Dubays ibn Humayddan rivoyat qilinishicha, Isroilning tugʻilishi yuzinchi yilda (100 h.) boʻlgan. Iso ibn Yunus aytadi: Isroil menga: «Abu Ishoqning hadisini Qurʼondan bir surani yod olgandek yod olardim», dedi. Yahyo ibn Said: «Isroil Abu Bakr ibn Ayyoshdan yuqori», degan. Harb al-Kirmoniy Ahmaddan: «Siqa edi», deb naql qiladi va Ahmad uning hifziga hayron qolardi; Solih ibn Ahmad esa otasidan: «Isroilning Abu Ishoqdan rivoyatida linlik bor, undan oxirida eshitgan», deb keltiradi. Ahmaddan: «Sharikmi sobitroq yoki Isroilmi?» deb soʻralganda: «Isroil eshitganini ado qilardi; u Sharikdan sobitroq edi», degan; «Abu Ishoqda Yunusmi sevimliroq yoki oʻgʻli Isroilmi?» deyilganda: «Isroil, chunki u kitob sohibi», degan; boshqa rivoyatda esa: «Yunus», degan. Abu Dovud: «Ahmaddan: „Isroil bir hadisda yolgʻiz qolsa, u bilan hujjat keltiriladimi?“ deb soʻradim; „Isroil hadisda sobit“, dedi», deydi. Ahmad yana: «Isroil kitobidan soʻzlasa, xato qilmaydi», degan; bir rivoyatda: «Abu Ishoqda Sharik Isroildan zabtliroq», degan. Ibn Maʼin: «Qatton na Isroildan, na Sharikdan hadis soʻzlardi», deydi; yana: «Isroil avval yod bilmasdi, keyin yod oldi», deydi va: «Abu Ishoqda Isroil Shayboniydan sobitroq», deydi. Ibn Maʼin va Ijliy: «Siqa», deganlar; Abu Hotim ar-Roziy: «Siqa, saduq; Abu Ishoq ashoblarining eng zabtlilaridan», degan; Yaʼqub ibn Shayba esa: «Saduq, ammo kuchli emas», degan. Iso ibn Yunus aytadi: ashoblarimiz Sufyon, Sharik va boshqalar Abu Ishoqning hadisida ixtilof qilsalar, otamning oldiga kelishardi; u: «Oʻgʻlim Isroilning oldiga boringlar, u undan mendan koʻra koʻproq rivoyat qiladi va mendan koʻra zabtliroq», der edi — Isroil bobosining yetakchisi edi. Shabobah: «Yunusga: „Otangning hadisini menga imlo qil“, desam, „Isroildan yozib ol, otam uni unga imlo qilgan“, dedi», deydi. Abul-Ahvas Abu Ishoqdan: «Isroil bizga na bir tokcha, na bir sandiq qoldirmay, hammasini kitobga toʻldirdi», deb naql qiladi. Abu Nuaymdan: «Isroilmi sobitroq yoki Abu Avonami?» deb soʻralganda: «Isroil», degan. Nasoiy: «Unda zarar yoʻq», degan. Muallif aytadi: Isroilni jumhur maqtagan, ikki Shayx u bilan hujjat keltirgan; u hofiz, kitob va maʼrifat sohibi edi. Ali ibn al-Madiniydan «Isroil zaif» degani rivoyat qilinadi; muallif: «Ali ustozi Yahyo ibn Said ortidan yurgan, ikkovining izidan Abu Muhammad ibn Hazm borib, „zaif“ degan va uning „Sahihayn“dagi hadislarini rad etib, hujjat qilmagan; bunga eʼtibor berilmaydi — u siqadir», deydi. «Ha, u Sufyon va Shuʼba kabi sobitlikda emas; balki bobosining hadisida ularga yaqinlashadi, chunki oʻn yil davomida ertayu kech unga hamroh boʻlgan. Abdurrahmon ibn Mahdiy undan rivoyat qilib, uni quvvatlar edi», deydi. Ibn Mahdiy: «Abu Ishoqda Isroil Shuʼba va Savriydan ham sobitroq», degan; muallif: «Men bunga koʻproq moyilman, chunki Isroil bobosining hassasi edi; ilmi va hifzi bilan birga solihlik va xushuʼ egasi ham edi — akasi Iso esa undan ham zabtliroq, bilimliroq va obidroq edi», deydi. Shaqiq al-Balxiy: «Xushuʼni Isroildan oʻrgandim: uning atrofida boʻlardik, u oxirat haqidagi tafakkuridan oʻngida kim, chapida kim oʻtirganini bilmasdi; shundan uning solih kishi ekanini bildim», degan. Abu Nuaym al-Muloiy va Qaʼnab ibn al-Muharrir: «Isroil bir yuz oltmishinchi yili (160 h.) vafot etdi», deganlar; Ibn Saʼd va Shabob al-Usfuriy: «Bir yuz oltmish ikkinchi yili», deganlar; Mutayyan esa: «Oltmish birinchi yili vafot etgan», degan.Исроил ҳадис идишларидан ва отаси, бобоси ҳамда акаси Исо каби Ислом шайхларидан эди. Ундан акаси, Ҳажжож ал-Аъвар, Аҳмад ибн Холид ал-Ваҳбий, Одам ибн Абу Иёс, Абдурраззоқ, Муҳаммад ибн Собиқ, Шабобаҳ, Исҳоқ ибн Мансур ас-Салулий, Аҳмад ибн Юнус, Абдуллоҳ ибн Ражо, Абу Нуайм, Муҳаммад ибн Касир ал-Абдий, Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирёбий, Абу Салама ат-Табузакий, Вакиъ, Яҳё ибн Одам, Али ибн ал-Жаъд, Абул-Валид ат-Таёлисий ва кўп халойиқ ҳадис сўзлади. Дубайс ибн Ҳумайддан ривоят қилинишича, Исроилнинг туғилиши юзинчи йилда (100 ҳ.) бўлган. Исо ибн Юнус айтади: Исроил менга: «Абу Ишоқнинг ҳадисини Қуръондан бир сурани ёд олгандек ёд олардим», деди. Яҳё ибн Саид: «Исроил Абу Бакр ибн Айёшдан юқори», деган. Ҳарб ал-Кирмоний Аҳмаддан: «Сиқа эди», деб нақл қилади ва Аҳмад унинг ҳифзига ҳайрон қоларди; Солиҳ ибн Аҳмад эса отасидан: «Исроилнинг Абу Ишоқдан ривоятида линлик бор, ундан охирида эшитган», деб келтиради. Аҳмаддан: «Шарикми собитроқ ёки Исроилми?» деб сўралганда: «Исроил эшитганини адо қиларди; у Шарикдан собитроқ эди», деган; «Абу Ишоқда Юнусми севимлироқ ёки ўғли Исроилми?» дейилганда: «Исроил, чунки у китоб соҳиби», деган; бошқа ривоятда эса: «Юнус», деган. Абу Довуд: «Аҳмаддан: „Исроил бир ҳадисда ёлғиз қолса, у билан ҳужжат келтириладими?“ деб сўрадим; „Исроил ҳадисда собит“, деди», дейди. Аҳмад яна: «Исроил китобидан сўзласа, хато қилмайди», деган; бир ривоятда: «Абу Ишоқда Шарик Исроилдан забтлироқ», деган. Ибн Маъин: «Қаттон на Исроилдан, на Шарикдан ҳадис сўзларди», дейди; яна: «Исроил аввал ёд билмасди, кейин ёд олди», дейди ва: «Абу Ишоқда Исроил Шайбонийдан собитроқ», дейди. Ибн Маъин ва Ижлий: «Сиқа», деганлар; Абу Ҳотим ар-Розий: «Сиқа, садуқ; Абу Исҳоқ ашобларининг энг забтлиларидан», деган; Яъқуб ибн Шайба эса: «Садуқ, аммо кучли эмас», деган. Исо ибн Юнус айтади: ашобларимиз Суфён, Шарик ва бошқалар Абу Ишоқнинг ҳадисида ихтилоф қилсалар, отамнинг олдига келишарди; у: «Ўғлим Исроилнинг олдига боринглар, у ундан мендан кўра кўпроқ ривоят қилади ва мендан кўра забтлироқ», дер эди — Исроил бобосининг етакчиси эди. Шабобаҳ: «Юнусга: „Отангнинг ҳадисини менга имло қил“, десам, „Исроилдан ёзиб ол, отам уни унга имло қилган“, деди», дейди. Абул-Аҳвас Абу Ишоқдан: «Исроил бизга на бир токча, на бир сандиқ қолдирмай, ҳаммасини китобга тўлдирди», деб нақл қилади. Абу Нуаймдан: «Исроилми собитроқ ёки Абу Авонами?» деб сўралганда: «Исроил», деган. Насоий: «Унда зарар йўқ», деган. Муаллиф айтади: Исроилни жумҳур мақтаган, икки Шайх у билан ҳужжат келтирган; у ҳофиз, китоб ва маърифат соҳиби эди. Али ибн ал-Мадинийдан «Исроил заиф» дегани ривоят қилинади; муаллиф: «Али устози Яҳё ибн Саид ортидан юрган, икковининг изидан Абу Муҳаммад ибн Ҳазм бориб, „заиф“ деган ва унинг „Саҳиҳайн“даги ҳадисларини рад этиб, ҳужжат қилмаган; бунга эътибор берилмайди — у сиқадир», дейди. «Ҳа, у Суфён ва Шуъба каби собитликда эмас; балки бобосининг ҳадисида уларга яқинлашади, чунки ўн йил давомида эртаю кеч унга ҳамроҳ бўлган. Абдурраҳмон ибн Маҳдий ундан ривоят қилиб, уни қувватлар эди», дейди. Ибн Маҳдий: «Абу Ишоқда Исроил Шуъба ва Саврийдан ҳам собитроқ», деган; муаллиф: «Мен бунга кўпроқ мойилман, чунки Исроил бобосининг ҳассаси эди; илми ва ҳифзи билан бирга солиҳлик ва хушуъ эгаси ҳам эди — акаси Исо эса ундан ҳам забтлироқ, билимлироқ ва обидроқ эди», дейди. Шақиқ ал-Балхий: «Хушуъни Исроилдан ўргандим: унинг атрофида бўлардик, у охират ҳақидаги тафаккуридан ўнгида ким, чапида ким ўтирганини билмасди; шундан унинг солиҳ киши эканини билдим», деган. Абу Нуайм ал-Мулоий ва Қаънаб ибн ал-Муҳаррир: «Исроил бир юз олтмишинчи йили (160 ҳ.) вафот этди», деганлар; Ибн Саъд ва Шабоб ал-Усфурий: «Бир юз олтмиш иккинчи йили», деганлар; Мутайян эса: «Олтмиш биринчи йили вафот этган», деган.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 11, b. 355Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 11, б. 355
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Kufalik. Iso ibn Yunusning akasi. Majzaʼa ibn Zohirdan, bobosi Abu Ishoqdan va Simokdan eshitgan. Abu Nuaym aytdi: yuz oltmishinchi yilda vafot etgan. Menga Ahmad ibn Abu-t-Toyyib, Vakiʼdan aytdi: Isroil yuzinchi yilda tugʻilgan.Куфалик. Исо ибн Юнуснинг акаси. Мажзаъа ибн Зоҳирдан, бобоси Абу Ишоқдан ва Симокдан эшитган. Абу Нуайм айтди: юз олтмишинчи йилда вафот этган. Менга Аҳмад ибн Абу-т-Тоййиб, Вакиъдан айтди: Исроил юзинчи йилда туғилган.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 2, b. 388Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 2, б. 388