حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضَّمْرِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ، - وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُّ - يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ - قَالَ مُوسَى - وَجَدِّهِ وَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُنَيْنًا - ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ - أَنَّ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَشْجَعَ فِي الإِسْلاَمِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الأَشْجَعِيِّ لأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ " . فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاَ وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنَ الْحَرْبِ وَالْحَزَنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي . قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ " . فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرَقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ مَثَلاً إِلاَّ غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنِ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ " . وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَقَتَلْتَهُ بِسِلاَحِكَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ " . بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ .
Ziyod ibn Saʼd ibn Zumayra as-Sulamiy otasi (Saʼd) va bobosi (Zumayra)dan rivoyat qiladiki, ular ikkalasi Rasululloh ﷺ bilan birga Hunaynda hozir boʻlgan edilar: Islom (kelganidan) keyin Muhallim ibn Jassoma al-Laysiy Ashjaʼ qabilasidan boʻlgan bir kishini oʻldirdi. Bu Rasululloh ﷺ hukm qilgan birinchi diyat edi. Uyayna al-Ashjaʼiyning oʻldirilishi haqida gapirdi, chunki u (oʻldirilgan) Gʻatafondan edi; al-Aqraʼ ibn Hobis esa Muhallimni yoqlab gapirdi, chunki u Xindifdan edi. Ovozlar koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna: «Yoʻq, Allohga qasamki, men ham uning ayollariga oʻzimning ayollarimga yetkazgan urush va qaygʻusini yetkazmagunimcha (qabul qilmayman)», dedi. (Rovi) aytadi: Soʻng ovozlar yana koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna yana xuddi shunday javob qaytardi. Nihoyat Banu Laysdan Mukaytil deb ataladigan bir kishi turdi — uning ustida qurol-yarogʻ, qoʻlida qalqon bor edi. U: «Yo Rasululloh, Islomning boshlangʻichida bu kishi qilgan ishga faqat shunday misol topdim: suvga kelgan bir poda qoʻyning oldingisi otib tashlandi, shu sababli keyingisi hurkib qochdi. (Bugun shunday qil): bugun jazo (qisos) belgila, ertaga uni (diyatga) oʻzgartir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Mana shu safarimizda ellik (tuya), Madinaga qaytganimizda yana ellik (tuya)», dedilar. Bu (voqea) u zotning baʼzi safarlarida boʻlgan edi. Muhallim novcha, qoramagʻiz bir kishi edi; u odamlarning chetida turardi. (Odamlar harakat qilaverdilar) toki u boʻshatildi va Rasululloh ﷺning oldilarida koʻzlari yoshga toʻlgan holda oʻtirdi. Soʻng: «Yo Rasululloh, men sizga yetib kelgan ishni qildim. Endi men Tabaraka va Taolo Allohga tavba qilaman; men uchun Aziz va Jalil Allohdan magʻfirat soʻrang, yo Rasululloh», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ baland ovoz bilan: «Islomning boshlangʻichida uni qurolingda oʻldirdingmi?! Ey Alloh, Muhallimni magʻfirat qilma!» dedilar. Abu Salama (rivoyatida) shuni qoʻshdi: Soʻng u (Muhallim) ridosining uchi bilan koʻz yoshlarini artgan holda turdi. Ibn Ishoq aytdi: Uning qavmi, Rasululloh ﷺ bundan keyin unga magʻfirat soʻraganlar deb daʼvo qildilar. Abu Dovud aytdi: an-Nazr ibn Shumayl aytdiki, al-gʻiyar — diyat (degani)dir.Зиёд ибн Саъд ибн Зумайра ас-Суламий отаси (Саъд) ва бобоси (Зумайра)дан ривоят қиладики, улар иккаласи Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳунайнда ҳозир бўлган эдилар: Ислом (келганидан) кейин Муҳаллим ибн Жассома ал-Лайсий Ашжаъ қабиласидан бўлган бир кишини ўлдирди. Бу Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилган биринчи дият эди. Уяйна ал-Ашжаъийнинг ўлдирилиши ҳақида гапирди, чунки у (ўлдирилган) Ғатафондан эди; ал-Ақраъ ибн Ҳобис эса Муҳаллимни ёқлаб гапирди, чунки у Хиндифдан эди. Овозлар кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен ҳам унинг аёлларига ўзимнинг аёлларимга етказган уруш ва қайғусини етказмагунимча (қабул қилмайман)», деди. (Рови) айтади: Сўнг овозлар яна кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна яна худди шундай жавоб қайтарди. Ниҳоят Бану Лайсдан Мукайтил деб аталадиган бир киши турди — унинг устида қурол-яроғ, қўлида қалқон бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, Исломнинг бошланғичида бу киши қилган ишга фақат шундай мисол топдим: сувга келган бир пода қўйнинг олдингиси отиб ташланди, шу сабабли кейингиси ҳуркиб қочди. (Бугун шундай қил): бугун жазо (қисос) белгила, эртага уни (диятга) ўзгартир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шу сафаримизда эллик (туя), Мадинага қайтганимизда яна эллик (туя)», дедилар. Бу (воқеа) у зотнинг баъзи сафарларида бўлган эди. Муҳаллим новча, қорамағиз бир киши эди; у одамларнинг четида турарди. (Одамлар ҳаракат қилавердилар) токи у бўшатилди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида кўзлари ёшга тўлган ҳолда ўтирди. Сўнг: «Ё Расулуллоҳ, мен сизга етиб келган ишни қилдим. Энди мен Табарака ва Таоло Аллоҳга тавба қиламан; мен учун Азиз ва Жалил Аллоҳдан мағфират сўранг, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ баланд овоз билан: «Исломнинг бошланғичида уни қуролингда ўлдирдингми?! Эй Аллоҳ, Муҳаллимни мағфират қилма!» дедилар. Абу Салама (ривоятида) шуни қўшди: Сўнг у (Муҳаллим) ридосининг учи билан кўз ёшларини артган ҳолда турди. Ибн Ишоқ айтди: Унинг қавми, Расулуллоҳ ﷺ бундан кейин унга мағфират сўраганлар деб даъво қилдилар. Абу Довуд айтди: ан-Назр ибн Шумайл айтдики, ал-ғияр — дият (дегани)дир.