Sobit al-Bunoniy

Imom, ergashiladigan namuna, shayxul-islom Abu Muhammad al-Bunoniy — ularning mavlosi, basralik. Bunona — Saʼd ibn Luay ibn Gʻolibning avlodi; yana aytilishicha, ular Saʼd ibn Zubayʼa ibn Nizorning farzandlaridir. Yana bir qavlda Bunona — Saʼd ibn Luay ibn Gʻolibning onasi. U Muoviyaning xalifaligi davrida tugʻildi. U Abdulloh ibn Umardan rivoyat qilgan — bu «Muslim»da; Abdulloh ibn Mugʻaffal al-Muzaniydan — bu «Sunan an-Nasoiy»da; Abdulloh ibn az-Zubayrdan — bu «Buxoriy»da; Nabiy ﷺning oʻgay oʻgʻli Umar ibn Abu Salama al-Maxzumiydan — bu Tirmiziy va Nasoiyda; shuningdek Abu Barza al-Aslamiy, Anas ibn Molik, Mutarrif ibn Abdulloh, Abu Rofeʼ as-Soigʻ, Abu Burda al-Ashʼariy, Safvon ibn Muhriz, Abu Usmon an-Nahdiy, al-Jorud ibn Abu Sabra, Shuayb ibn Muhammad va uning oʻgʻli Amr ibn Shuayb, Abdulloh ibn Riboh al-Ansoriy, Kinona ibn Nuaym, Abu Ayyub al-Marogʻiy, Abu Zabya al-Kaloiy, Abul-Oliya, Habib ibn Abu Zubayʼa az-Zubaʼiy, Abdurrahmon ibn Abbos al-Qurashiy, Voqeʼ ibn Sahbon, Muoviya ibn Qurra, Shahr ibn Havshab, Bakr ibn Abdulloh al-Muzaniy va ulardan boshqa koʻp kishilardan rivoyat qildi. U ilm va amal imomlaridan edi, rahmatullohi alayh. Undan — oʻzidan oldin boʻlishiga qaramay — Ato ibn Abu Raboh, shuningdek Qatoda, Ibn Judʼon, Yunus ibn Ubayd, Habib ibn ash-Shahid, Humayd at-Taviyl, Sulaymon at-Taymiy, Sayyor Abul-Hakam, Abdulloh ibn Ubayd ibn Umayr al-Laysiy, Abdulloh ibn al-Musanno, Dovud ibn Abu Hind, Ubaydulloh ibn Umar, Yazid ibn Abu Ziyod, Ibn Shavzab, Maʼmar, Shuʼba, Jarir ibn Hozim, Sulaymon ibn al-Mugʻira, Salom ibn Miskin, Hammod ibn Salama, Hammod ibn Zayd, Muborak ibn Fazola, Abu Avona al-Vazzoh, Umora ibn Zozon, oʻgʻli Muhammad ibn Sobit, Jaʼfar ibn Sulaymon az-Zubaʼiy va koʻp xalq rivoyat qilgan. Abu Tolib aytadi: «Ahmad ibn Hanbaldan Sobit bilan Qatoda haqida soʻradim. U: «Sobit hadisda sinchkov edi va qissa aytardi; Qatoda ham qissa aytardi, ammo u yodida saqlashda kuchliroq edi. Sobit ishonchli, omonatdor muhaddislardan, hadisi sahih edi», dedi». Ijliy: «Ishonchli, solih kishi», degan; Nasoiy: «Ishonchli», degan. Abu Hotim ar-Roziy: «Anas ibn Molikning ashobi ichida eng sobiti Zuhriy, keyin Sobit, keyin Qatodadir», degan. Ibn Adiy: «U Basra tobeʼinlaridan, ularning zohid va muhaddislaridan; imomlar undan yozishgan. Odamlar ichida undan eng koʻp rivoyat qilgani Hammod ibn Salamadir. Uning hadislari — ishonchli kishi undan rivoyat qilsa — mustaqimdir; hadisidagi munkarlik esa undan rivoyat qiluvchidandir, chunki undan bir necha nomaʼlum va zaif kishilar rivoyat qilgan», degan. Ali ibn al-Madiniy Hammod ibn Salamadan naql qiladi: «Qissachilar hadisni yodlamaydi, deb eshitardim; shuning uchun Sobitga hadislarni agʻdarib berardim — Anasni Ibn Abu Laylo qilardim, aksincha ham qilardim, unga aralashtirardim; u esa hammasini toʻgʻrilab keltirardi». Anas ibn Molik bir kuni: «Yaxshilikning kalitlari bor, Sobit esa yaxshilik kalitlaridandir», degan. Bakr al-Muzaniy: «Kim oʻz zamonasining eng obidiga qaramoqchi boʻlsa, Sobit al-Bunoniyga qarasin — biz undan koʻra obidroq kishini uchratmadik; kim oʻz zamonasining eng hofiziga qaramoqchi boʻlsa, Qatodaga qarasin», degan. Sobit oʻzi: «Namozni yigirma yil mashaqqat bilan bajardim, yigirma yil esa undan nozu-neʼmat topdim», degan. Shuʼba: «Sobit al-Bunoniy har kecha-kunduzda Qurʼonni oʻqib chiqar va yil boʻyi roʻza tutardi», deydi. Hammod ibn Zayd: «Sobitning qovurgʻalari qimirlaguncha yigʻlaganini koʻrdim», degan; Jaʼfar ibn Sulaymon: «Sobit koʻzi ketay deb qolguncha yigʻladi; koʻz tabibi uni yigʻlashdan qaytarganida: «Yigʻlamasa, bu ikkovining nima yaxshiligi bor?» dedi va davolanishdan bosh tortdi», deydi. Hammod ibn Salama: «Sobit tunda namoz oʻqib turib: «Seni tuproqdan, soʻng nutfadan yaratgan, keyin seni tik odam qilgan Zotga kofir boʻldingmi?» [Kahf, 37] oyatini yigʻlab-yigʻlab takrorlardi», deydi. Sulaymon ibn al-Mugʻira: «Sobitning qimmat kiyimlar, taylasonlar va salla kiyganini koʻrdim», deydi. Muborak ibn Fazola: «Sobitning huzuriga kirdim, u: «Ey birodarlarim, kecha avvalgidek namoz oʻqiy olmadim, roʻza ham tuta olmadim, ashoblarimning oldiga tushib ular bilan zikr ham qila olmadim. Allohim, meni bulardan toʻsgan ekansan, meni dunyoda bir soat ham qoldirma!» dedi», deydi. Yana Affon Hammod ibn Salamadan naql qiladi: Sobit: «Allohim, agar birovga qabrida namoz oʻqishni bergan boʻlsang, menga ham qabrimda namoz oʻqishni ber!» derdi; aytilishicha, bu duo unga ijobat boʻlgan va vafotidan keyin qabrida namoz oʻqiyotgani koʻrilgan. Uning vafotida ixtilof qilingan: Jaʼfar ibn Sulaymondan — Buxoriy «al-Tarixul-avsat»da keltirganidek — «Sobit, Molik ibn Dinor va Muhammad ibn Vosiʼ bir yuz yigirma uchinchi yilda vafot etishdi», deb kelgan; Said ibn Omir ham uchovi bir yilda, vabodan avval vafot etganini aytgan. Buxoriy esa Ibn Ulayyadan: «Sobit bir yuz yigirma yettinchi yilda vafot etdi, Ibn Judʼon esa undan keyin vafot etdi», deganini naql qiladi. Oʻgʻli Muhammad ibn Sobit ham: «Sobit bir yuz yigirma yettinchi yilda, sakson olti yoshida vafot etdi», degan.Имом, эргашиладиган намуна, шайхул-ислом Абу Муҳаммад ал-Буноний — уларнинг мавлоси, басралик. Бунона — Саъд ибн Луай ибн Ғолибнинг авлоди; яна айтилишича, улар Саъд ибн Зубайъа ибн Низорнинг фарзандларидир. Яна бир қавлда Бунона — Саъд ибн Луай ибн Ғолибнинг онаси. У Муовиянинг халифалиги даврида туғилди. У Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилган — бу «Муслим»да; Абдуллоҳ ибн Муғаффал ал-Музанийдан — бу «Сунан ан-Насоий»да; Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан — бу «Бухорий»да; Набий ﷺнинг ўгай ўғли Умар ибн Абу Салама ал-Махзумийдан — бу Тирмизий ва Насоийда; шунингдек Абу Барза ал-Асламий, Анас ибн Молик, Мутарриф ибн Абдуллоҳ, Абу Рофеъ ас-Соиғ, Абу Бурда ал-Ашъарий, Сафвон ибн Муҳриз, Абу Усмон ан-Наҳдий, ал-Жоруд ибн Абу Сабра, Шуайб ибн Муҳаммад ва унинг ўғли Амр ибн Шуайб, Абдуллоҳ ибн Рибоҳ ал-Ансорий, Кинона ибн Нуайм, Абу Айюб ал-Мароғий, Абу Забя ал-Калоий, Абул-Олия, Ҳабиб ибн Абу Зубайъа аз-Зубаъий, Абдурраҳмон ибн Аббос ал-Қураший, Воқеъ ибн Саҳбон, Муовия ибн Қурра, Шаҳр ибн Ҳавшаб, Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музаний ва улардан бошқа кўп кишилардан ривоят қилди. У илм ва амал имомларидан эди, раҳматуллоҳи алайҳ. Ундан — ўзидан олдин бўлишига қарамай — Ато ибн Абу Рабоҳ, шунингдек Қатода, Ибн Жудъон, Юнус ибн Убайд, Ҳабиб ибн аш-Шаҳид, Ҳумайд ат-Тавийл, Сулаймон ат-Таймий, Сайёр Абул-Ҳакам, Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Умайр ал-Лайсий, Абдуллоҳ ибн ал-Мусанно, Довуд ибн Абу Ҳинд, Убайдуллоҳ ибн Умар, Язид ибн Абу Зиёд, Ибн Шавзаб, Маъмар, Шуъба, Жарир ибн Ҳозим, Сулаймон ибн ал-Муғира, Салом ибн Мискин, Ҳаммод ибн Салама, Ҳаммод ибн Зайд, Муборак ибн Фазола, Абу Авона ал-Ваззоҳ, Умора ибн Зозон, ўғли Муҳаммад ибн Собит, Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъий ва кўп халқ ривоят қилган. Абу Толиб айтади: «Аҳмад ибн Ҳанбалдан Собит билан Қатода ҳақида сўрадим. У: «Собит ҳадисда синчков эди ва қисса айтарди; Қатода ҳам қисса айтарди, аммо у ёдида сақлашда кучлироқ эди. Собит ишончли, омонатдор муҳаддислардан, ҳадиси саҳиҳ эди», деди». Ижлий: «Ишончли, солиҳ киши», деган; Насоий: «Ишончли», деган. Абу Ҳотим ар-Розий: «Анас ибн Моликнинг ашоби ичида энг собити Зуҳрий, кейин Собит, кейин Қатодадир», деган. Ибн Адий: «У Басра тобеъинларидан, уларнинг зоҳид ва муҳаддисларидан; имомлар ундан ёзишган. Одамлар ичида ундан энг кўп ривоят қилгани Ҳаммод ибн Саламадир. Унинг ҳадислари — ишончли киши ундан ривоят қилса — мустақимдир; ҳадисидаги мункарлик эса ундан ривоят қилувчидандир, чунки ундан бир неча номаълум ва заиф кишилар ривоят қилган», деган. Али ибн ал-Мадиний Ҳаммод ибн Саламадан нақл қилади: «Қиссачилар ҳадисни ёдламайди, деб эшитардим; шунинг учун Собитга ҳадисларни ағдариб берардим — Анасни Ибн Абу Лайло қилардим, аксинча ҳам қилардим, унга аралаштирардим; у эса ҳаммасини тўғрилаб келтирарди». Анас ибн Молик бир куни: «Яхшиликнинг калитлари бор, Собит эса яхшилик калитларидандир», деган. Бакр ал-Музаний: «Ким ўз замонасининг энг обидига қарамоқчи бўлса, Собит ал-Бунонийга қарасин — биз ундан кўра обидроқ кишини учратмадик; ким ўз замонасининг энг ҳофизига қарамоқчи бўлса, Қатодага қарасин», деган. Собит ўзи: «Намозни йигирма йил машаққат билан бажардим, йигирма йил эса ундан нозу-неъмат топдим», деган. Шуъба: «Собит ал-Буноний ҳар кеча-кундузда Қуръонни ўқиб чиқар ва йил бўйи рўза тутарди», дейди. Ҳаммод ибн Зайд: «Собитнинг қовурғалари қимирлагунча йиғлаганини кўрдим», деган; Жаъфар ибн Сулаймон: «Собит кўзи кетай деб қолгунча йиғлади; кўз табиби уни йиғлашдан қайтарганида: «Йиғламаса, бу икковининг нима яхшилиги бор?» деди ва даволанишдан бош тортди», дейди. Ҳаммод ибн Салама: «Собит тунда намоз ўқиб туриб: «Сени тупроқдан, сўнг нутфадан яратган, кейин сени тик одам қилган Зотга кофир бўлдингми?» [Каҳф, 37] оятини йиғлаб-йиғлаб такрорларди», дейди. Сулаймон ибн ал-Муғира: «Собитнинг қиммат кийимлар, тайласонлар ва салла кийганини кўрдим», дейди. Муборак ибн Фазола: «Собитнинг ҳузурига кирдим, у: «Эй биродарларим, кеча аввалгидек намоз ўқий олмадим, рўза ҳам тута олмадим, ашобларимнинг олдига тушиб улар билан зикр ҳам қила олмадим. Аллоҳим, мени булардан тўсган экансан, мени дунёда бир соат ҳам қолдирма!» деди», дейди. Яна Аффон Ҳаммод ибн Саламадан нақл қилади: Собит: «Аллоҳим, агар бировга қабрида намоз ўқишни берган бўлсанг, менга ҳам қабримда намоз ўқишни бер!» дерди; айтилишича, бу дуо унга ижобат бўлган ва вафотидан кейин қабрида намоз ўқиётгани кўрилган. Унинг вафотида ихтилоф қилинган: Жаъфар ибн Сулаймондан — Бухорий «ал-Тарихул-авсат»да келтирганидек — «Собит, Молик ибн Динор ва Муҳаммад ибн Восиъ бир юз йигирма учинчи йилда вафот этишди», деб келган; Саид ибн Омир ҳам учови бир йилда, вабодан аввал вафот этганини айтган. Бухорий эса Ибн Улайядан: «Собит бир юз йигирма еттинчи йилда вафот этди, Ибн Жудъон эса ундан кейин вафот этди», деганини нақл қилади. Ўғли Муҳаммад ибн Собит ҳам: «Собит бир юз йигирма еттинчи йилда, саксон олти ёшида вафот этди», деган.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 9, b. 220Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 9, б. 220