حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ - وَكَانَ النَّضِيرُ أَشْرَفَ مِنْ قُرَيْظَةَ - فَكَانَ إِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْظَةَ رَجُلاً مِنَ النَّضِيرِ قُتِلَ بِهِ وَإِذَا قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلاً مِنْ قُرَيْظَةَ فُودِيَ بِمِائَةِ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ فَلَمَّا بُعِثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَتَلَ رَجُلٌ مِنَ النَّضِيرِ رَجُلاً مِنْ قُرَيْظَةَ فَقَالُوا ادْفَعُوهُ إِلَيْنَا نَقْتُلْهُ ‏.‏ فَقَالُوا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَوْهُ فَنَزَلَتْ ‏{‏ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ‏}‏ وَالْقِسْطُ النَّفْسُ بِالنَّفْسِ ثُمَّ نَزَلَتْ ‏{‏ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ جَمِيعًا مِنْ وَلَدِ هَارُونَ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Qurayza va Nazir (ikki yahudiy qabilasi) bor edi — Nazir Qurayzadan koʻra obroʻliroq edi. Agar Qurayzadan boʻlgan bir kishi Nazirdan boʻlgan bir kishini oʻldirsa, uning evaziga oʻldirilar edi; agar Nazirdan boʻlgan bir kishi Qurayzadan boʻlgan bir kishini oʻldirsa, yuz vasq xurmo tovon toʻlanar edi. Nabiy ﷺ paygʻambar qilib yuborilganlaridan keyin Nazirdan boʻlgan bir kishi Qurayzadan boʻlgan bir kishini oʻldirdi. (Qurayzaliklar): «Uni bizga topshiringlar, biz uni oʻldiramiz», dedilar. (Nazirliklar esa): «Bizning va sizning oramizda Nabiy ﷺ (hakam) boʻladilar», dedilar. Soʻng ular u zotning oldilariga keldilar. Shunda: {Agar hukm qilsang, ular orasida adolat bilan hukm qil} (Moida 42) degan oyat nozil boʻldi — adolat esa: jonga jon (qisos qilish)dir. Soʻng: {Ular johiliyat hukmini istaydilarmi?} (Moida 50) degan oyat nozil boʻldi. Abu Dovud aytdi: Qurayza ham, Nazir ham hammasi Horun paygʻambar alayhissalomning avlodlaridandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Қурайза ва Назир (икки яҳудий қабиласи) бор эди — Назир Қурайзадан кўра обрўлироқ эди. Агар Қурайзадан бўлган бир киши Назирдан бўлган бир кишини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилар эди; агар Назирдан бўлган бир киши Қурайзадан бўлган бир кишини ўлдирса, юз васқ хурмо товон тўланар эди. Набий ﷺ пайғамбар қилиб юборилганларидан кейин Назирдан бўлган бир киши Қурайзадан бўлган бир кишини ўлдирди. (Қурайзаликлар): «Уни бизга топширинглар, биз уни ўлдирамиз», дедилар. (Назирликлар эса): «Бизнинг ва сизнинг орамизда Набий ﷺ (ҳакам) бўладилар», дедилар. Сўнг улар у зотнинг олдиларига келдилар. Шунда: {Агар ҳукм қилсанг, улар орасида адолат билан ҳукм қил} (Моида 42) деган оят нозил бўлди — адолат эса: жонга жон (қисос қилиш)дир. Сўнг: {Улар жоҳилият ҳукмини истайдиларми?} (Моида 50) деган оят нозил бўлди. Абу Довуд айтди: Қурайза ҳам, Назир ҳам ҳаммаси Ҳорун пайғамбар алайҳиссаломнинг авлодларидандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ إِيَادٍ - حَدَّثَنَا إِيَادٌ، عَنْ أَبِي رِمْثَةَ، قَالَ انْطَلَقْتُ مَعَ أَبِي نَحْوَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي ‏"‏ ابْنُكَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ قَالَ ‏"‏ حَقًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ بِهِ ‏.‏ قَالَ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَاحِكًا مِنْ ثَبْتِ شَبَهِي فِي أَبِي وَمِنْ حَلْفِ أَبِي عَلَىَّ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ لاَ يَجْنِي عَلَيْكَ وَلاَ تَجْنِي عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ‏}‏

Abu Rimsa (roziyallohu anhu) aytadilar: Otam bilan birga Nabiy ﷺ tomon bordim. Soʻng Rasululloh ﷺ otamga: «Mana shu oʻgʻlingmi?» dedilar. (Otam): «Ha, Kaʼbaning Rabbiga qasamki (shundaydir)», dedi. (U zot): «Rostmi?» dedilar. (Otam): «Bunga guvohlik beraman», dedi. (Abu Rimsa) aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ mening otamga oʻxshashligimning aniqligidan va otamning men haqimda qasam ichganidan kulib jilmaydilar. Soʻng: «Ogʻoh boʻlki, u sening jinoyating uchun, sen esa uning jinoyati uchun javobgar boʻlmaysan», dedilar. Va Rasululloh ﷺ: {Bironta gunohkor jon boshqasining gunohini koʻtarmaydi} (Anʼom 164) oyatini oʻqidilar.Абу Римса (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Отам билан бирга Набий ﷺ томон бордим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ отамга: «Мана шу ўғлингми?» дедилар. (Отам): «Ҳа, Каъбанинг Раббига қасамки (шундайдир)», деди. (У зот): «Ростми?» дедилар. (Отам): «Бунга гувоҳлик бераман», деди. (Абу Римса) айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ менинг отамга ўхшашлигимнинг аниқлигидан ва отамнинг мен ҳақимда қасам ичганидан кулиб жилмайдилар. Сўнг: «Оғоҳ бўлки, у сенинг жиноятинг учун, сен эса унинг жинояти учун жавобгар бўлмайсан», дедилар. Ва Расулуллоҳ ﷺ: {Биронта гуноҳкор жон бошқасининг гуноҳини кўтармайди} (Анъом 164) оятини ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ فُضَيْلٍ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ أَبِي الْعَوْجَاءِ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أُصِيبَ بِقَتْلٍ أَوْ خَبْلٍ فَإِنَّهُ يَخْتَارُ إِحْدَى ثَلاَثٍ إِمَّا أَنْ يَقْتَصَّ وَإِمَّا أَنْ يَعْفُوَ وَإِمَّا أَنْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ فَإِنْ أَرَادَ الرَّابِعَةَ فَخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ وَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Shurayh al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kimning (yaqini) oʻldirilsa yoki xabl — yaʼni jarohat yetkazilsa, u uch narsadan birini ixtiyor qiladi: yo qisos oladi, yo afv etadi, yo diyat (tovon) oladi. Agar toʻrtinchisini istasa, uning qoʻllarini ushlanglar (toʻxtatinglar). Kim bundan keyin tajovuz qilsa, unga alamli azob bordir».Абу Шурайҳ ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Кимнинг (яқини) ўлдирилса ёки хабл — яъни жароҳат етказилса, у уч нарсадан бирини ихтиёр қилади: ё қисос олади, ё афв этади, ё дият (товон) олади. Агар тўртинчисини истаса, унинг қўлларини ушланглар (тўхтатинглар). Ким бундан кейин тажовуз қилса, унга аламли азоб бордир».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رُفِعَ إِلَيْهِ شَىْءٌ فِيهِ قِصَاصٌ إِلاَّ أَمَرَ فِيهِ بِالْعَفْوِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadilar: Nabiy ﷺning huzurlariga qisos talab qilinadigan biror ish koʻtarib kelinganini, u zot esa unda afv etishga buyurmaganlarini koʻrmadim.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Набий ﷺнинг ҳузурларига қисос талаб қилинадиган бирор иш кўтариб келинганини, у зот эса унда афв этишга буюрмаганларини кўрмадим.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَهُ إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْوَلِيِّ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا ثُمَّ قَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَلَّى سَبِيلَهُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ فَسُمِّيَ ذَا النِّسْعَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Nabiy ﷺ zamonlarida bir kishi oʻldirildi va bu ish Nabiy ﷺga koʻtarib kelindi. U zot uni oʻldirilganning valisiga (vorisiga) topshirdilar. Qotil: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men uni oʻldirishni istamagan edim», dedi. (Abu Hurayra) aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ valiga: «Ogʻoh boʻlki, agar u rostgoʻy boʻlsa-yu, sen uni oʻldirsang, doʻzaxga kirasan», dedilar. (Abu Hurayra) aytadi: Shunda u (vali) uni qoʻyib yubordi. (Abu Hurayra) aytadi: U (qotil) tasma bilan bogʻlangan edi; tasmasini sudrab chiqib ketdi, shu sababli Zun-Nisʼa (tasma egasi) deb nomlandi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Набий ﷺ замонларида бир киши ўлдирилди ва бу иш Набий ﷺга кўтариб келинди. У зот уни ўлдирилганнинг валисига (ворисига) топширдилар. Қотил: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни истамаган эдим», деди. (Абу Ҳурайра) айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ валига: «Оғоҳ бўлки, агар у ростгўй бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтади: Шунда у (вали) уни қўйиб юборди. (Абу Ҳурайра) айтади: У (қотил) тасма билан боғланган эди; тасмасини судраб чиқиб кетди, шу сабабли Зун-Нисъа (тасма эгаси) деб номланди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ الْجُشَمِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَوْفٍ، حَدَّثَنَا حَمْزَةُ أَبُو عُمَرَ الْعَائِذِيُّ، حَدَّثَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ وَائِلٍ، حَدَّثَنِي وَائِلُ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ جِيءَ بِرَجُلٍ قَاتِلٍ فِي عُنُقِهِ النِّسْعَةُ قَالَ فَدَعَا وَلِيَّ الْمَقْتُولِ فَقَالَ ‏"‏ أَتَعْفُو ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَأْخُذُ الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَقْتُلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ ‏"‏ أَتَعْفُو ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَأْخُذُ الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَقْتُلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ فِي الرَّابِعَةِ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّكَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ يَبُوءُ بِإِثْمِهِ وَإِثْمِ صَاحِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَفَا عَنْهُ ‏.‏ قَالَ فَأَنَا رَأَيْتُهُ يَجُرُّ النِّسْعَةَ ‏.‏

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Nabiy ﷺning huzurlarida edim. Shu payt boʻyniga tasma solingan bir qotil olib kelindi. (Voil) aytadi: U zot oʻldirilganning valisini chaqirib: «Afv etasanmi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Diyat (tovon) olasanmi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Oʻldirasanmi?» dedilar. (U): «Ha», dedi. (U zot): «Olib ket uni», dedilar. U orqasini oʻgirganda (u zot): «Afv etasanmi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Diyat olasanmi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Oʻldirasanmi?» dedilar. (U): «Ha», dedi. (U zot): «Olib ket uni», dedilar. Toʻrtinchi marta boʻlganida (u zot): «Ogʻoh boʻlki, agar uni afv etsang, u oʻz gunohi va sherigining (oʻldirilganning) gunohini koʻtaradi», dedilar. (Voil) aytadi: Shunda u (vali) uni afv etdi. (Voil) aytadi: Men uni (qotilni) tasmasini sudrab ketayotganini koʻrdim.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Набий ﷺнинг ҳузурларида эдим. Шу пайт бўйнига тасма солинган бир қотил олиб келинди. (Воил) айтади: У зот ўлдирилганнинг валисини чақириб: «Афв этасанми?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Дият (товон) оласанми?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Ўлдирасанми?» дедилар. (У): «Ҳа», деди. (У зот): «Олиб кет уни», дедилар. У орқасини ўгирганда (у зот): «Афв этасанми?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Дият оласанми?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Ўлдирасанми?» дедилар. (У): «Ҳа», деди. (У зот): «Олиб кет уни», дедилар. Тўртинчи марта бўлганида (у зот): «Оғоҳ бўлки, агар уни афв этсанг, у ўз гуноҳи ва шеригининг (ўлдирилганнинг) гуноҳини кўтаради», дедилар. (Воил) айтади: Шунда у (вали) уни афв этди. (Воил) айтади: Мен уни (қотилни) тасмасини судраб кетаётганини кўрдим.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي جَامِعُ بْنُ مَطَرٍ، حَدَّثَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ وَائِلٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏

Yuqorida zikr qilingan hadis Alqama ibn Voildan ham oʻz isnodi va shu maʼnoda rivoyat qilingan.Юқорида зикр қилинган ҳадис Алқама ибн Воилдан ҳам ўз исноди ва шу маънода ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ عَطَاءٍ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِحَبَشِيٍّ فَقَالَ إِنَّ هَذَا قَتَلَ ابْنَ أَخِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ قَتَلْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ضَرَبْتُ رَأْسَهُ بِالْفَأْسِ وَلَمْ أُرِدْ قَتْلَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مَالٌ تُؤَدِّي دِيَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتَ إِنْ أَرْسَلْتُكَ تَسْأَلُ النَّاسَ تَجْمَعُ دِيَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَوَالِيكَ يُعْطُونَكَ دِيَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ لِلرَّجُلِ ‏"‏ خُذْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَخَرَجَ بِهِ لِيَقْتُلَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ قَتَلَهُ كَانَ مِثْلَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَبَلَغَ بِهِ الرَّجُلُ حَيْثُ يَسْمَعُ قَوْلَهُ فَقَالَ هُوَ ذَا فَمُرْ فِيهِ مَا شِئْتَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ - وَقَالَ مَرَّةً دَعْهُ - يَبُوءُ بِإِثْمِ صَاحِبِهِ وَإِثْمِهِ فَيَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَرْسَلَهُ ‏.‏

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytadilar: Bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga bir habashlikni olib kelib: «Bu mening jiyanimni oʻldirdi», dedi. (U zot): «Uni qanday oʻldirding?» dedilar. (Habashlik): «Boshiga bolta bilan urdim, ammo uni oʻldirishni istamagan edim», dedi. (U zot): «Uning diyatini toʻlaydigan moling bormi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Agar seni yuborsam, odamlardan soʻrab uning diyatini yigʻa olarmiding?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot): «Xoʻjalaring senga uning diyatini berarmidi?» dedilar. (U): «Yoʻq», dedi. (U zot) haligi kishiga: «Uni olib ket», dedilar. U uni oʻldirish uchun olib chiqdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ogʻoh boʻlki, agar u uni oʻldirsa, uning oʻziga oʻxshab qoladi (gunohkor boʻladi)», dedilar. U kishi uni (habashlikni) bu soʻzni eshitadigan joyga olib bordi. Soʻng (u kishi): «U mana shu (qoʻlingizda); u haqida nimani istasangiz, shuni buyuring», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yubor — bir marta esa: ‹uni qoʻy› dedilar — u sherigining (oʻldirilganning) gunohini va oʻz gunohini koʻtaradi va doʻzax ahlidan boʻladi», dedilar. (Voil) aytadi: Shunda u kishi uni qoʻyib yubordi.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига бир ҳабашликни олиб келиб: «Бу менинг жиянимни ўлдирди», деди. (У зот): «Уни қандай ўлдирдинг?» дедилар. (Ҳабашлик): «Бошига болта билан урдим, аммо уни ўлдиришни истамаган эдим», деди. (У зот): «Унинг диятини тўлайдиган молинг борми?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Агар сени юборсам, одамлардан сўраб унинг диятини йиға олармидинг?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот): «Хўжаларинг сенга унинг диятини берармиди?» дедилар. (У): «Йўқ», деди. (У зот) ҳалиги кишига: «Уни олиб кет», дедилар. У уни ўлдириш учун олиб чиқди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Оғоҳ бўлки, агар у уни ўлдирса, унинг ўзига ўхшаб қолади (гуноҳкор бўлади)», дедилар. У киши уни (ҳабашликни) бу сўзни эшитадиган жойга олиб борди. Сўнг (у киши): «У мана шу (қўлингизда); у ҳақида нимани истасангиз, шуни буюринг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юбор — бир марта эса: ‹уни қўй› дедилар — у шеригининг (ўлдирилганнинг) гуноҳини ва ўз гуноҳини кўтаради ва дўзах аҳлидан бўлади», дедилар. (Воил) айтади: Шунда у киши уни қўйиб юборди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ عُثْمَانَ وَهُوَ مَحْصُورٌ فِي الدَّارِ وَكَانَ فِي الدَّارِ مَدْخَلٌ مَنْ دَخَلَهُ سَمِعَ كَلاَمَ مَنْ عَلَى الْبَلاَطِ فَدَخَلَهُ عُثْمَانُ فَخَرَجَ إِلَيْنَا وَهُوَ مُتَغَيِّرٌ لَوْنُهُ فَقَالَ إِنَّهُمْ لَيَتَوَاعَدُونَنِي بِالْقَتْلِ آنِفًا ‏.‏ قُلْنَا يَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ قَالَ وَلِمَ يَقْتُلُونَنِي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ كُفْرٌ بَعْدَ إِسْلاَمٍ أَوْ زِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ أَوْ قَتْلُ نَفْسٍ بِغَيْرِ نَفْسٍ ‏"‏ ‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا زَنَيْتُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَلاَ إِسْلاَمٍ قَطُّ وَلاَ أَحْبَبْتُ أَنَّ لِي بِدِينِي بَدَلاً مُنْذُ هَدَانِي اللَّهُ وَلاَ قَتَلْتُ نَفْسًا فَبِمَ يَقْتُلُونَنِي قَالَ أَبُو دَاوُدَ عُثْمَانُ وَأَبُو بَكْرٍ رضى الله عنهما تَرَكَا الْخَمْرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl (rahimahulloh) aytadilar: Biz Usmon (roziyallohu anhu) bilan birga edik, u uyda qamal qilingan edi. Uyda bir kirish joyi bor edi — kim u yerga kirsa, saroy maydonidagilarning gaplarini eshitar edi. Usmon u yerga kirdi va rangi oʻzgargan holda biz tomon chiqdi. Soʻng: «Ular hozir meni oʻldirish bilan qoʻrqitmoqdalar», dedi. Biz: «Yo amiral-muʼminin, Alloh ularga qarshi sizga yetarli boʻladi», dedik. (Usmon): «Nima uchun meni oʻldiradilar? Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Musulmon kishining qoni faqat uch narsadan biri sababli halol boʻladi: Islomdan keyin kufr keltirish, yo ehsondan (turmush qurgandan) keyin zino qilish, yoki jonga (oʻldirishga) sabab boʻlmagan holda bir jonni oʻldirish›. Allohga qasamki, men johiliyatda ham, Islomda ham hech qachon zino qilmadim; Alloh meni hidoyat qilganidan beri dinim oʻrniga boshqasini istamadim; biror jonni ham oʻldirmadim. Bas, ular meni nima uchun oʻldiradilar?» dedi. Abu Dovud aytdi: Usmon va Abu Bakr (roziyallohu anhumo) johiliyatda ham aroqni tark etgan edilar.Абу Умома ибн Саҳл (раҳимаҳуллоҳ) айтадилар: Биз Усмон (розияллоҳу анҳу) билан бирга эдик, у уйда қамал қилинган эди. Уйда бир кириш жойи бор эди — ким у ерга кирса, сарой майдонидагиларнинг гапларини эшитар эди. Усмон у ерга кирди ва ранги ўзгарган ҳолда биз томон чиқди. Сўнг: «Улар ҳозир мени ўлдириш билан қўрқитмоқдалар», деди. Биз: «Ё амирал-муъминин, Аллоҳ уларга қарши сизга етарли бўлади», дедик. (Усмон): «Нима учун мени ўлдирадилар? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Мусулмон кишининг қони фақат уч нарсадан бири сабабли ҳалол бўлади: Исломдан кейин куфр келтириш, ё эҳсондан (турмуш қургандан) кейин зино қилиш, ёки жонга (ўлдиришга) сабаб бўлмаган ҳолда бир жонни ўлдириш›. Аллоҳга қасамки, мен жоҳилиятда ҳам, Исломда ҳам ҳеч қачон зино қилмадим; Аллоҳ мени ҳидоят қилганидан бери диним ўрнига бошқасини истамадим; бирор жонни ҳам ўлдирмадим. Бас, улар мени нима учун ўлдирадилар?» деди. Абу Довуд айтди: Усмон ва Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) жоҳилиятда ҳам ароқни тарк этган эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضَّمْرِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ، - وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُّ - يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ - قَالَ مُوسَى - وَجَدِّهِ وَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُنَيْنًا - ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ - أَنَّ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَشْجَعَ فِي الإِسْلاَمِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الأَشْجَعِيِّ لأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاَ وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنَ الْحَرْبِ وَالْحَزَنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي ‏.‏ قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرَقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ مَثَلاً إِلاَّ غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنِ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَقَتَلْتَهُ بِسِلاَحِكَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ ‏"‏ ‏.‏ بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ ‏.‏

Ziyod ibn Saʼd ibn Zumayra as-Sulamiy otasi (Saʼd) va bobosi (Zumayra)dan rivoyat qiladiki, ular ikkalasi Rasululloh ﷺ bilan birga Hunaynda hozir boʻlgan edilar: Islom (kelganidan) keyin Muhallim ibn Jassoma al-Laysiy Ashjaʼ qabilasidan boʻlgan bir kishini oʻldirdi. Bu Rasululloh ﷺ hukm qilgan birinchi diyat edi. Uyayna al-Ashjaʼiyning oʻldirilishi haqida gapirdi, chunki u (oʻldirilgan) Gʻatafondan edi; al-Aqraʼ ibn Hobis esa Muhallimni yoqlab gapirdi, chunki u Xindifdan edi. Ovozlar koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna: «Yoʻq, Allohga qasamki, men ham uning ayollariga oʻzimning ayollarimga yetkazgan urush va qaygʻusini yetkazmagunimcha (qabul qilmayman)», dedi. (Rovi) aytadi: Soʻng ovozlar yana koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna yana xuddi shunday javob qaytardi. Nihoyat Banu Laysdan Mukaytil deb ataladigan bir kishi turdi — uning ustida qurol-yarogʻ, qoʻlida qalqon bor edi. U: «Yo Rasululloh, Islomning boshlangʻichida bu kishi qilgan ishga faqat shunday misol topdim: suvga kelgan bir poda qoʻyning oldingisi otib tashlandi, shu sababli keyingisi hurkib qochdi. (Bugun shunday qil): bugun jazo (qisos) belgila, ertaga uni (diyatga) oʻzgartir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Mana shu safarimizda ellik (tuya), Madinaga qaytganimizda yana ellik (tuya)», dedilar. Bu (voqea) u zotning baʼzi safarlarida boʻlgan edi. Muhallim novcha, qoramagʻiz bir kishi edi; u odamlarning chetida turardi. (Odamlar harakat qilaverdilar) toki u boʻshatildi va Rasululloh ﷺning oldilarida koʻzlari yoshga toʻlgan holda oʻtirdi. Soʻng: «Yo Rasululloh, men sizga yetib kelgan ishni qildim. Endi men Tabaraka va Taolo Allohga tavba qilaman; men uchun Aziz va Jalil Allohdan magʻfirat soʻrang, yo Rasululloh», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ baland ovoz bilan: «Islomning boshlangʻichida uni qurolingda oʻldirdingmi?! Ey Alloh, Muhallimni magʻfirat qilma!» dedilar. Abu Salama (rivoyatida) shuni qoʻshdi: Soʻng u (Muhallim) ridosining uchi bilan koʻz yoshlarini artgan holda turdi. Ibn Ishoq aytdi: Uning qavmi, Rasululloh ﷺ bundan keyin unga magʻfirat soʻraganlar deb daʼvo qildilar. Abu Dovud aytdi: an-Nazr ibn Shumayl aytdiki, al-gʻiyar — diyat (degani)dir.Зиёд ибн Саъд ибн Зумайра ас-Суламий отаси (Саъд) ва бобоси (Зумайра)дан ривоят қиладики, улар иккаласи Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳунайнда ҳозир бўлган эдилар: Ислом (келганидан) кейин Муҳаллим ибн Жассома ал-Лайсий Ашжаъ қабиласидан бўлган бир кишини ўлдирди. Бу Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилган биринчи дият эди. Уяйна ал-Ашжаъийнинг ўлдирилиши ҳақида гапирди, чунки у (ўлдирилган) Ғатафондан эди; ал-Ақраъ ибн Ҳобис эса Муҳаллимни ёқлаб гапирди, чунки у Хиндифдан эди. Овозлар кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен ҳам унинг аёлларига ўзимнинг аёлларимга етказган уруш ва қайғусини етказмагунимча (қабул қилмайман)», деди. (Рови) айтади: Сўнг овозлар яна кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна яна худди шундай жавоб қайтарди. Ниҳоят Бану Лайсдан Мукайтил деб аталадиган бир киши турди — унинг устида қурол-яроғ, қўлида қалқон бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, Исломнинг бошланғичида бу киши қилган ишга фақат шундай мисол топдим: сувга келган бир пода қўйнинг олдингиси отиб ташланди, шу сабабли кейингиси ҳуркиб қочди. (Бугун шундай қил): бугун жазо (қисос) белгила, эртага уни (диятга) ўзгартир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шу сафаримизда эллик (туя), Мадинага қайтганимизда яна эллик (туя)», дедилар. Бу (воқеа) у зотнинг баъзи сафарларида бўлган эди. Муҳаллим новча, қорамағиз бир киши эди; у одамларнинг четида турарди. (Одамлар ҳаракат қилавердилар) токи у бўшатилди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида кўзлари ёшга тўлган ҳолда ўтирди. Сўнг: «Ё Расулуллоҳ, мен сизга етиб келган ишни қилдим. Энди мен Табарака ва Таоло Аллоҳга тавба қиламан; мен учун Азиз ва Жалил Аллоҳдан мағфират сўранг, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ баланд овоз билан: «Исломнинг бошланғичида уни қуролингда ўлдирдингми?! Эй Аллоҳ, Муҳаллимни мағфират қилма!» дедилар. Абу Салама (ривоятида) шуни қўшди: Сўнг у (Муҳаллим) ридосининг учи билан кўз ёшларини артган ҳолда турди. Ибн Ишоқ айтди: Унинг қавми, Расулуллоҳ ﷺ бундан кейин унга мағфират сўраганлар деб даъво қилдилар. Абу Довуд айтди: ан-Назр ибн Шумайл айтдики, ал-ғияр — дият (дегани)дир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا شُرَيْحٍ الْكَعْبِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ إِنَّكُمْ يَا مَعْشَرَ خُزَاعَةَ قَتَلْتُمْ هَذَا الْقَتِيلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَإِنِّي عَاقِلُهُ فَمَنْ قُتِلَ لَهُ بَعْدَ مَقَالَتِي هَذِهِ قَتِيلٌ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيرَتَيْنِ أَنْ يَأْخُذُوا الْعَقْلَ أَوْ يَقْتُلُوا ‏"‏ ‏.‏

Abu Shurayh al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ogʻoh boʻlinglar! Ey Xuzoa jamoasi, siz Huzayldan boʻlgan mana shu oʻldirilgan kishini oʻldirdingiz, men esa uning diyatini toʻlovchiman. Kimning (yaqini) bu soʻzimdan keyin oʻldirilsa, uning ahli ikki narsadan birini ixtiyor qiladi: yo diyat oladilar, yoki (qotilni) oʻldiradilar».Абу Шурайҳ ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Оғоҳ бўлинглар! Эй Хузоа жамоаси, сиз Ҳузайлдан бўлган мана шу ўлдирилган кишини ўлдирдингиз, мен эса унинг диятини тўловчиман. Кимнинг (яқини) бу сўзимдан кейин ўлдирилса, унинг аҳли икки нарсадан бирини ихтиёр қилади: ё дият оладилар, ёки (қотилни) ўлдирадилар».

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ مَزْيَدٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فُتِحَتْ مَكَّةُ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُودَى أَوْ يُقَادَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ يُقَالُ لَهُ أَبُو شَاهٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اكْتُبْ لِي - قَالَ الْعَبَّاسُ اكْتُبُوا لِي - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لأَبِي شَاهٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَحْمَدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ اكْتُبُوا لِي يَعْنِي خُطْبَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Makka fath qilinganida Rasululloh ﷺ oʻrinlaridan turib, shunday dedilar: «Kimning (yaqini) oʻldirilsa, u ikki narsaning yaxshirogʻini (ixtiyor qiladi): yo diyat toʻlanadi, yoki qisos olinadi». Shunda Yaman ahlidan Abu Shoh deb ataladigan bir kishi turib: «Yo Rasululloh, menga (buni) yozib bering», dedi — (rovi) Abbos: «Menga yozinglar», dedi (deb keltirdi). Shunda Rasululloh ﷺ: «Abu Shohga yozib beringlar», dedilar. Bu Ahmadning hadisining lafzidir. Abu Dovud aytdi: «Menga yozinglar» — yaʼni Nabiy ﷺning xutbalarini (yozinglar, degani)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Макка фатҳ қилинганида Расулуллоҳ ﷺ ўринларидан туриб, шундай дедилар: «Кимнинг (яқини) ўлдирилса, у икки нарсанинг яхшироғини (ихтиёр қилади): ё дият тўланади, ёки қисос олинади». Шунда Яман аҳлидан Абу Шоҳ деб аталадиган бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, менга (буни) ёзиб беринг», деди — (рови) Аббос: «Менга ёзинглар», деди (деб келтирди). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Шоҳга ёзиб беринглар», дедилар. Бу Аҳмаднинг ҳадисининг лафзидир. Абу Довуд айтди: «Менга ёзинглар» — яъни Набий ﷺнинг хутбаларини (ёзинглар, дегани)дир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوهُ وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan, u esa Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot shunday dedilar: «Moʻmin kofir uchun (qasos sifatida) oʻldirilmaydi. Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa, u oʻldirilganning vorislariga topshiriladi: agar istasalar, uni oʻldiradilar; agar istasalar, diyat oladilar».Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан, у эса Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот шундай дедилар: «Мўмин кофир учун (қасос сифатида) ўлдирилмайди. Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, у ўлдирилганнинг ворисларига топширилади: агар истасалар, уни ўлдирадилар; агар истасалар, дият оладилар».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مَطَرٌ الْوَرَّاقُ، - وَأَحْسَبُهُ - عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ أُعْفِي مَنْ قَتَلَ بَعْدَ أَخْذِهِ الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Diyatni olganidan keyin (yana) oʻldirgan kishini afv etmayman».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Диятни олганидан кейин (яна) ўлдирган кишини афв этмайман».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ امْرَأَةً، يَهُودِيَّةً أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَاةٍ مَسْمُومَةٍ فَأَكَلَ مِنْهَا فَجِيءَ بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ أَرَدْتُ لأَقْتُلَكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُسَلِّطَكِ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالُوا أَلاَ نَقْتُلُهَا قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زِلْتُ أَعْرِفُهَا فِي لَهَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir yahudiy ayol Rasululloh ﷺ huzurlariga zaharlangan qoʻyni keltirdi, u zot undan yedilar. Soʻng u (ayol) Rasululloh ﷺ huzurlariga keltirildi va u zot undan bu haqda soʻradilar. U: «Sizni oʻldirmoqchi edim», dedi. Shunda u zot: «Olloh seni bunga (oʻldirishga) qodir qilmaydi», dedilar — yoki: «menga (qarshi qodir qilmaydi)», dedilar. (Anas) aytdi: Saxobalar: «Uni oʻldirmaylikmi?» dedilar. U zot: «Yoʻq», dedilar. Men Rasululloh ﷺ ning kichik tilchalarida (zaharning alomatini) bilib-tanib yurdim.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир яҳудий аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига заҳарланган қўйни келтирди, у зот ундан едилар. Сўнг у (аёл) Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келтирилди ва у зот ундан бу ҳақда сўрадилар. У: «Сизни ўлдирмоқчи эдим», деди. Шунда у зот: «Оллоҳ сени бунга (ўлдиришга) қодир қилмайди», дедилар — ёки: «менга (қарши қодир қилмайди)», дедилар. (Анас) айтди: Сахобалар: «Уни ўлдирмайликми?» дедилар. У зот: «Йўқ», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг кичик тилчаларида (заҳарнинг аломатини) билиб-таниб юрдим.

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبَّاُدُ بْنُ الْعَوَّامِ، ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ - قَالَ هَارُونُ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنَ الْيَهُودِ أَهْدَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَاةً مَسْمُومَةً - قَالَ - فَمَا عَرَضَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذِهِ أُخْتُ مَرْحَبٍ الْيَهُودِيَّةُ الَّتِي سَمَّتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, yahudiy ayollardan biri Nabiy ﷺ ga zaharlangan qoʻyni hadya qildi. (Roviy) aytdi: Nabiy ﷺ unga (jazo bermay) tegmadilar. Abu Dovud aytdi: Bu — Nabiy ﷺ ni zaharlagan yahudiy ayol — Marhabning singlisi edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, яҳудий аёллардан бири Набий ﷺ га заҳарланган қўйни ҳадя қилди. (Ровий) айтди: Набий ﷺ унга (жазо бермай) тегмадилар. Абу Довуд айтди: Бу — Набий ﷺ ни заҳарлаган яҳудий аёл — Марҳабнинг синглиси эди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ كَانَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ أَنَّ يَهُودِيَّةً، مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ سَمَّتْ شَاةً مَصْلِيَّةً ثُمَّ أَهْدَتْهَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الذِّرَاعَ فَأَكَلَ مِنْهَا وَأَكَلَ رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِهِ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَهُودِيَّةِ فَدَعَاهَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ أَسَمَمْتِ هَذِهِ الشَّاةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتِ الْيَهُودِيَّةُ مَنْ أَخْبَرَكَ قَالَ ‏"‏ أَخْبَرَتْنِي هَذِهِ فِي يَدِي ‏"‏ ‏.‏ لِلذِّرَاعِ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا أَرَدْتِ إِلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ إِنْ كَانَ نَبِيًّا فَلَنْ يَضُرَّهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ اسْتَرَحْنَا مِنْهُ ‏.‏ فَعَفَا عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُعَاقِبْهَا وَتُوُفِّيَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ أَكَلُوا مِنَ الشَّاةِ وَاحْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى كَاهِلِهِ مِنْ أَجْلِ الَّذِي أَكَلَ مِنَ الشَّاةِ حَجَمَهُ أَبُو هِنْدٍ بِالْقَرْنِ وَالشَّفْرَةِ وَهُوَ مَوْلًى لِبَنِي بَيَاضَةَ مِنَ الأَنْصَارِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) shunday hadis aytar edilar: Xaybar ahlidan boʻlgan bir yahudiy ayol qovurilgan qoʻyni zaharlab, soʻng uni Rasululloh ﷺ ga hadya qildi. Rasululloh ﷺ uning kuragini (old oyogʻini) olib, undan yedilar, saxobalaridan bir guruh ham u zot bilan birga yedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ularga: «Qoʻllaringizni tortinglar», dedilar. Keyin Rasululloh ﷺ ana shu yahudiy ayolga (kishi) yuborib, uni chaqirtirdilar va unga: «Bu qoʻyni zaharladingmi?» dedilar. Yahudiy ayol: «Sizga kim xabar berdi?» dedi. U zot: «Qoʻlimdagi mana shu kurak menga xabar berdi», dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Buni qilishdan nimani niyat qilding?» dedilar. U: «Oʻzimcha: agar paygʻambar boʻlsa, bu unga zarar qilmaydi; agar paygʻambar boʻlmasa, undan qutulamiz, deb oʻyladim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni afv etib, jazolamadilar. Ammo qoʻydan yegan baʼzi saxobalari vafot etdi. Rasululloh ﷺ qoʻydan yeganlari sababli yelkalariga qon oldirdilar. Bani Bayoza qabilasining Ansorlardan boʻlgan ozod qilingan quli Abu Hind u zotga shox va pichoq bilan qon oldi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) шундай ҳадис айтар эдилар: Хайбар аҳлидан бўлган бир яҳудий аёл қовурилган қўйни заҳарлаб, сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ га ҳадя қилди. Расулуллоҳ ﷺ унинг курагини (олд оёғини) олиб, ундан едилар, сахобаларидан бир гуруҳ ҳам у зот билан бирга едилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Қўлларингизни тортинглар», дедилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ ана шу яҳудий аёлга (киши) юбориб, уни чақиртирдилар ва унга: «Бу қўйни заҳарладингми?» дедилар. Яҳудий аёл: «Сизга ким хабар берди?» деди. У зот: «Қўлимдаги мана шу курак менга хабар берди», дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Буни қилишдан нимани ният қилдинг?» дедилар. У: «Ўзимча: агар пайғамбар бўлса, бу унга зарар қилмайди; агар пайғамбар бўлмаса, ундан қутуламиз, деб ўйладим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни афв этиб, жазоламадилар. Аммо қўйдан еган баъзи сахобалари вафот этди. Расулуллоҳ ﷺ қўйдан еганлари сабабли елкаларига қон олдирдилар. Бани Баёза қабиласининг Ансорлардан бўлган озод қилинган қули Абу Ҳинд у зотга шох ва пичоқ билан қон олди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْدَتْ لَهُ يَهُودِيَّةٌ بِخَيْبَرَ شَاةً مَصْلِيَّةً نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ فَمَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ الأَنْصَارِيُّ فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ ‏"‏ مَا حَمَلَكِ عَلَى الَّذِي صَنَعْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُتِلَتْ وَلَمْ يَذْكُرْ أَمْرَ الْحِجَامَةِ ‏.‏

Abu Salama (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ga Xaybarda bir yahudiy ayol qovurilgan qoʻyni hadya qildi — Jobirning hadisiga oʻxshash. (Roviy) aytdi: Soʻng Bishr ibn al-Baro ibn Maʼrur al-Ansoriy vafot etdi. Shunda u zot ana shu yahudiy ayolga (kishi) yuborib: «Seni qilgan ishingga nima undadi?» dedilar. Soʻng (roviy) Jobirning hadisiga oʻxshash zikr qildi. Rasululloh ﷺ u (ayol) haqida buyruq berdilar va u oʻldirildi. (Abu Salama) qon oldirish masalasini zikr qilmadi.Абу Салама (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ га Хайбарда бир яҳудий аёл қовурилган қўйни ҳадя қилди — Жобирнинг ҳадисига ўхшаш. (Ровий) айтди: Сўнг Бишр ибн ал-Баро ибн Маърур ал-Ансорий вафот этди. Шунда у зот ана шу яҳудий аёлга (киши) юбориб: «Сени қилган ишингга нима ундади?» дедилар. Сўнг (ровий) Жобирнинг ҳадисига ўхшаш зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ у (аёл) ҳақида буйруқ бердилар ва у ўлдирилди. (Абу Салама) қон олдириш масаласини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ وَلاَ يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ ‏.‏ وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَنْ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ وَلاَ يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ ‏.‏ زَادَ فَأَهْدَتْ لَهُ يَهُودِيَّةٌ بِخَيْبَرَ شَاةً مَصْلِيَّةً سَمَّتْهَا فَأَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا وَأَكَلَ الْقَوْمُ فَقَالَ ‏"‏ ارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ فَإِنَّهَا أَخْبَرَتْنِي أَنَّهَا مَسْمُومَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَمَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ الأَنْصَارِيُّ فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ ‏"‏ مَا حَمَلَكِ عَلَى الَّذِي صَنَعْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا لَمْ يَضُرَّكَ الَّذِي صَنَعْتُ وَإِنْ كُنْتَ مَلِكًا أَرَحْتُ النَّاسَ مِنْكَ ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُتِلَتْ ثُمَّ قَالَ فِي وَجَعِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ ‏"‏ مَا زِلْتُ أَجِدُ مِنَ الأَكْلَةِ الَّتِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ فَهَذَا أَوَانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hadyani qabul qilar, sadaqani esa yemas edilar. Yana Vahb ibn Baqiyya bizga boshqa bir oʻrinda Xoliddan, u Muhammad ibn Amrdan, u Abu Salamadan — Abu Hurayrani zikr qilmasdan — rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ hadyani qabul qilar, sadaqani esa yemas edilar. (Bu rivoyatda) shu ziyoda bor: Xaybarda bir yahudiy ayol u zotga zaharlangan qovurilgan qoʻyni hadya qildi. Rasululloh ﷺ undan yedilar, qavm ham yedi. Shunda u zot: «Qoʻllaringizni tortinglar, chunki u (qoʻy) menga oʻzining zaharlangan ekanini xabar berdi», dedilar. Soʻng Bishr ibn al-Baro ibn Maʼrur al-Ansoriy vafot etdi. U zot ana shu yahudiy ayolga (kishi) yuborib: «Seni qilgan ishingga nima undadi?» dedilar. U: «Agar paygʻambar boʻlsangiz, qilgan ishim sizga zarar qilmaydi; agar podshoh boʻlsangiz, odamlarni sizdan xalos qilaman, deb oʻyladim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ u (ayol) haqida buyruq berdilar va u oʻldirildi. Soʻng u zot oʻzlari vafot etgan ogʻriqlarida: «Xaybarda yegan luqmamning (ogʻrigʻini) doimo sezib turardim, mana bu — uning aortamni kesgan vaqti», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳадяни қабул қилар, садақани эса емас эдилар. Яна Ваҳб ибн Бақийя бизга бошқа бир ўринда Холиддан, у Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан — Абу Ҳурайрани зикр қилмасдан — ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ ҳадяни қабул қилар, садақани эса емас эдилар. (Бу ривоятда) шу зиёда бор: Хайбарда бир яҳудий аёл у зотга заҳарланган қовурилган қўйни ҳадя қилди. Расулуллоҳ ﷺ ундан едилар, қавм ҳам еди. Шунда у зот: «Қўлларингизни тортинглар, чунки у (қўй) менга ўзининг заҳарланган эканини хабар берди», дедилар. Сўнг Бишр ибн ал-Баро ибн Маърур ал-Ансорий вафот этди. У зот ана шу яҳудий аёлга (киши) юбориб: «Сени қилган ишингга нима ундади?» дедилар. У: «Агар пайғамбар бўлсангиз, қилган ишим сизга зарар қилмайди; агар подшоҳ бўлсангиз, одамларни сиздан халос қиламан, деб ўйладим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ у (аёл) ҳақида буйруқ бердилар ва у ўлдирилди. Сўнг у зот ўзлари вафот этган оғриқларида: «Хайбарда еган луқмамнинг (оғриғини) доимо сезиб турардим, мана бу — унинг аортамни кесган вақти», дедилар.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أُمَّ مُبَشِّرٍ، قَالَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ مَا يُتَّهَمُ بِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنِّي لاَ أَتَّهِمُ بِابْنِي شَيْئًا إِلاَّ الشَّاةَ الْمَسْمُومَةَ الَّتِي أَكَلَ مَعَكَ بِخَيْبَرَ ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا لاَ أَتَّهِمُ بِنَفْسِي إِلاَّ ذَلِكَ فَهَذَا أَوَانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُبَّمَا حَدَّثَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِهَذَا الْحَدِيثِ مُرْسَلاً عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرُبَّمَا حَدَّثَ بِهِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَذَكَرَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَّ مَعْمَرًا كَانَ يُحَدِّثُهُمْ بِالْحَدِيثِ مَرَّةً مُرْسَلاً فَيَكْتُبُونَهُ وَيُحَدِّثُهُمْ مَرَّةً بِهِ فَيُسْنِدُهُ فَيَكْتُبُونَهُ وَكُلٌّ صَحِيحٌ عِنْدَنَا قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فَلَمَّا قَدِمَ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَلَى مَعْمَرٍ أَسْنَدَ لَهُ مَعْمَرٌ أَحَادِيثَ كَانَ يُوقِفُهَا ‏.‏

Ibn Kaʼb ibn Molik (rahimahulloh) otasi (Kaʼb ibn Molik roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Ummu Mubashshir Nabiy ﷺ ga u zot vafot etgan kasalliklari paytida: «Yo Rasululloh, kasalligingizning sababi nima deb gumon qilasiz? Men oʻz oʻgʻlimning (kasalligi) haqida Xaybarda siz bilan birga yegan zaharlangan qoʻydan boshqa narsani gumon qilmayman», dedi. Nabiy ﷺ: «Men ham oʻzim haqimda undan boshqa narsani gumon qilmayman. Mana bu — uning aortamni kesgan vaqti», dedilar. Abu Dovud aytdi: Baʼzan Abdurazzoq bu hadisni Maʼmardan, u Zuhriydan, u Nabiy ﷺ dan — saxoba halqasini tushirib qoldirgan holda mursal qilib rivoyat qilardi; baʼzan esa uni Zuhriydan, u Abdurahmon ibn Kaʼb ibn Molikdan rivoyat qilardi. Abdurazzoq zikr qildiki, Maʼmar ularga hadisni bir marta mursal qilib aytar, ular uni yozib olar edilar; bir marta esa uni musnad (toʻliq sanad) qilib aytar, ular yana yozib olar edilar — bularning hammasi bizning nazdimizda sahihdir. Abdurazzoq aytdi: Ibn al-Muborak Maʼmarning huzuriga kelganda, Maʼmar oʻzi mavquf qilib aytadigan hadislarni unga musnad qilib aytib berdi.Ибн Каъб ибн Молик (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Каъб ибн Молик розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Умму Мубашшир Набий ﷺ га у зот вафот этган касалликлари пайтида: «Ё Расулуллоҳ, касаллигингизнинг сабаби нима деб гумон қиласиз? Мен ўз ўғлимнинг (касаллиги) ҳақида Хайбарда сиз билан бирга еган заҳарланган қўйдан бошқа нарсани гумон қилмайман», деди. Набий ﷺ: «Мен ҳам ўзим ҳақимда ундан бошқа нарсани гумон қилмайман. Мана бу — унинг аортамни кесган вақти», дедилар. Абу Довуд айтди: Баъзан Абдураззоқ бу ҳадисни Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Набий ﷺ дан — сахоба ҳалқасини тушириб қолдирган ҳолда мурсал қилиб ривоят қиларди; баъзан эса уни Зуҳрийдан, у Абдураҳмон ибн Каъб ибн Моликдан ривоят қиларди. Абдураззоқ зикр қилдики, Маъмар уларга ҳадисни бир марта мурсал қилиб айтар, улар уни ёзиб олар эдилар; бир марта эса уни муснад (тўлиқ санад) қилиб айтар, улар яна ёзиб олар эдилар — буларнинг ҳаммаси бизнинг наздимизда саҳиҳдир. Абдураззоқ айтди: Ибн ал-Муборак Маъмарнинг ҳузурига келганда, Маъмар ўзи мавқуф қилиб айтадиган ҳадисларни унга муснад қилиб айтиб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا رَبَاحٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أُمِّهِ، أَنَّ أُمَّ مُبَشِّرٍ، - قَالَ أَبُو سَعِيدِ بْنُ الأَعْرَابِيِّ كَذَا قَالَ عَنْ أُمِّهِ، وَالصَّوَابُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّ مُبَشِّرٍ، - دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ مَخْلَدِ بْنِ خَالِدٍ نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ فَمَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا حَمَلَكِ عَلَى الَّذِي صَنَعْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُتِلَتْ وَلَمْ يَذْكُرِ الْحِجَامَةَ ‏.‏

Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik (rahimahulloh) onasidan rivoyat qiladiki, Ummu Mubashshir — Abu Said ibn al-Aʼrobiy aytdi: U shunday, ‹onasidan› dedi, toʻgʻrisi esa ‹otasidan, u Ummu Mubashshirdan›dir — Nabiy ﷺ huzurlariga kirdi. Soʻng (roviy) Maxlad ibn Xolidning hadisi maʼnosini Jobirning hadisiga oʻxshash zikr qildi. (Roviy) aytdi: Bishr ibn al-Baro ibn Maʼrur vafot etdi. Shunda u zot ana shu yahudiy ayolga (kishi) yuborib: «Seni qilgan ishingga nima undadi?» dedilar. Soʻng (roviy) Jobirning hadisiga oʻxshash zikr qildi. Rasululloh ﷺ u (ayol) haqida buyruq berdilar va u oʻldirildi. (Roviy) qon oldirishni zikr qilmadi.Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик (раҳимаҳуллоҳ) онасидан ривоят қиладики, Умму Мубашшир — Абу Саид ибн ал-Аъробий айтди: У шундай, ‹онасидан› деди, тўғриси эса ‹отасидан, у Умму Мубашширдан›дир — Набий ﷺ ҳузурларига кирди. Сўнг (ровий) Махлад ибн Холиднинг ҳадиси маъносини Жобирнинг ҳадисига ўхшаш зикр қилди. (Ровий) айтди: Бишр ибн ал-Баро ибн Маърур вафот этди. Шунда у зот ана шу яҳудий аёлга (киши) юбориб: «Сени қилган ишингга нима ундади?» дедилар. Сўнг (ровий) Жобирнинг ҳадисига ўхшаш зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ у (аёл) ҳақида буйруқ бердилар ва у ўлдирилди. (Ровий) қон олдиришни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim oʻz qulini oʻldirsa, biz uni oʻldiramiz; kim oʻz qulining (burnini, aʼzosini) kessa, biz uniki(ni) kesamiz», dedilar.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз; ким ўз қулининг (бурнини, аъзосини) кесса, биз уники(ни) кесамиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ خَصَى عَبَدَهُ خَصَيْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ شُعْبَةَ وَحَمَّادٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ عَنْ هِشَامٍ مِثْلَ حَدِيثِ مُعَاذٍ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh) oʻzining (yuqoridagi) shu sanadi bilan unga oʻxshash rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz qulini bichsa (axta qilsa), biz uni bichamiz», dedilar. Soʻng (Qatoda) Shuʼba va Hammodning hadisiga oʻxshashini zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Uni Abu Dovud at-Toyolisiy Hishomdan, Muozning hadisiga oʻxshash rivoyat qildi.Қатода (раҳимаҳуллоҳ) ўзининг (юқоридаги) шу санади билан унга ўхшаш ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз қулини бичса (ахта қилса), биз уни бичамиз», дедилар. Сўнг (Қатода) Шуъба ва Ҳаммоднинг ҳадисига ўхшашини зикр қилди. Абу Довуд айтди: Уни Абу Довуд ат-Тоёлисий Ҳишомдан, Муознинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، بِإِسْنَادِ شُعْبَةَ مِثْلَهُ زَادَ ثُمَّ إِنَّ الْحَسَنَ نَسِيَ هَذَا الْحَدِيثَ فَكَانَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ حُرٌّ بِعَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh) Shuʼbaning sanadi bilan unga oʻxshash rivoyat qildi. (Bu rivoyatda) shu ziyoda bor: Soʻng al-Hasan bu hadisni unutib qoʻydi va: «Hur (ozod) kishi qul (oʻrniga oʻldirilmaydi)», deb aytar edi.Қатода (раҳимаҳуллоҳ) Шуъбанинг санади билан унга ўхшаш ривоят қилди. (Бу ривоятда) шу зиёда бор: Сўнг ал-Ҳасан бу ҳадисни унутиб қўйди ва: «Ҳур (озод) киши қул (ўрнига ўлдирилмайди)», деб айтар эди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ لاَ يُقَادُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ ‏.‏

Hasan (al-Basriy rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Hur (ozod) kishi qul (oʻrniga) qasosga tortilmaydi», dedi.Ҳасан (ал-Басрий раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Ҳур (озод) киши қул (ўрнига) қасосга тортилмайди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا سَوَّارٌ أَبُو حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مُسْتَصْرِخٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ جَارِيَةٌ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ مَا لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شَرًّا أَبْصَرَ لِسَيِّدِهِ جَارِيَةً لَهُ فَغَارَ فَجَبَّ مَذَاكِيرَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَىَّ بِالرَّجُلِ ‏"‏ ‏.‏ فَطُلِبَ فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اذْهَبْ فَأَنْتَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى مَنْ نُصْرَتِي قَالَ ‏"‏ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ كُلِّ مُسْلِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الَّذِي عُتِقَ كَانَ اسْمُهُ رَوْحُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الَّذِي جَبَّهُ زِنْبَاعٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا زِنْبَاعٌ أَبُو رَوْحٍ كَانَ مَوْلَى الْعَبْدِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, u aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga dod solib, yordam soʻrab keldi va: «Yo Rasululloh, uning bir choʻrisi (haqida)», dedi. U zot: «Voy senga, senga nima boʻldi?» dedilar. U: «Yomon (ish boʻldi). U (qul) xojasining choʻrisiga koʻz tikdi, xojasi rashk qilib uning aʼzosini kesib tashladi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Menga u kishini (keltiringlar)», dedilar. U izlandi, ammo unga kuch yetmadi (topilmadi). Shunda Rasululloh ﷺ (qulga): «Ket, sen ozodsan», dedilar. U: «Yo Rasululloh, mening yordamim (himoyam) kimning zimmasiga?» dedi. U zot: «Har bir moʻminning», dedilar — yoki: «har bir musulmonning», dedilar. Abu Dovud aytdi: Ozod qilingan kishining ismi Ravh ibn Dinor edi. Abu Dovud aytdi: Uni kesib tashlagan kishi Zinboʼ edi. Abu Dovud aytdi: Bu Zinboʼ Abu Ravh — qulning xojasi edi.Амр ибн Шуъайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, у айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига дод солиб, ёрдам сўраб келди ва: «Ё Расулуллоҳ, унинг бир чўриси (ҳақида)», деди. У зот: «Вой сенга, сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Ёмон (иш бўлди). У (қул) хожасининг чўрисига кўз тикди, хожаси рашк қилиб унинг аъзосини кесиб ташлади», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Менга у кишини (келтиринглар)», дедилар. У изланди, аммо унга куч етмади (топилмади). Шунда Расулуллоҳ ﷺ (қулга): «Кет, сен озодсан», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, менинг ёрдамим (ҳимоям) кимнинг зиммасига?» деди. У зот: «Ҳар бир мўминнинг», дедилар — ёки: «ҳар бир мусулмоннинг», дедилар. Абу Довуд айтди: Озод қилинган кишининг исми Равҳ ибн Динор эди. Абу Довуд айтди: Уни кесиб ташлаган киши Зинбў эди. Абу Довуд айтди: Бу Зинбў Абу Равҳ — қулнинг хожаси эди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ مُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ، انْطَلَقَا قِبَلَ خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا فِي النَّخْلِ فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ فَاتَّهَمُوا الْيَهُودَ فَجَاءَ أَخُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَابْنَا عَمِّهِ حُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فِي أَمْرِ أَخِيهِ وَهُوَ أَصْغَرُهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْكُبْرَ الْكُبْرَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ لِيَبْدَإِ الأَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَتَكَلَّمَا فِي أَمْرِ صَاحِبِهِمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ فَيُدْفَعُ بِرُمَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَمْرٌ لَمْ نَشْهَدْهُ كَيْفَ نَحْلِفُ قَالَ ‏"‏ فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْمٌ كُفَّارٌ ‏.‏ قَالَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ قِبَلِهِ ‏.‏ قَالَ قَالَ سَهْلٌ دَخَلْتُ مِرْبَدًا لَهُمْ يَوْمًا فَرَكَضَتْنِي نَاقَةٌ مِنْ تِلْكَ الإِبِلِ رَكْضَةً بِرِجْلِهَا ‏.‏ قَالَ حَمَّادٌ هَذَا أَوْ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ وَمَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ فِيهِ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ أَوْ قَاتِلِكُمْ ‏"‏ وَلَمْ يَذْكُرْ بِشْرٌ دَمًا وَقَالَ عَبْدَةُ عَنْ يَحْيَى كَمَا قَالَ حَمَّادٌ وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ يَحْيَى فَبَدَأَ بِقَوْلِهِ ‏"‏ تُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا يَحْلِفُونَ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الاِسْتِحْقَاقَ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma va Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Muhayyisa ibn Masʼud va Abdulloh ibn Sahl Xaybar tomonga yoʻl olishdi va xurmozorlar orasida ayrilishdi. Soʻng Abdulloh ibn Sahl oʻldirildi va ular yahudiylarni aybladilar. Shunda uning ukasi Abdurahmon ibn Sahl hamda amakisining oʻgʻillari Huvayyisa va Muhayyisa kelib, Nabiy ﷺ huzurlariga bordilar. Abdurahmon — ularning eng yoshi boʻlsa-da — akasining ishi haqida gapira boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kattaga (gap bering), kattaga (gap bering)», dedilar — yoki: «Avval kattasi boshlasin», dedilar. Soʻng (kattalari) oʻz odamining ishi haqida gapirdilar. Rasululloh ﷺ: «Sizlardan ellik kishi ulardan (yahudiylardan) bir kishi ustiga qasam ichadi, soʻng u (oʻsha kishi) sizlarga arqoni bilan (bandi qilib) topshiriladi», dedilar. Ular: «Biz koʻrmagan ishga qanday qasam ichaylik?» dedilar. U zot: «Unda yahudiylar ulardan ellik kishining qasami bilan oʻzlarini (aybdan) xalos qiladi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ular kofir qavm-ku», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ uning xunini oʻz tomonlaridan (oʻz mollaridan) toʻladilar. (Roviy) aytdi: Sahl dedi: Men bir kuni ularning tuya qoʻrasiga kirdim va oʻsha tuyalardan biri meni oyogʻi bilan tepib yubordi. Hammod: «Shunday», dedi — yoki shunga oʻxshash (dedi). Abu Dovud aytdi: Uni Bishr ibn al-Mufazzal va Molik Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilib, unda: «Sizlar ellik qasam ichib, oʻz odamingizning — yoki qotilingizning — qonini istihqoq qilasizlarmi?» deyilgan. Bishr «qon»ni zikr qilmadi. Abda Yahyodan Hammod aytganidek rivoyat qildi. Uni Ibn Uyayna ham Yahyodan rivoyat qilib, soʻzni: «Yahudiylar ellik qasam ichib oʻzlarini xalos qiladi», deb boshladi va istihqoqni zikr qilmadi. Abu Dovud aytdi: Bu Ibn Uyaynaning xato (vahm)idir.Саҳл ибн Абу Ҳасма ва Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Муҳаййиса ибн Масъуд ва Абдуллоҳ ибн Саҳл Хайбар томонга йўл олишди ва хурмозорлар орасида айрилишди. Сўнг Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилди ва улар яҳудийларни айбладилар. Шунда унинг укаси Абдураҳмон ибн Саҳл ҳамда амакисининг ўғиллари Ҳуваййиса ва Муҳаййиса келиб, Набий ﷺ ҳузурларига бордилар. Абдураҳмон — уларнинг энг ёши бўлса-да — акасининг иши ҳақида гапира бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Каттага (гап беринг), каттага (гап беринг)», дедилар — ёки: «Аввал каттаси бошласин», дедилар. Сўнг (катталари) ўз одамининг иши ҳақида гапирдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан эллик киши улардан (яҳудийлардан) бир киши устига қасам ичади, сўнг у (ўша киши) сизларга арқони билан (банди қилиб) топширилади», дедилар. Улар: «Биз кўрмаган ишга қандай қасам ичайлик?» дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар улардан эллик кишининг қасами билан ўзларини (айбдан) халос қилади», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, улар кофир қавм-ку», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг хунини ўз томонларидан (ўз молларидан) тўладилар. (Ровий) айтди: Саҳл деди: Мен бир куни уларнинг туя қўрасига кирдим ва ўша туялардан бири мени оёғи билан тепиб юборди. Ҳаммод: «Шундай», деди — ёки шунга ўхшаш (деди). Абу Довуд айтди: Уни Бишр ибн ал-Муфаззал ва Молик Яҳё ибн Саиддан ривоят қилиб, унда: «Сизлар эллик қасам ичиб, ўз одамингизнинг — ёки қотилингизнинг — қонини истиҳқоқ қиласизларми?» дейилган. Бишр «қон»ни зикр қилмади. Абда Яҳёдан Ҳаммод айтганидек ривоят қилди. Уни Ибн Уяйна ҳам Яҳёдан ривоят қилиб, сўзни: «Яҳудийлар эллик қасам ичиб ўзларини халос қилади», деб бошлади ва истиҳқоқни зикр қилмади. Абу Довуд айтди: Бу Ибн Уяйнанинг хато (ваҳм)идир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ هُوَ، وَرِجَالٌ، مِنْ كُبَرَاءِ قَوْمِهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمْ فَأُتِيَ مُحَيِّصَةُ فَأُخْبِرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَدْ قُتِلَ وَطُرِحَ فِي فَقِيرٍ أَوْ عَيْنٍ فَأَتَى يَهُودَ فَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ ‏.‏ قَالُوا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ ‏.‏ فَأَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى قَوْمِهِ فَذَكَرَ لَهُمْ ذَلِكَ ثُمَّ أَقْبَلَ هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ - وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ - وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ فَذَهَبَ مُحَيِّصَةُ لِيَتَكَلَّمَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَبِّرْ كَبِّرْ ‏"‏ ‏.‏ يُرِيدُ السِّنَّ فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذَنُوا بِحَرْبٍ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ فَكَتَبُوا إِنَّا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَيْسُوا مُسْلِمِينَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ مِائَةَ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتْ عَلَيْهِمُ الدَّارَ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ لَقَدْ رَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ حَمْرَاءُ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) — uning oʻzi va qavmining kattalaridan boʻlgan kishilar xabar berishiki — Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa oʻzlariga yetgan qahatchilik tufayli Xaybarga chiqishdi. Soʻng Muhayyisaning oldiga kelib, Abdulloh ibn Sahl oʻldirilgani va biror choh yoki buloqqa tashlangani xabar qilindi. U yahudiylarning oldiga kelib: «Vallohi, uni sizlar oʻldirdingiz», dedi. Ular: «Vallohi, biz uni oʻldirmadik», dedilar. Soʻng u qaytib, qavmining oldiga keldi va bularni ularga aytdi. Keyin uning oʻzi, akasi Huvayyisa — u undan kattaroq edi — va Abdurahmon ibn Sahl kelishdi. Muhayyisa gapirmoqchi boʻldi — u Xaybarda boʻlgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Kattalik bilan (boshla), kattalik bilan (boshla)», dedilar, yoshni nazarda tutib. Soʻng Huvayyisa gapirdi, keyin Muhayyisa gapirdi. Rasululloh ﷺ: «Yo ular sizning odamingizning xunini toʻlaydilar, yo urushga (tayyor boʻlishlari) eʼlon qilinadi», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga (yahudiylarga) bu haqda xat yozdilar. Ular: «Vallohi, biz uni oʻldirmadik», deb yozdilar. Shunda Rasululloh ﷺ Huvayyisa, Muhayyisa va Abdurahmonga: «Qasam ichib, oʻz odamingizning qonini istihqoq qilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda yahudiylar sizlar uchun qasam ichadi», dedilar. Ular: «Ular musulmon emaslar-ku», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ uning xunini oʻz huzurlaridan (oʻz mollaridan) toʻladilar va ularga yuzta tuya yubordilar, hatto (tuyalar) ularning hovlisiga kiritildi. Sahl aytdi: Ulardan bir qizil tuya meni tepib yuborgan edi.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) — унинг ўзи ва қавмининг катталаридан бўлган кишилар хабар беришики — Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ўзларига етган қаҳатчилик туфайли Хайбарга чиқишди. Сўнг Муҳаййисанинг олдига келиб, Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилгани ва бирор чоҳ ёки булоққа ташлангани хабар қилинди. У яҳудийларнинг олдига келиб: «Валлоҳи, уни сизлар ўлдирдингиз», деди. Улар: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик», дедилар. Сўнг у қайтиб, қавмининг олдига келди ва буларни уларга айтди. Кейин унинг ўзи, акаси Ҳуваййиса — у ундан каттароқ эди — ва Абдураҳмон ибн Саҳл келишди. Муҳаййиса гапирмоқчи бўлди — у Хайбарда бўлган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Катталик билан (бошла), катталик билан (бошла)», дедилар, ёшни назарда тутиб. Сўнг Ҳуваййиса гапирди, кейин Муҳаййиса гапирди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ё улар сизнинг одамингизнинг хунини тўлайдилар, ё урушга (тайёр бўлишлари) эълон қилинади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга (яҳудийларга) бу ҳақда хат ёздилар. Улар: «Валлоҳи, биз уни ўлдирмадик», деб ёздилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳуваййиса, Муҳаййиса ва Абдураҳмонга: «Қасам ичиб, ўз одамингизнинг қонини истиҳқоқ қиласизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар сизлар учун қасам ичади», дедилар. Улар: «Улар мусулмон эмаслар-ку», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг хунини ўз ҳузурларидан (ўз молларидан) тўладилар ва уларга юзта туя юбордилар, ҳатто (туялар) уларнинг ҳовлисига киритилди. Саҳл айтди: Улардан бир қизил туя мени тепиб юборган эди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ح، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَتَلَ بِالْقَسَامَةِ رَجُلاً مِنْ بَنِي نَصْرِ بْنِ مَالِكٍ بِبَحْرَةِ الرُّغَاءِ عَلَى شَطِّ لِيَّةِ الْبَحْرَةِ قَالَ الْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ مِنْهُمْ ‏.‏ وَهَذَا لَفْظُ مَحْمُودٍ بِبَحْرَةٍ أَقَامَهُ مَحْمُودٌ وَحْدَهُ عَلَى شَطِّ لِيَّةِ الْبَحْرَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot qasoma sababli Nasr ibn Molik qabilasidan boʻlgan bir kishini Bahrat ar-Rugʻo degan joyda, Bahra suvining Liyya sohilida oʻldirdilar. Qotil ham, maqtul ham oʻsha (qabila)dan edilar. Bu Mahmudning lafzi: «Bahrada» (deydi). Mahmud yolgʻiz oʻzi: «Bahra suvining Liyya sohilida» degan (lafzni) keltirgan.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот қасома сабабли Наср ибн Молик қабиласидан бўлган бир кишини Баҳрат ар-Руғо деган жойда, Баҳра сувининг Лийя соҳилида ўлдирдилар. Қотил ҳам, мақтул ҳам ўша (қабила)дан эдилар. Бу Маҳмуднинг лафзи: «Баҳрада» (дейди). Маҳмуд ёлғиз ўзи: «Баҳра сувининг Лийя соҳилида» деган (лафзни) келтирган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّائِيُّ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، زَعَمَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ نَفَرًا مِنْ قَوْمِهِ انْطَلَقُوا إِلَى خَيْبَرَ فَتَفَرَّقُوا فِيهَا فَوَجَدُوا أَحَدَهُمْ قَتِيلاً فَقَالُوا لِلَّذِينَ وَجَدُوهُ عِنْدَهُمْ قَتَلْتُمْ صَاحِبَنَا فَقَالُوا مَا قَتَلْنَاهُ وَلاَ عَلِمْنَا قَاتِلاً ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ تَأْتُونِي بِالْبَيِّنَةِ عَلَى مَنْ قَتَلَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مَا لَنَا بَيِّنَةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَيَحْلِفُونَ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ نَرْضَى بِأَيْمَانِ الْيَهُودِ ‏.‏ فَكَرِهَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُبْطِلَ دَمَهُ فَوَدَاهُ مِائَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ ‏.‏

Bashir ibn Yasar (rahimahulloh)ga ansorlardan Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) degan kishi xabar berishicha, uning qavmidan bir necha kishi Xaybarga borib, oʻsha yerda bir-birlaridan ayrilib ketishadi. Soʻng ulardan birini oʻldirilgan holda topishadi. Ular oʻliklarini huzurida topgan (yahudiy)larga: «Doʻstimizni siz oʻldirdingiz!» deyishadi. Ular: «Biz uni oʻldirmadik va qotilini ham bilmaymiz», deyishadi. (Sahl aytadi:) «Soʻng biz Allohning Nabiysi ﷺ huzuriga bordik». (Sahl) aytadi: U zot ularga: «Buni kim oʻldirgani haqida menga isbot-dalil keltiringlar», dedilar. Ular: «Bizda dalil yoʻq», deyishdi. U zot: «Unda ular sizlar uchun qasam ichib beradilar», dedilar. Ular: «Biz yahudlarning qasamlariga rozi boʻlmaymiz», deyishdi. Allohning Nabiysi ﷺ uning qoni behuda ketishini yoqtirmadilar va uning xunini sadaqa tuyalaridan yuztasini berib (oʻzlari) toʻladilar.Башир ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ)га ансорлардан Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) деган киши хабар беришича, унинг қавмидан бир неча киши Хайбарга бориб, ўша ерда бир-бирларидан айрилиб кетишади. Сўнг улардан бирини ўлдирилган ҳолда топишади. Улар ўликларини ҳузурида топган (яҳудий)ларга: «Дўстимизни сиз ўлдирдингиз!» дейишади. Улар: «Биз уни ўлдирмадик ва қотилини ҳам билмаймиз», дейишади. (Саҳл айтади:) «Сўнг биз Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳузурига бордик». (Саҳл) айтади: У зот уларга: «Буни ким ўлдиргани ҳақида менга исбот-далил келтиринглар», дедилар. Улар: «Бизда далил йўқ», дейишди. У зот: «Унда улар сизлар учун қасам ичиб берадилар», дедилар. Улар: «Биз яҳудларнинг қасамларига рози бўлмаймиз», дейишди. Аллоҳнинг Набийси ﷺ унинг қони беҳуда кетишини ёқтирмадилар ва унинг хунини садақа туяларидан юзтасини бериб (ўзлари) тўладилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ، حَدَّثَنَا عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ أَصْبَحَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ مَقْتُولاً بِخَيْبَرَ فَانْطَلَقَ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَكُمْ شَاهِدَانِ يَشْهَدَانِ عَلَى قَتْلِ صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَإِنَّمَا هُمْ يَهُودُ وَقَدْ يَجْتَرِئُونَ عَلَى أَعْظَمَ مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاخْتَارُوا مِنْهُمْ خَمْسِينَ فَاسْتَحْلِفُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَوْا فَوَدَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi Xaybarda oʻldirilgan holda topib olindi. Uning egalari (qarindoshlari) Nabiy ﷺ huzuriga borib, buni u zotga aytishdi. U zot: «Doʻstingizning oʻldirilganiga guvohlik beradigan ikki guvohingiz bormi?» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, u yerda musulmonlardan birorta ham kishi yoʻq edi, faqat yahudlar bor edi va ular bundan-da kattaroq ishga jurʼat qiladilar», deyishdi. U zot: «Unda ulardan ellik kishini tanlab, ularga qasam ichdiringlar», dedilar. Ular esa (bunga) koʻnmadilar. Shunda Nabiy ﷺ uning xunini oʻz (mol)laridan toʻladilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши Хайбарда ўлдирилган ҳолда топиб олинди. Унинг эгалари (қариндошлари) Набий ﷺ ҳузурига бориб, буни у зотга айтишди. У зот: «Дўстингизнинг ўлдирилганига гувоҳлик берадиган икки гувоҳингиз борми?» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, у ерда мусулмонлардан бирорта ҳам киши йўқ эди, фақат яҳудлар бор эди ва улар бундан-да каттароқ ишга журъат қиладилар», дейишди. У зот: «Унда улардан эллик кишини танлаб, уларга қасам ичдиринглар», дедилар. Улар эса (бунга) кўнмадилар. Шунда Набий ﷺ унинг хунини ўз (мол)ларидан тўладилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ، قَالَ إِنَّ سَهْلاً وَاللَّهِ أَوْهَمَ الْحَدِيثَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى يَهُودَ ‏"‏ أَنَّهُ قَدْ وُجِدَ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ قَتِيلٌ فَدُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبُوا يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ خَمْسِينَ يَمِينًا مَا قَتَلْنَاهُ وَلاَ عَلِمْنَا قَاتِلاً ‏.‏ قَالَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ مِائَةَ نَاقَةٍ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Bujayd (rahimahulloh) aytadi: Alloh nomi bilan qasamki, Sahl bu hadisni adashtirib qoʻygan. Rasululloh ﷺ yahudlarga: «Sizlarning oranglardan oʻldirilgan bir kishi topildi, bas, uning xunini toʻlanglar», deb (xat) yozdilar. Ular esa: «Alloh nomi bilan ellik marta qasam ichamizki, biz uni oʻldirmadik va qotilini ham bilmaymiz», deb (javob) yozishdi. (Abdurrahmon) aytadi: Soʻng Rasululloh ﷺ uning xunini oʻz (mol)laridan — yuzta urgʻochi tuya berib — toʻladilar.Абдурраҳмон ибн Бужайд (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Аллоҳ номи билан қасамки, Саҳл бу ҳадисни адаштириб қўйган. Расулуллоҳ ﷺ яҳудларга: «Сизларнинг оранглардан ўлдирилган бир киши топилди, бас, унинг хунини тўланглар», деб (хат) ёздилар. Улар эса: «Аллоҳ номи билан эллик марта қасам ичамизки, биз уни ўлдирмадик ва қотилини ҳам билмаймиз», деб (жавоб) ёзишди. (Абдурраҳмон) айтади: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унинг хунини ўз (мол)ларидан — юзта урғочи туя бериб — тўладилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رِجَالٍ، مِنَ الأَنْصَارِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِلْيَهُودِ وَبَدَأَ بِهِمْ ‏"‏ يَحْلِفُ مِنْكُمْ خَمْسُونَ رَجُلاً ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَوْا فَقَالَ لِلأَنْصَارِ ‏"‏ اسْتَحِقُّوا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَحْلِفُ عَلَى الْغَيْبِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَجَعَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَةً عَلَى يَهُودَ لأَنَّهُ وُجِدَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasar (rahimahulloh) ansorlardan boʻlgan bir necha kishidan rivoyat qiladilar: Nabiy ﷺ yahudlardan boshlab, ularga: «Sizlardan ellik kishi qasam ichsin», dedilar. Ular esa (bunga) koʻnmadilar. Shunda u zot ansorlarga: «(Qasam ichib) haqqingizni isbotlanglar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, koʻrmagan narsamizga qasam ichamizmi?» deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ (oʻldirilgan kishi) ularning oralaridan topilgani uchun uning xunini yahudlarning zimmasiga (diyat qilib) yukladilar.Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ) ансорлардан бўлган бир неча кишидан ривоят қиладилар: Набий ﷺ яҳудлардан бошлаб, уларга: «Сизлардан эллик киши қасам ичсин», дедилар. Улар эса (бунга) кўнмадилар. Шунда у зот ансорларга: «(Қасам ичиб) ҳаққингизни исботланглар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, кўрмаган нарсамизга қасам ичамизми?» дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ (ўлдирилган киши) уларнинг ораларидан топилгани учун унинг хунини яҳудларнинг зиммасига (дият қилиб) юкладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ جَارِيَةً، وُجِدَتْ، قَدْ رُضَّ رَأْسُهَا بَيْنَ حَجَرَيْنِ فَقِيلَ لَهَا مَنْ فَعَلَ بِكِ هَذَا أَفُلاَنٌ أَفُلاَنٌ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَأَوْمَتْ بِرَأْسِهَا فَأُخِذَ الْيَهُودِيُّ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُرَضَّ رَأْسُهُ بِالْحِجَارَةِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir joriya boshi ikki tosh orasida ezib tashlangan holda topib olindi. Undan: «Senga buni kim qildi? Falonchimi? Falonchimi?» deb (soʻrayverishdi), nihoyat (bir) yahudiyning nomi aytildi. Shunda u boshi bilan (ishora qilib, ‹ha›) dedi. Yahudiy ushlandi va u (jinoyatga) iqror boʻldi. Bas, Rasululloh ﷺ uning boshini ham toshlar bilan ezishga amr qildilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир жория боши икки тош орасида эзиб ташланган ҳолда топиб олинди. Ундан: «Сенга буни ким қилди? Фалончими? Фалончими?» деб (сўрайверишди), ниҳоят (бир) яҳудийнинг номи айтилди. Шунда у боши билан (ишора қилиб, ‹ҳа›) деди. Яҳудий ушланди ва у (жиноятга) иқрор бўлди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унинг бошини ҳам тошлар билан эзишга амр қилдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، قَتَلَ جَارِيَةً مِنَ الأَنْصَارِ عَلَى حُلِيٍّ لَهَا ثُمَّ أَلْقَاهَا فِي قَلِيبٍ وَرَضَخَ رَأْسَهَا بِالْحِجَارَةِ فَأُخِذَ فَأُتِيَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهِ أَنْ يُرْجَمَ حَتَّى يَمُوتَ فَرُجِمَ حَتَّى مَاتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ أَيُّوبَ نَحْوَهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir yahudiy ansorlardan boʻlgan bir joriyani uning taqinchoqlari uchun oʻldirdi, soʻng uni quduqqa tashlab, boshini toshlar bilan ezdi. U (yahudiy) ushlanib, Nabiy ﷺ huzuriga keltirildi. U zot uni oʻlguncha toshboʻron qilishga amr qildilar. Bas, u oʻlguncha toshboʻron qilindi. Abu Dovud aytadi: Buni Ibn Jurayj ham Ayyubdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир яҳудий ансорлардан бўлган бир жорияни унинг тақинчоқлари учун ўлдирди, сўнг уни қудуққа ташлаб, бошини тошлар билан эзди. У (яҳудий) ушланиб, Набий ﷺ ҳузурига келтирилди. У зот уни ўлгунча тошбўрон қилишга амр қилдилар. Бас, у ўлгунча тошбўрон қилинди. Абу Довуд айтади: Буни Ибн Журайж ҳам Айюбдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَسٍ أَنَّ جَارِيَةً، كَانَ عَلَيْهَا أَوْضَاحٌ لَهَا فَرَضَخَ رَأْسَهَا يَهُودِيٌّ بِحَجَرٍ فَدَخَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِهَا رَمَقٌ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ مَنْ قَتَلَكِ فُلاَنٌ قَتَلَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ لاَ ‏.‏ بِرَأْسِهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَكِ فُلاَنٌ قَتَلَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ بِرَأْسِهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فُلاَنٌ قَتَلَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ بِرَأْسِهَا فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُتِلَ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir joriyaning ustida kumush taqinchoqlari bor edi. Bir yahudiy uning boshini tosh bilan ezib tashladi. Rasululloh ﷺ uning huzuriga kirganlarida, unda hali jon bor edi. U zot unga: «Seni kim oʻldirdi? Falonchi oʻldirdimi?» dedilar. U boshi bilan (ishora qilib): «Yoʻq», dedi. U zot: «Seni kim oʻldirdi? Falonchi oʻldirdimi?» dedilar. U boshi bilan: «Yoʻq», dedi. U zot: «Falonchi oʻldirdimi?» dedilar. U boshi bilan: «Ha», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning haqida amr qildilar va u ikki tosh orasida oʻldirildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир жориянинг устида кумуш тақинчоқлари бор эди. Бир яҳудий унинг бошини тош билан эзиб ташлади. Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурига кирганларида, унда ҳали жон бор эди. У зот унга: «Сени ким ўлдирди? Фалончи ўлдирдими?» дедилар. У боши билан (ишора қилиб): «Йўқ», деди. У зот: «Сени ким ўлдирди? Фалончи ўлдирдими?» дедилар. У боши билан: «Йўқ», деди. У зот: «Фалончи ўлдирдими?» дедилар. У боши билан: «Ҳа», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳақида амр қилдилар ва у икки тош орасида ўлдирилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَالأَشْتَرُ، إِلَى عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقُلْنَا هَلْ عَهِدَ إِلَيْكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا لَمْ يَعْهَدْهُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً قَالَ لاَ إِلاَّ مَا فِي كِتَابِي هَذَا - قَالَ مُسَدَّدٌ قَالَ - فَأَخْرَجَ كِتَابًا - وَقَالَ أَحْمَدُ كِتَابًا مِنْ قِرَابِ سَيْفِهِ - فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ الْمُؤْمِنُونَ تَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ وَيَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ أَلاَ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ مَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا فَعَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَحْدَثَ حَدَثًا أَوْ آوَى مُحْدِثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُسَدَّدٌ عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ فَأَخْرَجَ كِتَابًا ‏.‏

Qays ibn Abbod (rahimahulloh) aytadi: Men va Ashtar Ali (alayhissalom) huzuriga borib: «Rasululloh ﷺ sizga umumiy odamlarga ahdlamagan bir narsani (alohida) ahdlaganmilar?» dedik. U: «Yoʻq, faqat mana shu kitobimda boʻlganidan boshqasini emas», dedi. (Musaddad aytadi:) U (kitobni) chiqardi. (Ahmad aytadi:) Qilichining gʻilofidan bir kitob (chiqardi). Unda shunday (yozilgan) edi: «Muʼminlarning qonlari teng. Ular oʻzgalarga qarshi bir qoʻldirlar (yagona kuchdirlar). Ularning eng pasti (eng quyi mavqedagisi ham) ularning omonini (zimmasini) ado eta oladi. Ogoh boʻlinglar, muʼmin kofir uchun oʻldirilmaydi va ahd egasi ham oʻz ahdi davomida (oʻldirilmaydi). Kim bir jinoyat sodir etsa, (uning vaboli) oʻz boʻyniga. Kim bir jinoyat sodir etsa yoki bir jinoyatchini panoh bersa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin». Musaddad Ibn Abu Aruba (rivoyatida): «U bir kitob chiqardi», dedi.Қайс ибн Аббод (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен ва Аштар Али (алайҳиссалом) ҳузурига бориб: «Расулуллоҳ ﷺ сизга умумий одамларга аҳдламаган бир нарсани (алоҳида) аҳдлаганмилар?» дедик. У: «Йўқ, фақат мана шу китобимда бўлганидан бошқасини эмас», деди. (Мусаддад айтади:) У (китобни) чиқарди. (Аҳмад айтади:) Қиличининг ғилофидан бир китоб (чиқарди). Унда шундай (ёзилган) эди: «Муъминларнинг қонлари тенг. Улар ўзгаларга қарши бир қўлдирлар (ягона кучдирлар). Уларнинг энг пасти (энг қуйи мавқедагиси ҳам) уларнинг омонини (зиммасини) адо эта олади. Огоҳ бўлинглар, муъмин кофир учун ўлдирилмайди ва аҳд эгаси ҳам ўз аҳди давомида (ўлдирилмайди). Ким бир жиноят содир этса, (унинг ваболи) ўз бўйнига. Ким бир жиноят содир этса ёки бир жиноятчини паноҳ берса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин». Мусаддад Ибн Абу Аруба (ривоятида): «У бир китоб чиқарди», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ عَلِيٍّ زَادَ فِيهِ ‏"‏ وَيُجِيرُ عَلَيْهِمْ أَقْصَاهُمْ وَيَرُدُّ مُشِدُّهُمْ عَلَى مُضْعِفِهِمْ وَمُتَسَرِّيهِمْ عَلَى قَاعِدِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Amr ibn Shuayb) Alining hadisiga oʻxshash (hadisni) zikr qildi va unda quyidagini ziyoda qildi —: «Ularning eng uzogʻi (chetdagisi) ham (boshqalar nomidan) omon bera oladi, ularning kuchlilari kuchsizlariga (oʻljani) qaytaradi va (jangga) chiqqanlari (uyda) qoluvchilarga (oʻljani qaytaradi)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Амр ибн Шуайб) Алининг ҳадисига ўхшаш (ҳадисни) зикр қилди ва унда қуйидагини зиёда қилди —: «Уларнинг энг узоғи (четдагиси) ҳам (бошқалар номидан) омон бера олади, уларнинг кучлилари кучсизларига (ўлжани) қайтаради ва (жангга) чиққанлари (уйда) қолувчиларга (ўлжани қайтаради)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ الْحَوْطِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يَجِدُ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعْدٌ بَلَى وَالَّذِي أَكْرَمَكَ بِالْحَقِّ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْمَعُوا إِلَى مَا يَقُولُ سَيِّدُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ ‏"‏ إِلَى مَا يَقُولُ سَعْدٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, agar bir kishi xotini bilan birga (begona) bir erkakni topib qolsa, uni oʻldiraversinmi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. Saʼd: «Yoʻq, sizni haq bilan ulugʻlagan Zot bilan qasamki, (oʻldiraman)!» dedi. Nabiy ﷺ: «Sayyidingiz nima deyayotganini eshitinglar», dedilar. Abdulvahhob (rivoyatida): «Saʼd nima deyayotganini (eshitinglar)», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, агар бир киши хотини билан бирга (бегона) бир эркакни топиб қолса, уни ўлдираверсинми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. Саъд: «Йўқ, сизни ҳақ билан улуғлаган Зот билан қасамки, (ўлдираман)!» деди. Набий ﷺ: «Саййидингиз нима деяётганини эшитинглар», дедилар. Абдулваҳҳоб (ривоятида): «Саъд нима деяётганини (эшитинглар)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتَ لَوْ وَجَدْتُ مَعَ امْرَأَتِي رَجُلاً أُمْهِلُهُ حَتَّى آتِيَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺga: «Aytingchi, agar men xotinim bilan birga bir erkakni topib qolsam, toʻrtta guvoh keltirgunimcha unga muhlat beraymi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺга: «Айтингчи, агар мен хотиним билан бирга бир эркакни топиб қолсам, тўртта гувоҳ келтиргунимча унга муҳлат берайми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ مُصَدِّقًا فَلاَجَّهُ رَجُلٌ فِي صَدَقَتِهِ فَضَرَبَهُ أَبُو جَهْمٍ فَشَجَّهُ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا الْقَوَدَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَرْضَوْا فَقَالَ ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَرْضَوْا فَقَالَ ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَرَضُوا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ الْعَشِيَّةَ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَؤُلاَءِ اللَّيْثِيِّينَ أَتَوْنِي يُرِيدُونَ الْقَوَدَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِمْ كَذَا وَكَذَا فَرَضُوا أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ فَهَمَّ الْمُهَاجِرُونَ بِهِمْ فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكُفُّوا عَنْهُمْ فَكَفُّوا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَزَادَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Abu Jahm ibn Huzayfani zakot yigʻuvchi qilib yubordilar. Bir kishi unga oʻz sadaqasi (zakoti) borasida tortishib qoldi. Shunda Abu Jahm uni urib, boshini yorib qoʻydi. (Uning qavmi) Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Qasos olib bering, yo Rasululloh!» deyishdi. Nabiy ﷺ: «Sizlarga shuncha-shuncha (xun) boʻlsin», dedilar. Ular rozi boʻlishmadi. U zot: «Sizlarga shuncha-shuncha boʻlsin», dedilar. Ular yana rozi boʻlishmadi. U zot: «Sizlarga shuncha-shuncha boʻlsin», dedilar. Shunda ular rozi boʻlishdi. Nabiy ﷺ: «Men kechqurun odamlarga xutba qilib, ularga sizning roziligingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha (mayli)», deyishdi. Soʻng Rasululloh ﷺ xutba qilib: «Mana bu laysiylar mening huzurimga kelib, qasos olishni istashdi. Men ularga shuncha-shuncha (xun) taklif qildim, ular rozi boʻlishdi. (Endi ham) rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda muhojirlar ularga (taʼzir berishga) qasd qilishdi. Rasululloh ﷺ ularni (muhojirlarni) ulardan (taʼzir berishdan) tiyilishga buyurdilar, ular ham tiyildilar. Soʻng u zot ularni (laysiylarni) chaqirib, (xunni) yana koʻpaytirdilar va: «Rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Men odamlarga xutba qilib, ularga sizning roziligingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Soʻng Nabiy ﷺ xutba qilib: «Rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Абу Жаҳм ибн Ҳузайфани закот йиғувчи қилиб юбордилар. Бир киши унга ўз садақаси (закоти) борасида тортишиб қолди. Шунда Абу Жаҳм уни уриб, бошини ёриб қўйди. (Унинг қавми) Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Қасос олиб беринг, ё Расулуллоҳ!» дейишди. Набий ﷺ: «Сизларга шунча-шунча (хун) бўлсин», дедилар. Улар рози бўлишмади. У зот: «Сизларга шунча-шунча бўлсин», дедилар. Улар яна рози бўлишмади. У зот: «Сизларга шунча-шунча бўлсин», дедилар. Шунда улар рози бўлишди. Набий ﷺ: «Мен кечқурун одамларга хутба қилиб, уларга сизнинг розилигингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа (майли)», дейишди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб: «Мана бу лайсийлар менинг ҳузуримга келиб, қасос олишни исташди. Мен уларга шунча-шунча (хун) таклиф қилдим, улар рози бўлишди. (Энди ҳам) розимисизлар?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда муҳожирлар уларга (таъзир беришга) қасд қилишди. Расулуллоҳ ﷺ уларни (муҳожирларни) улардан (таъзир беришдан) тийилишга буюрдилар, улар ҳам тийилдилар. Сўнг у зот уларни (лайсийларни) чақириб, (хунни) яна кўпайтирдилар ва: «Розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Мен одамларга хутба қилиб, уларга сизнинг розилигингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Сўнг Набий ﷺ хутба қилиб: «Розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ جَارِيَةً، وُجِدَتْ، قَدْ رُضَّ رَأْسُهَا بَيْنَ حَجَرَيْنِ فَقِيلَ لَهَا مَنْ فَعَلَ بِكِ هَذَا أَفُلاَنٌ أَفُلاَنٌ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَأَوْمَتْ بِرَأْسِهَا فَأُخِذَ الْيَهُودِيُّ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُرَضَّ رَأْسُهُ بِالْحِجَارَةِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir joriya boshi ikki tosh orasida ezib tashlangan holda topib olindi. Undan: «Senga buni kim qildi? Falonchimi? Falonchimi?» deb (soʻrayverishdi), nihoyat (bir) yahudiyning nomi aytildi. Shunda u boshi bilan (ishora qilib, ‹ha›) dedi. Yahudiy ushlandi va u (jinoyatga) iqror boʻldi. Bas, Nabiy ﷺ uning boshini ham toshlar bilan ezishga amr qildilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир жория боши икки тош орасида эзиб ташланган ҳолда топиб олинди. Ундан: «Сенга буни ким қилди? Фалончими? Фалончими?» деб (сўрайверишди), ниҳоят (бир) яҳудийнинг номи айтилди. Шунда у боши билан (ишора қилиб, ‹ҳа›) деди. Яҳудий ушланди ва у (жиноятга) иқрор бўлди. Бас, Набий ﷺ унинг бошини ҳам тошлар билан эзишга амр қилдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ - عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ عُبَيْدَةَ بْنِ مُسَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ قَسْمًا أَقْبَلَ رَجُلٌ فَأَكَبَّ عَلَيْهِ فَطَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعُرْجُونٍ كَانَ مَعَهُ فَجُرِحَ بِوَجْهِهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعَالَ فَاسْتَقِدْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بَلْ عَفَوْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ biror narsani taqsimlab turganlarida, bir kishi yaqinlashib, ularning ustiga engashdi. Shunda Rasululloh ﷺ oʻzlarida boʻlgan xurmo shoxchasi bilan uni nuqib oldilar va uning yuzi jarohatlandi. Rasululloh ﷺ unga: «Kel, qasos ol», dedilar. U: «Yoʻq, men kechirdim, ey Rasululloh!» dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бирор нарсани тақсимлаб турганларида, бир киши яқинлашиб, уларнинг устига энгашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ўзларида бўлган хурмо шохчаси билан уни нуқиб олдилар ва унинг юзи жароҳатланди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Кел, қасос ол», дедилар. У: «Йўқ, мен кечирдим, эй Расулуллоҳ!» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي فِرَاسٍ، قَالَ خَطَبَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه فَقَالَ إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ عُمَّالِي لِيَضْرِبُوا أَبْشَارَكُمْ وَلاَ لِيَأْخُذُوا أَمْوَالَكُمْ فَمَنْ فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ فَلْيَرْفَعْهُ إِلَىَّ أَقُصُّهُ مِنْهُ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَدَّبَ بَعْضَ رَعِيَّتِهِ أَتَقُصُّهُ مِنْهُ قَالَ إِي وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ أَقُصُّهُ وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقَصَّ مِنْ نَفْسِهِ ‏.‏

Abu Firos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bizga xutba qilib dedi: «Men oʻz amaldorlarimni sizlarning badanlaringizni ursin yoki mol-mulkingizni olsin, deb yuborganim yoʻq. Kimga shunday qilingan boʻlsa, uni menga koʻtarib kelsin, men undan qasos olib beraman». Amr ibn al-Os: «Agar bir kishi (amir) oʻz raiyatidan birortasini adabini berib (jazolab) qoʻysa, undan ham qasos olib berasanmi?» dedi. U: «Ha, jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, undan qasos olib beraman. Men Rasulullohni ﷺ oʻzlaridan qasos olib berganlarini koʻrganman», dedi.Абу Фирос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бизга хутба қилиб деди: «Мен ўз амалдорларимни сизларнинг баданларингизни урсин ёки мол-мулкингизни олсин, деб юборганим йўқ. Кимга шундай қилинган бўлса, уни менга кўтариб келсин, мен ундан қасос олиб бераман». Амр ибн ал-Ос: «Агар бир киши (амир) ўз раиятидан бирортасини адабини бериб (жазолаб) қўйса, ундан ҳам қасос олиб берасанми?» деди. У: «Ҳа, жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, ундан қасос олиб бераман. Мен Расулуллоҳни ﷺ ўзларидан қасос олиб берганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ حِصْنًا، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلَمَةَ، يُخْبِرُ عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ عَلَى الْمُقْتَتِلِينَ أَنْ يَنْحَجِزُوا الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ وَإِنْ كَانَتِ امْرَأَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ بَلَغَنِي أَنَّ عَفْوَ النِّسَاءِ فِي الْقَتْلِ جَائِزٌ إِذَا كَانَتْ إِحْدَى الأَوْلِيَاءِ وَبَلَغَنِي عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ فِي قَوْلِهِ ‏"‏ يَنْحَجِزُوا ‏"‏ ‏.‏ يَكُفُّوا عَنِ الْقَوَدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) Rasulullohdan ﷺ rivoyat qilib aytadi: U zot ﷺ: «Qonda daʼvolashayotganlar qasos olishdan tiyilishlari lozim. Avvalgisi, soʻng undan keyingisi (kechirsa boʻladi), garchi (kechiruvchi) ayol kishi boʻlsa ham», dedilar. Abu Dovud aytadi: Menga yetib kelishicha, ayol (marhumning) vorislaridan biri boʻlsa, uning qotillikda kechishi joizdir. Va menga Abu Ubayddan yetib kelishicha, «yanhajizu» soʻzining maʼnosi: ular qasos olishdan tiyilsinlar, deganidir.Оиша (розияллоҳу анҳо) Расулуллоҳдан ﷺ ривоят қилиб айтади: У зот ﷺ: «Қонда даъволашаётганлар қасос олишдан тийилишлари лозим. Аввалгиси, сўнг ундан кейингиси (кечирса бўлади), гарчи (кечирувчи) аёл киши бўлса ҳам», дедилар. Абу Довуд айтади: Менга етиб келишича, аёл (марҳумнинг) ворисларидан бири бўлса, унинг қотилликда кечиши жоиздир. Ва менга Абу Убайддан етиб келишича, «янҳажизу» сўзининг маъноси: улар қасос олишдан тийилсинлар, деганидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - وَهَذَا حَدِيثُهُ - عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ مَنْ قُتِلَ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قُتِلَ فِي عِمِّيَّا فِي رَمْىٍ يَكُونُ بَيْنَهُمْ بِحِجَارَةٍ أَوْ ضَرْبٍ بِالسِّيَاطِ أَوْ ضَرْبٍ بِعَصًا فَهُوَ خَطَأٌ وَعَقْلُهُ عَقْلُ الْخَطَإِ وَمَنْ قُتِلَ عَمْدًا فَهُوَ قَوَدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ ‏"‏ قَوَدُ يَدٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا ‏"‏ وَمَنْ حَالَ دُونَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَغَضَبُهُ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ سُفْيَانَ أَتَمُّ ‏.‏

Tovus oʻz rivoyatida: «Kim oʻldirilsa…» dedi. Ibn Ubayd esa oʻz rivoyatida: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlar orasida toshlar otish, qamchilar bilan urish yoki tayoq bilan urish chogʻidagi koʻr-koʻrona toʻqnashuvda oʻldirilsa, bu xatodir va uning diyati xato (qotillik) diyatidir. Kim qasddan oʻldirilsa, qasos vojibdir», dedilar. Ibn Ubayd: «Qoʻl qasosi (vojibdir)», dedi. Soʻng (ikki rivoyat) bir xil davom etadi: «Kim uning oʻrtasiga (kirib, qasosga) toʻsqinlik qilsa, unga Allohning laʼnati va gʻazabi boʻlsin, undan na nafl, na farz amal qabul qilinmaydi». Sufyonning hadisi toʻliqroqdir.Товус ўз ривоятида: «Ким ўлдирилса…» деди. Ибн Убайд эса ўз ривоятида: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамлар орасида тошлар отиш, қамчилар билан уриш ёки таёқ билан уриш чоғидаги кўр-кўрона тўқнашувда ўлдирилса, бу хатодир ва унинг дияти хато (қотиллик) диятидир. Ким қасддан ўлдирилса, қасос вожибдир», дедилар. Ибн Убайд: «Қўл қасоси (вожибдир)», деди. Сўнг (икки ривоят) бир хил давом этади: «Ким унинг ўртасига (кириб, қасосга) тўсқинлик қилса, унга Аллоҳнинг лаънати ва ғазаби бўлсин, ундан на нафл, на фарз амал қабул қилинмайди». Суфённинг ҳадиси тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي غَالِبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ سُفْيَانَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aytdilar, deb Sufyon hadisining maʼnosini zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ айтдилар, деб Суфён ҳадисининг маъносини зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَثَلاَثُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَثَلاَثُونَ حِقَّةً وَعَشْرَةٌ بَنِي لَبُونٍ ذَكَرٍ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: kim xato bilan oʻldirilsa, uning diyati yuztta tuya boʻladi, deb hukm qildilar: oʻttiztasi ikkinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya, oʻttiztasi uchinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya, oʻttiztasi toʻrtinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya va oʻntasi uchinchi yoshga kirgan erkak tuya.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: ким хато билан ўлдирилса, унинг дияти юзтта туя бўлади, деб ҳукм қилдилар: ўттизтаси иккинчи ёшга кирган урғочи туя, ўттизтаси учинчи ёшга кирган урғочи туя, ўттизтаси тўртинчи ёшга кирган урғочи туя ва ўнтаси учинчи ёшга кирган эркак туя.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَتْ قِيمَةُ الدِّيَةِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَانَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ ثَمَانِيَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ يَوْمَئِذٍ النِّصْفُ مِنْ دِيَةِ الْمُسْلِمِينَ قَالَ فَكَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ حَتَّى اسْتُخْلِفَ عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ أَلاَ إِنَّ الإِبِلَ قَدْ غَلَتْ ‏.‏ قَالَ فَفَرَضَهَا عُمَرُ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَىْ شَاةٍ وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَىْ حُلَّةٍ ‏.‏ قَالَ وَتَرَكَ دِيَةَ أَهْلِ الذِّمَّةِ لَمْ يَرْفَعْهَا فِيمَا رَفَعَ مِنَ الدِّيَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: «Rasululloh ﷺ davrlarida diyatning qiymati sakkiz yuz dinor yoki sakkiz ming dirham edi. Oʻsha kunlarda ahli kitobning diyati musulmonlar diyatining yarmi edi». U aytdi: «Bu shu holida davom etdi, toki Umar (rahimahulloh) xalifa boʻldi. Soʻng u xutbaga turib: ‹Ogoh boʻlinglar, tuyalar qimmatlashib ketdi›, dedi». U aytdi: «Shunda Umar tilla egalariga ming dinor, kumush egalariga oʻn ikki ming (dirham), qoramol egalariga ikki yuz qoramol, qoʻy egalariga ikki ming qoʻy va kiyim egalariga ikki yuz sidra kiyim qilib belgiladi». U aytdi: «Zimmiylarning diyatini esa, diyatni koʻtargan miqdorda koʻtarmay, oʻz holicha qoldirdi».Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади: «Расулуллоҳ ﷺ даврларида диятнинг қиймати саккиз юз динор ёки саккиз минг дирҳам эди. Ўша кунларда аҳли китобнинг дияти мусулмонлар диятининг ярми эди». У айтди: «Бу шу ҳолида давом этди, токи Умар (раҳимаҳуллоҳ) халифа бўлди. Сўнг у хутбага туриб: ‹Огоҳ бўлинглар, туялар қимматлашиб кетди›, деди». У айтди: «Шунда Умар тилла эгаларига минг динор, кумуш эгаларига ўн икки минг (дирҳам), қорамол эгаларига икки юз қорамол, қўй эгаларига икки минг қўй ва кийим эгаларига икки юз сидра кийим қилиб белгилади». У айтди: «Зиммийларнинг диятини эса, диятни кўтарган миқдорда кўтармай, ўз ҳолича қолдирди».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الدِّيَةِ عَلَى أَهْلِ الإِبِلِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَىْ شَاةٍ وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَىْ حُلَّةٍ وَعَلَى أَهْلِ الْقَمْحِ شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ مُحَمَّدٌ ‏.‏

Ato ibn Abu Raboh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ diyat haqida hukm qildilarki, tuya egalariga yuztta tuya, qoramol egalariga ikki yuz qoramol, qoʻy egalariga ikki ming qoʻy, kiyim egalariga ikki yuz sidra kiyim va bugʻdoy egalariga (roviy) Muhammad eslab qololmagan biror narsa (lozimdir).Ато ибн Абу Рабоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дият ҳақида ҳукм қилдиларки, туя эгаларига юзтта туя, қорамол эгаларига икки юз қорамол, қўй эгаларига икки минг қўй, кийим эгаларига икки юз сидра кийим ва буғдой эгаларига (ровий) Муҳаммад эслаб қололмаган бирор нарса (лозимдир).

قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ ذَكَرَ عَطَاءٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ مُوسَى ‏.‏ قَالَ وَعَلَى أَهْلِ الطَّعَامِ شَيْئًا لاَ أَحْفَظُهُ ‏.‏

Abu Dovud aytadi: Men Said ibn Yaʼqub at-Toliqoniyga oʻqib berdim, u aytdi: Bizga Abu Tumayla rivoyat qilib, aytdi: Bizga Muhammad ibn Isʼhoq rivoyat qilib, aytdi: Ato Jobir ibn Abdullohdan (roziyallohu anhumo) zikr qilib aytdi: Rasululloh ﷺ belgiladilar, deb Muso hadisining oʻxshashini zikr qildi. U aytdi: «Taom (don) egalariga men eslab qololmagan biror narsa (lozimdir)».Абу Довуд айтади: Мен Саид ибн Яъқуб ат-Толиқонийга ўқиб бердим, у айтди: Бизга Абу Тумайла ривоят қилиб, айтди: Бизга Муҳаммад ибн Исъҳоқ ривоят қилиб, айтди: Ато Жобир ибн Абдуллоҳдан (розияллоҳу анҳумо) зикр қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ белгиладилар, деб Мусо ҳадисининг ўхшашини зикр қилди. У айтди: «Таом (дон) эгаларига мен эслаб қололмаган бирор нарса (лозимдир)».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرُونَ حِقَّةً وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَعِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُرٌ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Xato (qotillik) diyatida yigirmata toʻrtinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya, yigirmata beshinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya, yigirmata ikkinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya, yigirmata uchinchi yoshga kirgan urgʻochi tuya va yigirmata ikkinchi yoshga kirgan erkak tuya (lozimdir)», dedilar. Bu Abdullohning soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Хато (қотиллик) диятида йигирмата тўртинчи ёшга кирган урғочи туя, йигирмата бешинчи ёшга кирган урғочи туя, йигирмата иккинчи ёшга кирган урғочи туя, йигирмата учинчи ёшга кирган урғочи туя ва йигирмата иккинчи ёшга кирган эркак туя (лозимдир)», дедилар. Бу Абдуллоҳнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي عَدِيٍّ قُتِلَ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِيَتَهُ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Adiy qabilasidan bir kishi oʻldirildi. Shunda Nabiy ﷺ uning diyatini oʻn ikki ming (dirham) qilib belgiladilar. Abu Dovud aytadi: Buni Ibn Uyayna Amrdan, u Ikrimadan, u Nabiydan ﷺ rivoyat qildi va Ibn Abbosni zikr qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Адий қабиласидан бир киши ўлдирилди. Шунда Набий ﷺ унинг диятини ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгиладилар. Абу Довуд айтади: Буни Ибн Уяйна Амрдан, у Икримадан, у Набийдан ﷺ ривоят қилди ва Ибн Аббосни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ يَوْمَ الْفَتْحِ بِمَكَّةَ فَكَبَّرَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ صَدَقَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ إِلَى هَا هُنَا حَفِظْتُهُ عَنْ مُسَدَّدٍ ثُمَّ اتَّفَقَا ‏"‏ أَلاَ إِنَّ كُلَّ مَأْثُرَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تُذْكَرُ وَتُدْعَى مِنْ دَمٍ أَوْ مَالٍ تَحْتَ قَدَمَىَّ إِلاَّ مَا كَانَ مِنْ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَسِدَانَةِ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُسَدَّدٍ أَتَمُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makka fathi kuni xutba qilib, uch marta takbir aytdilar. Soʻng: «Lo ilaha illalloh, U yolgʻizdir, vaʼdasini rost qildi, bandasiga nusrat berdi va guruhlarni yolgʻiz oʻzi tor-mor qildi», dedilar. (Roviy aytadi:) Mana shu yergacha Musaddaddan eslab qoldim. Soʻng (ikki rivoyat) bir xil davom etadi: «Ogoh boʻlinglar! Johiliyatda zikr etilib, daʼvo qilingan har bir faxr-imtiyoz, qon yoki mol (haqidagi daʼvolar) qadamlarim ostidadir, faqat hojilarga suv berish va Kaʼbani parvarish qilishdan boshqasi (qoladi)». Soʻng: «Ogoh boʻlinglar! Qasdga oʻxshash xato qotillik diyati, yaʼni qamchi va tayoq bilan boʻlgani — yuztta tuyadir, ulardan qirqtasi qornida bolasi bor (homilador tuya)dir», dedilar. Musaddadning hadisi toʻliqroqdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳи куни хутба қилиб, уч марта такбир айтдилар. Сўнг: «Ло илаҳа иллаллоҳ, У ёлғиздир, ваъдасини рост қилди, бандасига нусрат берди ва гуруҳларни ёлғиз ўзи тор-мор қилди», дедилар. (Ровий айтади:) Мана шу ергача Мусаддаддан эслаб қолдим. Сўнг (икки ривоят) бир хил давом этади: «Огоҳ бўлинглар! Жоҳилиятда зикр этилиб, даъво қилинган ҳар бир фахр-имтиёз, қон ёки мол (ҳақидаги даъволар) қадамларим остидадир, фақат ҳожиларга сув бериш ва Каъбани парвариш қилишдан бошқаси (қолади)». Сўнг: «Огоҳ бўлинглар! Қасдга ўхшаш хато қотиллик дияти, яъни қамчи ва таёқ билан бўлгани — юзтта туядир, улардан қирқтаси қорнида боласи бор (ҳомиладор туя)дир», дедилар. Мусаддаднинг ҳадиси тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ خَالِدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Mazkur hadisni Xolid ham xuddi shu isnod bilan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilgan.Мазкур ҳадисни Холид ҳам худди шу иснод билан шунга ўхшаш маънода ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ أَوْ فَتْحِ مَكَّةَ عَلَى دَرَجَةِ الْبَيْتِ أَوِ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ أَيْضًا عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَاهُ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مِثْلَ حَدِيثِ خَالِدٍ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ يَعْقُوبَ السَّدُوسِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَوْلُ زَيْدٍ وَأَبِي مُوسَى مِثْلُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثِ عُمَرَ رضى الله عنه ‏.‏

Mazkur hadisni Ibn Umar (roziyallohu anhumo) ham Nabiydan ﷺ shu maʼnoda rivoyat qilgan. U aytdi: «Rasululloh ﷺ fath kuni, yoki Makka fathi kuni Baytning, yoxud Kaʼbaning zinasi ustida xutba qildilar». Abu Dovud aytadi: Buni Ibn Uyayna ham xuddi shunday — Ali ibn Zayddan, u Qosim ibn Robiadan, u Ibn Umardan, u Nabiydan ﷺ rivoyat qildi. Ayyub as-Saxtiyoniy esa uni Qosim ibn Robiadan, u Abdulloh ibn Amrdan, Xolidning hadisiga oʻxshash rivoyat qildi. Hammod ibn Salama uni Ali ibn Zayddan, u Yaʼqub as-Sadusiydan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiydan ﷺ rivoyat qildi. Zayd va Abu Musoning soʻzi Nabiyning ﷺ hadisiga va Umarning (roziyallohu anhu) hadisiga oʻxshashdir.Мазкур ҳадисни Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳам Набийдан ﷺ шу маънода ривоят қилган. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ фатҳ куни, ёки Макка фатҳи куни Байтнинг, ёхуд Каъбанинг зинаси устида хутба қилдилар». Абу Довуд айтади: Буни Ибн Уяйна ҳам худди шундай — Али ибн Зайддан, у Қосим ибн Робиадан, у Ибн Умардан, у Набийдан ﷺ ривоят қилди. Айюб ас-Сахтиёний эса уни Қосим ибн Робиадан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, Холиднинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилди. Ҳаммод ибн Салама уни Али ибн Зайддан, у Яъқуб ас-Садусийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набийдан ﷺ ривоят қилди. Зайд ва Абу Мусонинг сўзи Набийнинг ﷺ ҳадисига ва Умарнинг (розияллоҳу анҳу) ҳадисига ўхшашдир.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَضَى عُمَرُ فِي شِبْهِ الْعَمْدِ ثَلاَثِينَ حِقَّةً وَثَلاَثِينَ جَذَعَةً وَأَرْبَعِينَ خَلِفَةً مَا بَيْنَ ثَنِيَّةٍ إِلَى بَازِلِ عَامِهَا ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) shibhi amd (qasdga oʻxshash xato qotillik) toʻgʻrisida oʻttizta hiqqa (uchga toʻlib, toʻrtga kirgan tuya), oʻttizta jazaʼa (toʻrtga toʻlib, beshga kirgan tuya) hamda sanniya yoshidan oʻsha yilning bozil (toʻqqizinchi yil) yoshigacha boʻlgan qirqta boʻgʻoz tuyani (diyat qilib) hukm chiqargan.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) шибҳи амд (қасдга ўхшаш хато қотиллик) тўғрисида ўттизта ҳиққа (учга тўлиб, тўртга кирган туя), ўттизта жазаъа (тўртга тўлиб, бешга кирган туя) ҳамда санния ёшидан ўша йилнинг бозил (тўққизинчи йил) ёшигача бўлган қирқта бўғоз туяни (дият қилиб) ҳукм чиқарган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه أَنَّهُ قَالَ فِي شِبْهِ الْعَمْدِ أَثَلاَثٌ ثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعٌ وَثَلاَثُونَ ثَنِيَّةً إِلَى بَازِلِ عَامِهَا كُلُّهَا خَلِفَةٌ ‏.‏

Osim ibn Zamradan, u Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilishicha, u zot shibhi amd (qasdga oʻxshash xato qotillik) toʻgʻrisida shunday degan: «Uchdan, yaʼni oʻttiz uchta hiqqa (uchga toʻlib, toʻrtga kirgan tuya), oʻttiz uchta jazaʼa (toʻrtga toʻlib, beshga kirgan tuya) va sanniya yoshidan oʻsha yilning bozil (toʻqqizinchi yil) yoshigacha boʻlgan oʻttiz toʻrtta tuya — barchasi boʻgʻoz boʻlsin».Осим ибн Замрадан, у Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилишича, у зот шибҳи амд (қасдга ўхшаш хато қотиллик) тўғрисида шундай деган: «Учдан, яъни ўттиз учта ҳиққа (учга тўлиб, тўртга кирган туя), ўттиз учта жазаъа (тўртга тўлиб, бешга кирган туя) ва санния ёшидан ўша йилнинг бозил (тўққизинчи йил) ёшигача бўлган ўттиз тўртта туя — барчаси бўғоз бўлсин».

وَبِهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فِي شِبْهِ الْعَمْدِ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ ‏.‏

Shu isnod bilan Abu Isʼhoqdan, u Alqama va Aswaddan rivoyat qilinadiki, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) shibhi amd (qasdga oʻxshash xato qotillik) toʻgʻrisida shunday degan: «Yigirma beshta hiqqa (uchga toʻlib, toʻrtga kirgan tuya), yigirma beshta jazaʼa (toʻrtga toʻlib, beshga kirgan tuya), yigirma beshta binti labun (ikkiga toʻlib, uchga kirgan urgʻochi tuya) va yigirma beshta binti maxoz (birga toʻlib, ikkiga kirgan urgʻochi tuya)».Шу иснод билан Абу Исъҳоқдан, у Алқама ва Асwаддан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) шибҳи амд (қасдга ўхшаш хато қотиллик) тўғрисида шундай деган: «Йигирма бешта ҳиққа (учга тўлиб, тўртга кирган туя), йигирма бешта жазаъа (тўртга тўлиб, бешга кирган туя), йигирма бешта бинти лабун (иккига тўлиб, учга кирган урғочи туя) ва йигирма бешта бинти махоз (бирга тўлиб, иккига кирган урғочи туя)».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه فِي الْخَطَإِ أَرْبَاعًا خَمْسٌ وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ ‏.‏

Osim ibn Zamradan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Ali (roziyallohu anhu) xato qotillik toʻgʻrisida toʻrt qism qilib aytdi: «Yigirma beshta hiqqa (uchga toʻlib, toʻrtga kirgan tuya), yigirma beshta jazaʼa (toʻrtga toʻlib, beshga kirgan tuya), yigirma beshta binti labun (ikkiga toʻlib, uchga kirgan urgʻochi tuya) va yigirma beshta binti maxoz (birga toʻlib, ikkiga kirgan urgʻochi tuya)».Осим ибн Замрадан ривоят қилинадики, у шундай деди: Али (розияллоҳу анҳу) хато қотиллик тўғрисида тўрт қисм қилиб айтди: «Йигирма бешта ҳиққа (учга тўлиб, тўртга кирган туя), йигирма бешта жазаъа (тўртга тўлиб, бешга кирган туя), йигирма бешта бинти лабун (иккига тўлиб, учга кирган урғочи туя) ва йигирма бешта бинти махоз (бирга тўлиб, иккига кирган урғочи туя)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ، عَنْ أَبِي عِيَاضٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فِي الْمُغَلَّظَةِ أَرْبَعُونَ جَذَعَةً خَلِفَةً وَثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَفِي الْخَطَإِ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ بَنُو لَبُونٍ ذُكُورٍ وَعِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ ‏.‏

Abu Iyozdan, u Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilishicha, ular ogʻirlashtirilgan diyat (mugʻallaza) toʻgʻrisida: «Qirqta boʻgʻoz jazaʼa (toʻrtga toʻlib, beshga kirgan tuya), oʻttizta hiqqa (uchga toʻlib, toʻrtga kirgan tuya) va oʻttizta binti labun (ikkiga toʻlib, uchga kirgan urgʻochi tuya)», xato qotillik toʻgʻrisida esa: «Oʻttizta hiqqa, oʻttizta binti labun, yigirmata ibni labun (ikkiga toʻlib, uchga kirgan erkak tuya) va yigirmata binti maxoz (birga toʻlib, ikkiga kirgan urgʻochi tuya)», deganlar.Абу Иёздан, у Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилишича, улар оғирлаштирилган дият (муғаллаза) тўғрисида: «Қирқта бўғоз жазаъа (тўртга тўлиб, бешга кирган туя), ўттизта ҳиққа (учга тўлиб, тўртга кирган туя) ва ўттизта бинти лабун (иккига тўлиб, учга кирган урғочи туя)», хато қотиллик тўғрисида эса: «Ўттизта ҳиққа, ўттизта бинти лабун, йигирмата ибни лабун (иккига тўлиб, учга кирган эркак туя) ва йигирмата бинти махоз (бирга тўлиб, иккига кирган урғочи туя)», деганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فِي الدِّيَةِ الْمُغَلَّظَةِ فَذَكَرَ مِثْلَهُ سَوَاءً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَعَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِذَا دَخَلَتِ النَّاقَةُ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ فَهُوَ حِقٌّ وَالأُنْثَى حِقَّةٌ لأَنَّهُ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُحْمَلَ عَلَيْهِ وَيُرْكَبَ فَإِذَا دَخَلَ فِي الْخَامِسَةِ فَهُوَ جَذَعٌ وَجَذَعَةٌ فَإِذَا دَخَلَ فِي السَّادِسَةِ وَأَلْقَى ثَنِيَّتَهُ فَهُوَ ثَنِيٌّ وَثَنِيَّةٌ فَإِذَا دَخَلَ فِي السَّابِعَةِ فَهُوَ رَبَاعٌ وَرَبَاعِيَةٌ فَإِذَا دَخَلَ فِي الثَّامِنَةِ وَأَلْقَى السِّنَّ الَّذِي بَعْدَ الرَّبَاعِيَةِ فَهُوَ سَدِيسٌ وَسَدَسٌ فَإِذَا دَخَلَ فِي التَّاسِعَةِ وَفَطَرَ نَابُهُ وَطَلَعَ فَهُوَ بَازِلٌ فَإِذَا دَخَلَ فِي الْعَاشِرَةِ فَهُوَ مُخْلِفٌ ثُمَّ لَيْسَ لَهُ اسْمٌ وَلَكِنْ يُقَالُ بَازِلُ عَامٍ وَبَازِلُ عَامَيْنِ وَمُخْلِفُ عَامٍ وَمُخْلِفُ عَامَيْنِ إِلَى مَا زَادَ ‏.‏ وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ بِنْتُ مَخَاضٍ لِسَنَةٍ وَبِنْتُ لَبُونٍ لِسَنَتَيْنِ وَحِقَّةٌ لِثَلاَثٍ وَجَذَعَةٌ لأَرْبَعٍ وَالثَّنِيُّ لِخَمْسٍ وَرَبَاعٌ لِسِتٍّ وَسَدِيسٌ لِسَبْعٍ وَبَازِلٌ لِثَمَانٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَالأَصْمَعِيُّ وَالْجَذُوعَةُ وَقْتٌ وَلَيْسَ بِسِنٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ بَعْضُهُمْ فَإِذَا أَلْقَى رَبَاعِيَتَهُ فَهُوَ رَبَاعٌ وَإِذَا أَلْقَى ثَنِيَّتَهُ فَهُوَ ثَنِيٌّ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ إِذَا أُلْقِحَتْ فَهِيَ خَلِفَةٌ فَلاَ تَزَالُ خَلِفَةً إِلَى عَشْرَةِ أَشْهُرٍ فَإِذَا بَلَغَتْ عَشْرَةَ أَشْهُرٍ فَهِيَ عُشَرَاءُ ‏.‏ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ إِذَا أَلْقَى ثَنِيَّتَهُ فَهُوَ ثَنِيٌّ وَإِذَا أَلْقَى رَبَاعِيَتَهُ فَهُوَ رَبَاعٌ ‏.‏

Said ibn Musayyabdan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan ogʻirlashtirilgan diyat (ad-diyat al-mugʻallaza) toʻgʻrisida rivoyat qilib, yuqoridagi rivoyatning aynan oʻzini zikr qildi. Abu Dovud aytadi: Abu Ubayd va boshqa bir necha kishidan naql qilinishicha: tuya toʻrtinchi yilga kirsa, u hiqq (erkagi), urgʻochisi esa hiqqa deyiladi — chunki u (yuk) ortilishga va minilishga loyiq boʻladi. Beshinchi yilga kirsa, jazaʼ (erkagi) va jazaʼa (urgʻochisi) boʻladi. Oltinchi yilga kirib, oldingi tishini tashlasa, sanniy (erkagi) va sanniya (urgʻochisi) boʻladi. Yettinchi yilga kirsa, robaa (erkagi) va robaiya (urgʻochisi) boʻladi. Sakkizinchi yilga kirib, robaiyadan keyingi tishini tashlasa, sadis (erkagi) va sadas (urgʻochisi) boʻladi. Toʻqqizinchi yilga kirib, qoziq tishi yorilib chiqsa, bozil boʻladi. Oʻninchi yilga kirsa, muxlif boʻladi. Soʻngra unga atalgan ot boʻlmaydi, balki: bir yillik bozil, ikki yillik bozil, bir yillik muxlif, ikki yillik muxlif va undan ortigʻi deb aytiladi. Nazr ibn Shumayl aytadi: binti maxoz bir yoshli, binti labun ikki yoshli, hiqqa uch yoshli, jazaʼa toʻrt yoshli, sanniy besh yoshli, robaa olti yoshli, sadis yetti yoshli, bozil sakkiz yoshli (tuyadir). Abu Dovud aytadi: Abu Hotim va Asmaiy aytadilar: «Jazuʼa» bu — vaqt (fasl) boʻlib, yosh (tish) emas. Abu Hotim aytadi: baʼzilar shunday dedilar: robaiya tishini tashlasa, robaa; sanniya tishini tashlasa, sanniy boʻladi. Abu Ubayd aytadi: (tuya) homilador boʻlsa, xalifa boʻladi va oʻn oygacha shunday xalifa boʻlib turadi; oʻn oyga yetganda, usharoʼ boʻladi. Abu Hotim aytadi: sanniya tishini tashlasa, sanniy; robaiya tishini tashlasa, robaa boʻladi.Саид ибн Мусайябдан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан оғирлаштирилган дият (ад-дият ал-муғаллаза) тўғрисида ривоят қилиб, юқоридаги ривоятнинг айнан ўзини зикр қилди. Абу Довуд айтади: Абу Убайд ва бошқа бир неча кишидан нақл қилинишича: туя тўртинчи йилга кирса, у ҳиққ (эркаги), урғочиси эса ҳиққа дейилади — чунки у (юк) ортилишга ва минилишга лойиқ бўлади. Бешинчи йилга кирса, жазаъ (эркаги) ва жазаъа (урғочиси) бўлади. Олтинчи йилга кириб, олдинги тишини ташласа, санний (эркаги) ва санния (урғочиси) бўлади. Еттинчи йилга кирса, робаа (эркаги) ва робаия (урғочиси) бўлади. Саккизинчи йилга кириб, робаиядан кейинги тишини ташласа, садис (эркаги) ва садас (урғочиси) бўлади. Тўққизинчи йилга кириб, қозиқ тиши ёрилиб чиқса, бозил бўлади. Ўнинчи йилга кирса, мухлиф бўлади. Сўнгра унга аталган от бўлмайди, балки: бир йиллик бозил, икки йиллик бозил, бир йиллик мухлиф, икки йиллик мухлиф ва ундан ортиғи деб айтилади. Назр ибн Шумайл айтади: бинти махоз бир ёшли, бинти лабун икки ёшли, ҳиққа уч ёшли, жазаъа тўрт ёшли, санний беш ёшли, робаа олти ёшли, садис етти ёшли, бозил саккиз ёшли (туядир). Абу Довуд айтади: Абу Ҳотим ва Асмаий айтадилар: «Жазуъа» бу — вақт (фасл) бўлиб, ёш (тиш) эмас. Абу Ҳотим айтади: баъзилар шундай дедилар: робаия тишини ташласа, робаа; санния тишини ташласа, санний бўлади. Абу Убайд айтади: (туя) ҳомиладор бўлса, халифа бўлади ва ўн ойгача шундай халифа бўлиб туради; ўн ойга етганда, ушарў бўлади. Абу Ҳотим айтади: санния тишини ташласа, санний; робаия тишини ташласа, робаа бўлади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ - حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ غَالِبٍ التَّمَّارِ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَصَابِعُ سَوَاءٌ عَشْرٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Barmoqlar (diyatda) tengdir, har biriga oʻntadan tuya (beriladi)», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бармоқлар (диятда) тенгдир, ҳар бирига ўнтадан туя (берилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ غَالِبٍ التَّمَّارِ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنِ الأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَصَابِعُ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ عَشْرٌ عَشْرٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ غَالِبٍ قَالَ سَمِعْتُ مَسْرُوقَ بْنَ أَوْسٍ وَرَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ قَالَ حَدَّثَنِي غَالِبٌ التَّمَّارُ بِإِسْنَادِ أَبِي الْوَلِيدِ وَرَوَاهُ حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي صَفِيَّةَ عَنْ غَالِبٍ بِإِسْنَادِ إِسْمَاعِيلَ ‏.‏

Masruq ibn Avsdan, u Ashʼariydan (Abu Muso al-Ashʼariydan), u zot Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilishicha, (Paygʻambar ﷺ): «Barmoqlar (diyatda) tengdir», dedilar. (Masruq) aytdi: «Har biriga oʻntadanmi?» deb soʻradim. (Abu Muso): «Ha», dedi. Abu Dovud aytadi: buni Muhammad ibn Jaʼfar Shuʼbadan, u Gʻolibdan: «Masruq ibn Avsdan eshitdim», deb rivoyat qildi. Va uni Ismoil ham rivoyat qilib: «Menga Gʻolib at-Tammor Abu Validning isnodi bilan aytib berdi», dedi. Yana uni Hanzala ibn Abu Safiyya Gʻolibdan Ismoilning isnodi bilan rivoyat qildi.Масруқ ибн Авсдан, у Ашъарийдан (Абу Мусо ал-Ашъарийдан), у зот Пайғамбар ﷺдан ривоят қилишича, (Пайғамбар ﷺ): «Бармоқлар (диятда) тенгдир», дедилар. (Масруқ) айтди: «Ҳар бирига ўнтаданми?» деб сўрадим. (Абу Мусо): «Ҳа», деди. Абу Довуд айтади: буни Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбадан, у Ғолибдан: «Масруқ ибн Авсдан эшитдим», деб ривоят қилди. Ва уни Исмоил ҳам ривоят қилиб: «Менга Ғолиб ат-Таммор Абу Валиднинг исноди билан айтиб берди», деди. Яна уни Ҳанзала ибн Абу Сафийя Ғолибдан Исмоилнинг исноди билан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، كُلُّهُمْ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَعْنِي الإِبْهَامَ وَالْخِنْصَرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu va bu tengdir», dedilar. (Roviy) aytdi: yaʼni bosh barmoq bilan jimjiloqni (nazarda tutdilar).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ва бу тенгдир», дедилар. (Ровий) айтди: яъни бош бармоқ билан жимжилоқни (назарда тутдилар).

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَصَابِعُ سَوَاءٌ وَالأَسْنَانُ سَوَاءٌ الثَّنِيَّةُ وَالضِّرْسُ سَوَاءٌ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ عَنْ شُعْبَةَ بِمَعْنَى عَبْدِ الصَّمَدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ حَدَّثَنَاهُ الدَّارِمِيُّ عَنِ النَّضْرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Barmoqlar tengdir, tishlar ham tengdir; oldingi tish bilan oziq tish tengdir, bu va bu tengdir», dedilar. Abu Dovud aytadi: buni Nazr ibn Shumayl Shuʼbadan Abdussamad rivoyatining maʼnosida rivoyat qildi. Abu Dovud aytadi: uni bizga Dorimiy Nazrdan rivoyat qilib berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бармоқлар тенгдир, тишлар ҳам тенгдир; олдинги тиш билан озиқ тиш тенгдир, бу ва бу тенгдир», дедилар. Абу Довуд айтади: буни Назр ибн Шумайл Шуъбадан Абдуссамад ривоятининг маъносида ривоят қилди. Абу Довуд айтади: уни бизга Доримий Назрдан ривоят қилиб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَسْنَانُ سَوَاءٌ وَالأَصَابِعُ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tishlar tengdir, barmoqlar ham tengdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тишлар тенгдир, бармоқлар ҳам тенгдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qoʻl barmoqlari bilan oyoq barmoqlarini (diyatda) teng qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қўл бармоқлари билан оёқ бармоқларини (диятда) тенг қилдилар.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ وَهُوَ مُسْنِدٌ ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ ‏"‏ فِي الأَصَابِعِ عَشْرٌ عَشْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan (Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan) rivoyat qilishicha, Paygʻambar ﷺ orqalarini Kaʼbaga suyab turib, xutbalarida: «Barmoqlar (diyatida) har biriga oʻntadan (tuya)», dedilar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан (Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан) ривоят қилишича, Пайғамбар ﷺ орқаларини Каъбага суяб туриб, хутбаларида: «Бармоқлар (диятида) ҳар бирига ўнтадан (туя)», дедилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ أَبُو خَيْثَمَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونُ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الأَسْنَانِ خَمْسٌ خَمْسٌ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan (Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan), u zot Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilishicha, (Paygʻambar ﷺ): «Tishlar (diyatida) har biriga beshtadan (tuya)», dedilar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан (Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан), у зот Пайғамбар ﷺдан ривоят қилишича, (Пайғамбар ﷺ): «Тишлар (диятида) ҳар бирига бештадан (туя)», дедилар.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَجَدْتُ فِي كِتَابِي عَنْ شَيْبَانَ، - وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْهُ - فَحَدَّثْنَاهُ أَبُو بَكْرٍ، - صَاحِبٌ لَنَا ثِقَةٌ - قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ رَاشِدٍ - عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَوِّمُ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ يُقَوِّمُهَا عَلَى أَثْمَانِ الإِبِلِ فَإِذَا غَلَتْ رَفَعَ فِي قِيمَتِهَا وَإِذَا هَاجَتْ رُخْصًا نَقَصَ مِنْ قِيمَتِهَا وَبَلَغَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ أَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ ثَمَانِيَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَمَنْ كَانَ دِيَةُ عَقْلِهِ فِي الشَّاءِ فَأَلْفَىْ شَاةٍ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى قَرَابَتِهِمْ فَمَا فَضَلَ فَلِلْعَصَبَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الأَنْفِ إِذَا جُدِعَ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَإِنْ جُدِعَتْ ثَنْدُوَتُهُ فَنِصْفُ الْعَقْلِ خَمْسُونَ مِنَ الإِبِلِ أَوْ عَدْلُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوْ مِائَةُ بَقَرَةٍ أَوْ أَلْفُ شَاةٍ وَفِي الْيَدِ إِذَا قُطِعَتْ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الرِّجْلِ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الْعَقْلِ ثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ مِنَ الإِبِلِ وَثُلْثٌ أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوِ الْبَقَرِ أَوِ الشَّاءِ وَالْجَائِفَةُ مِثْلُ ذَلِكَ وَفِي الأَصَابِعِ فِي كُلِّ أُصْبُعٍ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَسْنَانِ فِي كُلِّ سِنٍّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَقْلَ الْمَرْأَةِ بَيْنَ عَصَبَتِهَا مَنْ كَانُوا لاَ يَرِثُونَ مِنْهَا شَيْئًا إِلاَّ مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا فَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا وَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهُمْ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ لِلْقَاتِلِ شَىْءٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَارِثٌ فَوَارِثُهُ أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَيْهِ وَلاَ يَرِثُ الْقَاتِلُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ هَذَا كُلُّهُ حَدَّثَنِي بِهِ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ هَرَبَ إِلَى الْبَصْرَةِ مِنَ الْقَتْلِ ‏.‏

Abu Dovud aytdi: Men daftarimda Shaybondan (yozib olganimni) topdim, ammo uni undan eshitmagan edim, shuning uchun uni bizga Abu Bakr — bizning ishonchli doʻstimiz — soʻzlab berib aytdi: Bizga Shaybon soʻzlab berdi, bizga Muhammad — yaʼni ibn Roshid — Sulaymondan — yaʼni ibn Musodan — u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildi. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ qishloq ahli uchun xato (bilan oʻldirish) diyatini toʻrt yuz dinor yoki uning kumushdagi muqobili qilib belgilar edilar. U zot uni tuyalarning narxiga qarab belgilar edilar; tuyalar qimmatlashganda diyat qiymatini koʻtarar, arzonlashganda esa qiymatidan kamaytirar edilar. Rasululloh ﷺ zamonlarida u toʻrt yuz dinor bilan sakkiz yuz dinor orasiga yetdi, yoki uning kumushdagi muqobili — sakkiz ming dirham (boʻldi). Rasululloh ﷺ sigir egalariga ikki yuz sigir, qoʻy egalariga esa ikki ming qoʻy (toʻlashga) hukm qildilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Diyat oʻldirilganning vorislari orasida ularning qarindoshlik darajasiga koʻra (boʻlinadigan) merosdir; ortib qolgani esa asabaga (otadan boʻlgan erkak qarindoshlarga) tegishlidir», dedilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ burun butunlay kesib tashlansa toʻliq diyat — bir yuz (tuya) toʻlashga, agar burun uchi kesilsa diyatning yarmi — ellik tuya yoki uning oltin yoki kumushdagi muqobili, yoki bir yuz sigir, yoki bir ming qoʻy toʻlashga hukm qildilar. Qoʻl kesilganda diyatning yarmi, oyoq (kesilganda ham) diyatning yarmi, bosh suyagiga yetgan jarohat (maʼmuma)da diyatning uchdan biri — oʻttiz uch tuya va uchdan bir, yoki uning oltin, kumush, sigir yoxud qoʻydagi qiymati (toʻlanadi); ich-koʻrak yorilgan jarohat (joifa) ham xuddi shunday. Barmoqlarda — har bir barmoq uchun oʻn tuya, tishlarda — har bir tish uchun besh tuya (toʻlanadi). Rasululloh ﷺ ayolning diyati uning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) orasida boʻlishiga hukm qildilar; (asaba) uning vorislaridan ortib qolganidan boshqa hech narsasini meros olmaydi. Agar (ayol) oʻldirilsa, uning diyati vorislari orasida (boʻlinadi) va ular qotilidan qasos oladilar. Rasululloh ﷺ: «Qotilga hech narsa yoʻq; agar (oʻldirilganning) vorisi boʻlmasa, uning vorisi odamlar ichida unga eng yaqin boʻlganidir; qotil esa hech narsani meros olmaydi», dedilar. Muhammad aytdi: Bularning hammasini menga Sulaymon ibn Muso Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib soʻzlab berdi. Abu Dovud aytdi: Muhammad ibn Roshid Damashq ahlidan boʻlib, qotldan (qochib) Basraga qochib ketgan edi.Абу Довуд айтди: Мен дафтаримда Шайбондан (ёзиб олганимни) топдим, аммо уни ундан эшитмаган эдим, шунинг учун уни бизга Абу Бакр — бизнинг ишончли дўстимиз — сўзлаб бериб айтди: Бизга Шайбон сўзлаб берди, бизга Муҳаммад — яъни ибн Рошид — Сулаймондан — яъни ибн Мусодан — у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилди. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ қишлоқ аҳли учун хато (билан ўлдириш) диятини тўрт юз динор ёки унинг кумушдаги муқобили қилиб белгилар эдилар. У зот уни туяларнинг нархига қараб белгилар эдилар; туялар қимматлашганда дият қийматини кўтарар, арзонлашганда эса қийматидан камайтирар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ замонларида у тўрт юз динор билан саккиз юз динор орасига етди, ёки унинг кумушдаги муқобили — саккиз минг дирҳам (бўлди). Расулуллоҳ ﷺ сигир эгаларига икки юз сигир, қўй эгаларига эса икки минг қўй (тўлашга) ҳукм қилдилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Дият ўлдирилганнинг ворислари орасида уларнинг қариндошлик даражасига кўра (бўлинадиган) меросдир; ортиб қолгани эса асабага (отадан бўлган эркак қариндошларга) тегишлидир», дедилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бурун бутунлай кесиб ташланса тўлиқ дият — бир юз (туя) тўлашга, агар бурун учи кесилса диятнинг ярми — эллик туя ёки унинг олтин ёки кумушдаги муқобили, ёки бир юз сигир, ёки бир минг қўй тўлашга ҳукм қилдилар. Қўл кесилганда диятнинг ярми, оёқ (кесилганда ҳам) диятнинг ярми, бош суягига етган жароҳат (маъмума)да диятнинг учдан бири — ўттиз уч туя ва учдан бир, ёки унинг олтин, кумуш, сигир ёхуд қўйдаги қиймати (тўланади); ич-кўрак ёрилган жароҳат (жоифа) ҳам худди шундай. Бармоқларда — ҳар бир бармоқ учун ўн туя, тишларда — ҳар бир тиш учун беш туя (тўланади). Расулуллоҳ ﷺ аёлнинг дияти унинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) орасида бўлишига ҳукм қилдилар; (асаба) унинг ворисларидан ортиб қолганидан бошқа ҳеч нарсасини мерос олмайди. Агар (аёл) ўлдирилса, унинг дияти ворислари орасида (бўлинади) ва улар қотилидан қасос оладилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қотилга ҳеч нарса йўқ; агар (ўлдирилганнинг) вориси бўлмаса, унинг вориси одамлар ичида унга энг яқин бўлганидир; қотил эса ҳеч нарсани мерос олмайди», дедилар. Муҳаммад айтди: Буларнинг ҳаммасини менга Сулаймон ибн Мусо Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб сўзлаб берди. Абу Довуд айтди: Муҳаммад ибн Рошид Дамашқ аҳлидан бўлиб, қотлдан (қочиб) Басрага қочиб кетган эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ بِلاَلٍ الْعَامِلِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ رَاشِدٍ - عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَقْلُ شِبْهِ الْعَمْدِ مُغَلَّظٌ مِثْلُ عَقْلِ الْعَمْدِ وَلاَ يُقْتَلُ صَاحِبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَزَادَنَا خَلِيلٌ عَنِ ابْنِ رَاشِدٍ ‏"‏ وَذَلِكَ أَنْ يَنْزُوَ الشَّيْطَانُ بَيْنَ النَّاسِ فَتَكُونَ دِمَاءٌ فِي عِمِّيَّا فِي غَيْرِ ضَغِينَةٍ وَلاَ حَمْلِ سِلاَحٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qasdga oʻxshash (oʻldirish — shibhul-amd)ning diyati qasdan oʻldirish diyatidek ogʻirlashtirilgan boʻladi, ammo uni qilgan kishi (qasos uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Xalil bizga ibn Roshiddan (quyidagini) ziyoda qildi: «Bu shaytonning odamlar orasiga sakrab (kirib) kelishi natijasida adovatsiz va qurol koʻtarmasdan, koʻr-koʻrona toʻkilgan qonlardir».Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қасдга ўхшаш (ўлдириш — шибҳул-амд)нинг дияти қасдан ўлдириш диятидек оғирлаштирилган бўлади, аммо уни қилган киши (қасос учун) ўлдирилмайди», дедилар. (Ровий) айтди: Халил бизга ибн Рошиддан (қуйидагини) зиёда қилди: «Бу шайтоннинг одамлар орасига сакраб (кириб) келиши натижасида адоватсиз ва қурол кўтармасдан, кўр-кўрона тўкилган қонлардир».

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْحَارِثِ، حَدَّثَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ، - يَعْنِي الْمُعَلِّمَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Suyakka yetgan jarohatlar (mavozih)da besh (tuya) bor», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Суякка етган жароҳатлар (мавозиҳ)да беш (туя) бор», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي الْعَلاَءُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْعَيْنِ الْقَائِمَةِ السَّادَّةِ لِمَكَانِهَا بِثُلُثِ الدِّيَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻz oʻrnida turgan, ammo (koʻrmay) qolib, oʻrnini toʻsib turgan koʻz (haqida) diyatning uchdan biri toʻlanishiga hukm qildilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўз ўрнида турган, аммо (кўрмай) қолиб, ўрнини тўсиб турган кўз (ҳақида) диятнинг учдан бири тўланишига ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نَضْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، كَانَتَا تَحْتَ رَجُلٍ مِنْ هُذَيْلٍ فَضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِعَمُودٍ فَقَتَلَتْهَا وَجَنِينَهَا فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ كَيْفَ نَدِي مَنْ لاَ صَاحَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ اسْتَهَلَّ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَسَجْعٌ كَسَجْعِ الأَعْرَابِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ وَجَعَلَهُ عَلَى عَاقِلَةِ الْمَرْأَةِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ikki ayol Huzayl (qabilasi)dan boʻlgan bir kishining (nikohi) ostida edi. Ulardan biri ikkinchisini ustun bilan urib, uni va qornidagi homilasini oʻldirib qoʻydi. Shunda ular janjallashib Nabiy ﷺ huzuriga (hakamlikka) keldilar. Ikki kishidan biri: «Qichqirmagan, yemagan, ichmagan va ovoz chiqarmagan kimsaga qanday qilib diyat toʻlaymiz?», dedi. U zot: «Bu aʼrobiylarning saji (qofiyali nasri)ga oʻxshash sajmidir?», dedilar. Va u zot bu (homila) haqida bir gʻurra (qul yoki choʻri) toʻlashga hukm qilib, uni ayolning oqilasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasiga yukladilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Икки аёл Ҳузайл (қабиласи)дан бўлган бир кишининг (никоҳи) остида эди. Улардан бири иккинчисини устун билан уриб, уни ва қорнидаги ҳомиласини ўлдириб қўйди. Шунда улар жанжаллашиб Набий ﷺ ҳузурига (ҳакамликка) келдилар. Икки кишидан бири: «Қичқирмаган, емаган, ичмаган ва овоз чиқармаган кимсага қандай қилиб дият тўлаймиз?», деди. У зот: «Бу аъробийларнинг сажи (қофияли насри)га ўхшаш сажмидир?», дедилар. Ва у зот бу (ҳомила) ҳақида бир ғурра (қул ёки чўри) тўлашга ҳукм қилиб, уни аёлнинг оқиласи (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасига юкладилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ وَزَادَ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ الْمَقْتُولَةِ عَلَى عَصَبَةِ الْقَاتِلَةِ وَغُرَّةً لِمَا فِي بَطْنِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الْحَكَمُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ oʻldirilgan ayolning diyatini qotil ayolning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasiga, qornidagisi (homilasi) uchun esa bir gʻurrani (yukladilar). Abu Dovud aytdi: Buni xuddi shunday al-Hakam Mujohiddan, u Mugʻiyradan rivoyat qilgan.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ўлдирилган аёлнинг диятини қотил аёлнинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасига, қорнидагиси (ҳомиласи) учун эса бир ғуррани (юкладилар). Абу Довуд айтди: Буни худди шундай ал-Ҳакам Мужоҳиддан, у Муғийрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبَّادٍ الأَزْدِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ عُمَرَ، اسْتَشَارَ النَّاسَ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِيهَا بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ ائْتِنِي بِمَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ ‏.‏ فَأَتَاهُ بِمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ - زَادَ هَارُونُ - فَشَهِدَ لَهُ يَعْنِي ضَرَبَ الرَّجُلُ بَطْنَ امْرَأَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ بَلَغَنِي عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ إِنَّمَا سُمِّيَ إِمْلاَصًا لأَنَّ الْمَرْأَةَ تَزْلِقُهُ قَبْلَ وَقْتِ الْوِلاَدَةِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا زَلَقَ مِنَ الْيَدِ وَغَيْرِهِ فَقَدْ مَلِصَ ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar odamlar bilan ayolning (homilasini) tushirib yuborish (imlos) haqida kengashdi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ buning haqida bir gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlashga) hukm qilganlariga guvoh boʻldim», dedi. (Umar): «Senga (guvohlik berishda) hamroh boʻladigan kishini olib kel», dedi. Shunda u oldiga Muhammad ibn Maslamani olib keldi. Horun (quyidagini) ziyoda qildi: U unga guvohlik berdi — yaʼni bir kishi ayolining qornini urgani (haqida). Abu Dovud aytdi: Menga Abu Ubayddan yetib kelishicha, u (homila tushishi) imlos deb atalishining sababi shuki, ayol uni tugʻilish vaqtidan oldin sirgʻalib chiqarib yuboradi; xuddi shuningdek, qoʻldan yoki boshqasidan sirgʻalib ketgan har bir narsa ham malisa (sirgʻalib ketdi) deyiladi.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар одамлар билан аёлнинг (ҳомиласини) тушириб юбориш (имлос) ҳақида кенгашди. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ бунинг ҳақида бир ғурра — қул ёки чўри (тўлашга) ҳукм қилганларига гувоҳ бўлдим», деди. (Умар): «Сенга (гувоҳлик беришда) ҳамроҳ бўладиган кишини олиб кел», деди. Шунда у олдига Муҳаммад ибн Масламани олиб келди. Ҳорун (қуйидагини) зиёда қилди: У унга гувоҳлик берди — яъни бир киши аёлининг қорнини ургани (ҳақида). Абу Довуд айтди: Менга Абу Убайддан етиб келишича, у (ҳомила тушиши) имлос деб аталишининг сабаби шуки, аёл уни туғилиш вақтидан олдин сирғалиб чиқариб юборади; худди шунингдек, қўлдан ёки бошқасидан сирғалиб кетган ҳар бир нарса ҳам малиса (сирғалиб кетди) дейилади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنَ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عُمَرَ، بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan shu maʼnoda rivoyat qilinadi. Abu Dovud aytdi: Buni Hammod ibn Zayd va Hammod ibn Salama Hishom ibn Urvadan, u otasidan rivoyat qilib, Umar aytdi (deganlar).Умар (розияллоҳу анҳу)дан шу маънода ривоят қилинади. Абу Довуд айтди: Буни Ҳаммод ибн Зайд ва Ҳаммод ибн Салама Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ривоят қилиб, Умар айтди (деганлар).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ سَأَلَ عَنْ قَضِيَّةِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَامَ إِلَيْهِ حَمَلُ بْنُ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ فَقَالَ كُنْتُ بَيْنَ امْرَأَتَيْنِ فَضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِمِسْطَحٍ فَقَتَلَتْهَا وَجَنِينَهَا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنِينِهَا بِغُرَّةٍ وَأَنْ تُقْتَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْمِسْطَحُ هُوَ الصَّوْبَجُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْمِسْطَحُ عُودٌ مِنْ أَعْوَادِ الْخِبَاءِ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar buning (homila tushishi) haqida Nabiy ﷺning hukmlari toʻgʻrisida soʻradi. Shunda unga (qarata) Hamal ibn Molik ibn an-Nobigʻa oʻrnidan turib: «Men ikki ayol orasida (er) edim, ulardan biri ikkinchisini xivich (yogʻoch) bilan urib, uni va qornidagi homilasini oʻldirib qoʻydi. Rasululloh ﷺ uning homilasi haqida bir gʻurra (toʻlashga) va (qotil ayol) oʻldirilishiga hukm qildilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Nazr ibn Shumayl aytdi: Mistah — bu xamir yoyadigan oʻqlogʻdir. Abu Dovud aytdi: Abu Ubayd aytdi: Mistah — chodir yogʻochlaridan bir yogʻochdir.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар бунинг (ҳомила тушиши) ҳақида Набий ﷺнинг ҳукмлари тўғрисида сўради. Шунда унга (қарата) Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ўрнидан туриб: «Мен икки аёл орасида (эр) эдим, улардан бири иккинчисини хивич (ёғоч) билан уриб, уни ва қорнидаги ҳомиласини ўлдириб қўйди. Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳомиласи ҳақида бир ғурра (тўлашга) ва (қотил аёл) ўлдирилишига ҳукм қилдилар», деди. Абу Довуд айтди: Назр ибн Шумайл айтди: Мистаҳ — бу хамир ёядиган ўқлоғдир. Абу Довуд айтди: Абу Убайд айтди: Мистаҳ — чодир ёғочларидан бир ёғочдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ قَامَ عُمَرُ رضى الله عنه عَلَى الْمِنْبَرِ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ لَمْ يَذْكُرْ وَأَنْ تُقْتَلَ ‏.‏ زَادَ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ لَمْ أَسْمَعْ بِهَذَا لَقَضَيْنَا بِغَيْرِ هَذَا ‏.‏

Tovus (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) minbarga chiqib, shu maʼnoni zikr qildi, ammo «(qotil ayol) oʻldirilishi»ni zikr qilmadi. (Lekin) «bir gʻurra — qul yoki choʻri» (soʻzini) ziyoda qildi. (Tovus) aytdi: Shunda Umar: «Allohu akbar! Agar men buni eshitmaganimda edi, biz bundan boshqacha hukm qilgan boʻlar edik», dedi.Товус (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) минбарга чиқиб, шу маънони зикр қилди, аммо «(қотил аёл) ўлдирилиши»ни зикр қилмади. (Лекин) «бир ғурра — қул ёки чўри» (сўзини) зиёда қилди. (Товус) айтди: Шунда Умар: «Аллоҳу акбар! Агар мен буни эшитмаганимда эди, биз бундан бошқача ҳукм қилган бўлар эдик», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّمَّارُ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ طَلْحَةَ، حَدَّثَهُمْ قَالَ حَدَّثَنَا أَسْبَاطٌ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قِصَّةِ حَمَلِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ فَأَسْقَطَتْ غُلاَمًا قَدْ نَبَتَ شَعْرُهُ مَيِّتًا وَمَاتَتِ الْمَرْأَةُ فَقَضَى عَلَى الْعَاقِلَةِ الدِّيَةَ ‏.‏ فَقَالَ عَمُّهَا إِنَّهَا قَدْ أَسْقَطَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ غُلاَمًا قَدْ نَبَتَ شَعْرُهُ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو الْقَاتِلَةِ إِنَّهُ كَاذِبٌ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا اسْتَهَلَّ وَلاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ فَمِثْلُهُ يُطَلُّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسَجْعَ الْجَاهِلِيَّةِ وَكَهَانَتَهَا أَدِّ فِي الصَّبِيِّ غُرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَ اسْمُ إِحْدَاهُمَا مُلَيْكَةَ وَالأُخْرَى أُمَّ غُطَيْفٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U (ayol) sochi oʻsib chiqqan bir oʻgʻil bolani oʻlik holda tushirib yubordi va ayolning oʻzi ham vafot etdi. Shunda (Nabiy ﷺ) diyatni oqila (otadan boʻlgan erkak qarindoshlar) zimmasiga (toʻlashga) hukm qildilar. Uning amakisi: «Ey Allohning Nabiysi! U (ayol) sochi oʻsib chiqqan bir oʻgʻilni tushirib yubordi», dedi. Qotil (ayol)ning otasi esa: «U yolgʻonchidir! Allohga qasamki, (bola) ovoz chiqarmadi, ichmadi va yemadi; bunday narsa uchun (diyat) bekorga ketadi (toʻlanmaydi)», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Bu johiliyatning saji va uning kohinligimi?! Bola (homila) haqida bir gʻurra toʻla», dedilar. Ibn Abbos aytdi: Ulardan birining ismi Mulayka, ikkinchisiniki esa Umm Gʻutayf edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У (аёл) сочи ўсиб чиққан бир ўғил болани ўлик ҳолда тушириб юборди ва аёлнинг ўзи ҳам вафот этди. Шунда (Набий ﷺ) диятни оқила (отадан бўлган эркак қариндошлар) зиммасига (тўлашга) ҳукм қилдилар. Унинг амакиси: «Эй Аллоҳнинг Набийси! У (аёл) сочи ўсиб чиққан бир ўғилни тушириб юборди», деди. Қотил (аёл)нинг отаси эса: «У ёлғончидир! Аллоҳга қасамки, (бола) овоз чиқармади, ичмади ва емади; бундай нарса учун (дият) бекорга кетади (тўланмайди)», деди. Шунда Набий ﷺ: «Бу жоҳилиятнинг сажи ва унинг коҳинлигими?! Бола (ҳомила) ҳақида бир ғурра тўла», дедилар. Ибн Аббос айтди: Улардан бирининг исми Мулайка, иккинчисиники эса Умм Ғутайф эди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، مِنْ هُذَيْلٍ قَتَلَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا زَوْجٌ وَوَلَدٌ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ الْمَقْتُولَةِ عَلَى عَاقِلَةِ الْقَاتِلَةِ وَبَرَّأَ زَوْجَهَا وَوَلَدَهَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عَاقِلَةُ الْمَقْتُولَةِ مِيرَاثُهَا لَنَا قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ مِيرَاثُهَا لِزَوْجِهَا وَوَلَدِهَا ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayl (qabilasi)dan boʻlgan ikki ayoldan biri ikkinchisini oʻldirib qoʻydi va ularning har birining eri va bolasi bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ oʻldirilgan ayolning diyatini qotil ayolning oqilasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasiga (yuklab), uning eri va bolasini (toʻlovdan) ozod qildilar. (Roviy) aytdi: Shunda oʻldirilgan ayolning oqilasi: «Uning merosi bizga (tegishli)», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, uning merosi eri va bolasiga (tegishli)», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайл (қабиласи)дан бўлган икки аёлдан бири иккинчисини ўлдириб қўйди ва уларнинг ҳар бирининг эри ва боласи бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ўлдирилган аёлнинг диятини қотил аёлнинг оқиласи (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасига (юклаб), унинг эри ва боласини (тўловдан) озод қилдилар. (Ровий) айтди: Шунда ўлдирилган аёлнинг оқиласи: «Унинг мероси бизга (тегишли)», деди. (Ровий) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, унинг мероси эри ва боласига (тегишли)», дедилар.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَابْنُ السَّرْحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اقْتَتَلَتِ امْرَأَتَانِ مِنْ هُذَيْلٍ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ فَقَتَلَتْهَا فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِيَةَ جَنِينِهَا غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ وَلِيدَةٌ وَقَضَى بِدِيَةِ الْمَرْأَةِ عَلَى عَاقِلَتِهَا وَوَرَّثَهَا وَلَدَهَا وَمَنْ مَعَهُمْ فَقَالَ حَمَلُ بْنُ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ الْهُذَلِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَغْرَمُ دِيَةَ مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ نَطَقَ وَلاَ اسْتَهَلَّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلُّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا هَذَا مِنْ إِخْوَانِ الْكُهَّانِ ‏"‏ ‏.‏ مِنْ أَجْلِ سَجْعِهِ الَّذِي سَجَعَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayl (qabilasi)dan boʻlgan ikki ayol janjallashib qoldi va ulardan biri ikkinchisini tosh bilan urib oʻldirib qoʻydi. Shunda ular janjallashib Rasululloh ﷺ huzuriga (hakamlikka) keldilar. Rasululloh ﷺ uning homilasi diyatini bir gʻurra — qul yoki choʻri (qilib) hukm qildilar va ayolning diyatini uning oqilasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasiga (yuklab), uni bolasi va ular bilan birga boʻlganlarga meros qildilar. Shunda Hamal ibn Molik ibn an-Nobigʻa al-Huzaliy: «Ey Allohning Rasuli! Ichmagan, yemagan, gapirmagan va ovoz chiqarmagan kimsaning diyatini qanday toʻlayman? Axir bunday narsa bekorga ketadi-ku», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning aytgan saji (qofiyali soʻzi) tufayli: «Bu faqat kohinlarning birodarlaridandir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайл (қабиласи)дан бўлган икки аёл жанжаллашиб қолди ва улардан бири иккинчисини тош билан уриб ўлдириб қўйди. Шунда улар жанжаллашиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (ҳакамликка) келдилар. Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳомиласи диятини бир ғурра — қул ёки чўри (қилиб) ҳукм қилдилар ва аёлнинг диятини унинг оқиласи (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасига (юклаб), уни боласи ва улар билан бирга бўлганларга мерос қилдилар. Шунда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ал-Ҳузалий: «Эй Аллоҳнинг Расули! Ичмаган, емаган, гапирмаган ва овоз чиқармаган кимсанинг диятини қандай тўлайман? Ахир бундай нарса бекорга кетади-ку», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг айтган сажи (қофияли сўзи) туфайли: «Бу фақат коҳинларнинг биродарларидандир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ ثُمَّ إِنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا بِالْغُرَّةِ تُوُفِّيَتْ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَنَّ مِيرَاثَهَا لِبَنِيهَا وَأَنَّ الْعَقْلَ عَلَى عَصَبَتِهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻngra u zot bir gʻurra (toʻlashga) hukm qilgan ayol vafot etdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning merosi bolalariga (tegishli) ekaniga va diyat uning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) zimmasida ekaniga hukm qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнгра у зот бир ғурра (тўлашга) ҳукм қилган аёл вафот этди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг мероси болаларига (тегишли) эканига ва дият унинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) зиммасида эканига ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ امْرَأَةً، حَذَفَتِ امْرَأَةً فَأَسْقَطَتْ فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ فِي وَلَدِهَا خَمْسَمِائَةِ شَاةٍ وَنَهَى يَوْمَئِذٍ عَنِ الْحَذْفِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا الْحَدِيثُ خَمْسَمِائَةِ شَاةٍ ‏.‏ وَالصَّوَابُ مِائَةُ شَاةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا قَالَ عَبَّاسٌ وَهُوَ وَهَمٌ ‏.‏

Abbos ibn Abdulazim bizga Ubaydulloh ibn Muso orqali, u Yusuf ibn Suhayb orqali, u Abdulloh ibn Burayda orqali, u otasidan rivoyat qiladi: Bir ayol boshqa bir ayolga (tosh otib) urgan edi, u (homiladagi bolasini) tushirib yubordi. Bu ish Rasululloh ﷺ ga koʻtarib kelindi. Shunda u zot uning boladasiga besh yuz qoʻy (toʻlanishiga) hukm qildilar va oʻsha kuni tosh otishdan qaytardilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadis shu tarzda «besh yuz qoʻy» (deb keladi). Toʻgʻrisi esa «yuz qoʻy»dir. Abu Dovud aytdi: Abbos shunday aytdi, bu esa xato (vahm)dir.Аббос ибн Абдулазим бизга Убайдуллоҳ ибн Мусо орқали, у Юсуф ибн Суҳайб орқали, у Абдуллоҳ ибн Бурайда орқали, у отасидан ривоят қилади: Бир аёл бошқа бир аёлга (тош отиб) урган эди, у (ҳомиладаги боласини) тушириб юборди. Бу иш Расулуллоҳ ﷺ га кўтариб келинди. Шунда у зот унинг боладасига беш юз қўй (тўланишига) ҳукм қилдилар ва ўша куни тош отишдан қайтардилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадис шу тарзда «беш юз қўй» (деб келади). Тўғриси эса «юз қўй»дир. Абу Довуд айтди: Аббос шундай айтди, бу эса хато (ваҳм)дир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ أَوْ فَرَسٍ أَوْ بَغْلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَخَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو لَمْ يَذْكُرَا أَوْ فَرَسٍ أَوْ بَغْلٍ ‏.‏

Ibrohim ibn Muso ar-Roziy bizga Iso orqali, u Muhammad — yaʼni ibn Amr — orqali, u Abu Salama orqali, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ homila (tushirilgan chaqaloq) haqida bir qul yoki choʻri yoxud ot yoki xachir (toʻlash bilan) hukm qildilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Hammod ibn Salama va Xolid ibn Abdulloh Muhammad ibn Amrdan rivoyat qilganlar, ammo ular «yoki ot yoki xachir»ni zikr qilmaganlar.Иброҳим ибн Мусо ар-Розий бизга Исо орқали, у Муҳаммад — яъни ибн Амр — орқали, у Абу Салама орқали, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳомила (туширилган чақалоқ) ҳақида бир қул ёки чўри ёхуд от ёки хачир (тўлаш билан) ҳукм қилдилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳаммод ибн Салама ва Холид ибн Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Амрдан ривоят қилганлар, аммо улар «ёки от ёки хачир»ни зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ الْعَوَقِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، وَجَابِرٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ الْغُرَّةُ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ رَبِيعَةُ الْغُرَّةُ خَمْسُونَ دِينَارًا ‏.‏

Muhammad ibn Sinon al-Avaqiy bizga Sharik orqali, u Mugʻiyra orqali, u Ibrohim va Jobir orqali, ular ash-Shaʼbiydan rivoyat qiladilar: U dedi: Gʻurra (qul yoki choʻri qiymati) besh yuz dirhamdir. Abu Dovud aytdi: Rabia dedi: Gʻurra ellik dinordir.Муҳаммад ибн Синон ал-Авақий бизга Шарик орқали, у Муғийра орқали, у Иброҳим ва Жобир орқали, улар аш-Шаъбийдан ривоят қиладилар: У деди: Ғурра (қул ёки чўри қиймати) беш юз дирҳамдир. Абу Довуд айтди: Рабиа деди: Ғурра эллик динордир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ هِشَامٍ، وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ الصَّوَّافُ، جَمِيعًا عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْمُكَاتَبِ يُقْتَلُ يُودَى مَا أَدَّى مِنْ مُكَاتَبَتِهِ دِيَةَ الْحُرِّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ الْمَمْلُوكِ ‏.‏

Musaddad bizga Yahyo ibn Said orqali, shuningdek Ismoil bizga Hishom orqali, yana Usmon ibn Abu Shayba bizga Yaʼlo ibn Ubayd orqali, u Hajjoj as-Savvof orqali — barchasi Yahyo ibn Abu Kasir orqali, u Ikrima orqali, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ oʻldirilgan mukotab (ozodligini sotib olishga shartlashgan qul) diyati haqida shunday hukm qildilarki, u mukotabasidan (ozodlik puli sifatida) toʻlagan miqdoricha ozod kishi diyati, qolgani uchun esa qul diyati toʻlanadi.Мусаддад бизга Яҳё ибн Саид орқали, шунингдек Исмоил бизга Ҳишом орқали, яна Усмон ибн Абу Шайба бизга Яъло ибн Убайд орқали, у Ҳажжож ас-Саввоф орқали — барчаси Яҳё ибн Абу Касир орқали, у Икрима орқали, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ ўлдирилган мукотаб (озодлигини сотиб олишга шартлашган қул) дияти ҳақида шундай ҳукм қилдиларки, у мукотабасидан (озодлик пули сифатида) тўлаган миқдорича озод киши дияти, қолгани учун эса қул дияти тўланади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ وَرِثَ مِيرَاثًا يَرِثُ عَلَى قَدْرِ مَا عَتَقَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ وُهَيْبٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَرْسَلَهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَجَعَلَهُ إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ قَوْلَ عِكْرِمَةَ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Hammod ibn Salama orqali, u Ayyub orqali, u Ikrima orqali, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Mukotab diyatga (qon puliga) yoki merosga haqdor boʻlsa, oʻzidan ozod boʻlgan miqdoriga qarab meros oladi». Abu Dovud aytdi: Buni Vuhayb Ayyubdan, u Ikrimadan, u Alidan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan. Hammod ibn Zayd va Ismoil esa uni Ayyubdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺ dan mursal (sahobiy halqasi tushirilgan) tarzda rivoyat qilganlar. Ismoil ibn Ulayya esa uni Ikrimaning soʻzi qilib keltirgan.Мусо ибн Исмоил бизга Ҳаммод ибн Салама орқали, у Айюб орқали, у Икрима орқали, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мукотаб диятга (қон пулига) ёки меросга ҳақдор бўлса, ўзидан озод бўлган миқдорига қараб мерос олади». Абу Довуд айтди: Буни Вуҳайб Айюбдан, у Икримадан, у Алидан, у Набий ﷺ дан ривоят қилган. Ҳаммод ибн Зайд ва Исмоил эса уни Айюбдан, у Икримадан, у Набий ﷺ дан мурсал (саҳобий ҳалқаси туширилган) тарзда ривоят қилганлар. Исмоил ибн Улайя эса уни Икриманинг сўзи қилиб келтирган.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دِيَةُ الْمُعَاهِدِ نِصْفُ دِيَةِ الْحُرِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مِثْلَهُ ‏.‏

Yazid ibn Xolid ibn Mavhab ar-Ramliy bizga Iso ibn Yunus orqali, u Muhammad ibn Ishoq orqali, u Amr ibn Shuayb orqali, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Ahd-paymon egasi (muohid)ning diyati ozod kishi diyatining yarmidir», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Usoma ibn Zayd al-Laysiy va Abdurrahmon ibn al-Horis Amr ibn Shuaybdan xuddi shunday rivoyat qilganlar.Язид ибн Холид ибн Мавҳаб ар-Рамлий бизга Исо ибн Юнус орқали, у Муҳаммад ибн Ишоқ орқали, у Амр ибн Шуайб орқали, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Аҳд-паймон эгаси (муоҳид)нинг дияти озод киши диятининг ярмидир», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Усома ибн Зайд ал-Лайсий ва Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис Амр ибн Шуайбдан худди шундай ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَاتَلَ أَجِيرٌ لِي رَجُلاً فَعَضَّ يَدَهُ فَانْتَزَعَهَا فَنَدَرَتْ ثَنِيَّتُهُ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَهْدَرَهَا وَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدُ أَنْ يَضَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَالْفَحْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَهْدَرَهَا وَقَالَ بَعُدَتْ سِنُّهُ ‏.‏

Musaddad bizga Yahyo orqali, u Ibn Jurayj orqali rivoyat qiladi: U dedi: Menga Ato xabar berdi, u Safvon ibn Yaʼlodan, u otasidan rivoyat qiladi: U dedi: Mening bir yollanma ishchim bir kishi bilan janjallashib, uning qoʻlini tishladi. U (kishi) qoʻlini tortib oldi, shunda (ishchimning) old tishi tushib ketdi. U Nabiy ﷺ huzuriga keldi, u zot esa uni (tishni) behuda (qasossiz) qoldirdilar va: «U qoʻlini sening ogʻzingga qoʻyib, sen uni xuddi (ay gʻir) tuyaga oʻxshab gʻajishingni istaysanmi?» dedilar. (Ato) dedi: Menga Ibn Abu Mulayka bobosidan xabar berdiki, Abu Bakr (roziyallohu anhu) ham uni (tishni) behuda (qasossiz) qoldirib: «Uning tishi yoʻqoldi (ketdi)», degan.Мусаддад бизга Яҳё орқали, у Ибн Журайж орқали ривоят қилади: У деди: Менга Ато хабар берди, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан ривоят қилади: У деди: Менинг бир ёлланма ишчим бир киши билан жанжаллашиб, унинг қўлини тишлади. У (киши) қўлини тортиб олди, шунда (ишчимнинг) олд тиши тушиб кетди. У Набий ﷺ ҳузурига келди, у зот эса уни (тишни) беҳуда (қасоссиз) қолдирдилар ва: «У қўлини сенинг оғзингга қўйиб, сен уни худди (ай ғир) туяга ўхшаб ғажишингни истайсанми?» дедилар. (Ато) деди: Менга Ибн Абу Мулайка бобосидан хабар бердики, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳам уни (тишни) беҳуда (қасоссиз) қолдириб: «Унинг тиши йўқолди (кетди)», деган.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، بِهَذَا زَادَ ثُمَّ قَالَ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِلْعَاضِّ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُمَكِّنَهُ مِنْ يَدِكَ فَيَعَضَّهَا ثُمَّ تَنْزِعَهَا مِنْ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَبْطَلَ دِيَةَ أَسْنَانِهِ ‏.‏

Ziyod ibn Ayyub bizga xabar berdi, Hushaym bizga Hajjoj va Abdulmalik orqali, ular Atodan, u Yaʼlo ibn Umayyadan shu (hadisni) rivoyat qildilar, lekin (unda) shuni ziyoda qildi: Soʻng (yaʼni Nabiy ﷺ) tishlagan kishiga: «Agar xohlasang, qoʻlingni unga (ogʻziga) topshirib, u uni tishlasin, soʻng sen uni uning ogʻzidan tortib olasan», dedilar. Va u zot tishlari diyatini botil (bekor) qildilar.Зиёд ибн Айюб бизга хабар берди, Ҳушайм бизга Ҳажжож ва Абдулмалик орқали, улар Атодан, у Яъло ибн Умайядан шу (ҳадисни) ривоят қилдилар, лекин (унда) шуни зиёда қилди: Сўнг (яъни Набий ﷺ) тишлаган кишига: «Агар хоҳласанг, қўлингни унга (оғзига) топшириб, у уни тишласин, сўнг сен уни унинг оғзидан тортиб оласан», дедилар. Ва у зот тишлари диятини ботил (бекор) қилдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ الأَنْطَاكِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَهُمْ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَطَبَّبَ وَلاَ يُعْلَمُ مِنْهُ طِبٌّ فَهُوَ ضَامِنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَصْرٌ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا لَمْ يَرْوِهِ إِلاَّ الْوَلِيدُ لاَ نَدْرِي هُوَ صَحِيحٌ أَمْ لاَ ‏.‏

Nasr ibn Osim al-Antokiy va Muhammad ibn as-Sabboh ibn Sufyon bizga shuni rivoyat qildilarki, al-Valid ibn Muslim ularga Ibn Jurayjdan, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan xabar berdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kimki tabiblik qilsa-yu, undan tabiblik (bilimi) maʼlum boʻlmasa, u (yetkazgan zararga) zomin (kafil) boʻladi». Nasr: «(al-Valid): menga Ibn Jurayj rivoyat qildi, dedi», dedi. Abu Dovud aytdi: Buni al-Validdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan, u sahihmi yoki yoʻqmi — bilmaymiz.Наср ибн Осим ал-Антокий ва Муҳаммад ибн ас-Саббоҳ ибн Суфён бизга шуни ривоят қилдиларки, ал-Валид ибн Муслим уларга Ибн Журайждан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кимки табиблик қилса-ю, ундан табиблик (билими) маълум бўлмаса, у (етказган зарарга) зомин (кафил) бўлади». Наср: «(ал-Валид): менга Ибн Журайж ривоят қилди, деди», деди. Абу Довуд айтди: Буни ал-Валиддан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган, у саҳиҳми ёки йўқми — билмаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنِي بَعْضُ الْوَفْدِ الَّذِينَ، قَدِمُوا عَلَى أَبِي قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا طَبِيبٍ تَطَبَّبَ عَلَى قَوْمٍ لاَ يُعْرَفُ لَهُ تَطَبُّبٌ قَبْلَ ذَلِكَ فَأَعْنَتَ فَهُوَ ضَامِنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ بِالنَّعْتِ إِنَّمَا هُوَ قَطْعُ الْعُرُوقِ وَالْبَطُّ وَالْكَىُّ ‏.‏

Muhammad ibn al-Aloʼ bizga Hafs orqali, u Abdulaziz ibn Umar ibn Abdulaziz orqali rivoyat qiladi: Menga otamning huzuriga kelgan elchilardan baʼzilari rivoyat qildilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qaysi bir tabib bundan oldin tabiblik (qilgani) maʼlum boʻlmagan holda biror qavmni davolab, (ularga) zarar yetkazsa, u zomin (kafil) boʻladi». Abdulaziz dedi: Aslida bu (tabiblik) tashxis (oddiy maslahat) emas, balki u tomirlarni kesish, yorish va dogʻlash (kabi amallar)dir.Муҳаммад ибн ал-Алў бизга Ҳафс орқали, у Абдулазиз ибн Умар ибн Абдулазиз орқали ривоят қилади: Менга отамнинг ҳузурига келган элчилардан баъзилари ривоят қилдилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қайси бир табиб бундан олдин табиблик (қилгани) маълум бўлмаган ҳолда бирор қавмни даволаб, (уларга) зарар етказса, у зомин (кафил) бўлади». Абдулазиз деди: Аслида бу (табиблик) ташхис (оддий маслаҳат) эмас, балки у томирларни кесиш, ёриш ва доғлаш (каби амаллар)дир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ مُسَدَّدٌ - خَطَبَ يَوْمَ الْفَتْحِ - ثُمَّ اتَّفَقَا - فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ كُلَّ مَأْثُرَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ دَمٍ أَوْ مَالٍ تُذْكَرُ وَتُدْعَى تَحْتَ قَدَمَىَّ إِلاَّ مَا كَانَ مِنْ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَسِدَانَةِ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Harb va Musaddad — maʼno (bir xil holda) — bizga aytdilar: Bizga Hammod orqali, u Xoliddan, u Qosim ibn Rabiadan, u Uqba ibn Avsdan, u Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ — Musaddad: «Fath (Makka fathi) kuni xutba qildilar», dedi — soʻng (ikkalasi) muvofiq kelishadi — shunday dedilar: «Ogoh boʻlinglar! Johiliyatdagi qon yoki mol (yuzasidan boʻlgan) har bir faxr (daʼvo), zikr etilsa-da, talab qilinsa-da, ikki oyogʻim ostidadir — faqat hojilarni suv bilan taʼminlash (siqoya) va Kaʼba xizmati (sidona)dan boshqasi». Soʻng dedilar: «Ogoh boʻlinglar! Qamchi va tayoq bilan boʻladigan, qasdga oʻxshash xato (qotillik) diyati yuzta tuya boʻlib, ulardan qirqtasi qornida bolasi bor (homilador tuya)dir».Сулаймон ибн Ҳарб ва Мусаддад — маъно (бир хил ҳолда) — бизга айтдилар: Бизга Ҳаммод орқали, у Холиддан, у Қосим ибн Рабиадан, у Уқба ибн Авсдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ — Мусаддад: «Фатҳ (Макка фатҳи) куни хутба қилдилар», деди — сўнг (иккаласи) мувофиқ келишади — шундай дедилар: «Огоҳ бўлинглар! Жоҳилиятдаги қон ёки мол (юзасидан бўлган) ҳар бир фахр (даъво), зикр этилса-да, талаб қилинса-да, икки оёғим остидадир — фақат ҳожиларни сув билан таъминлаш (сиқоя) ва Каъба хизмати (сидона)дан бошқаси». Сўнг дедилар: «Огоҳ бўлинглар! Қамчи ва таёқ билан бўладиган, қасдга ўхшаш хато (қотиллик) дияти юзта туя бўлиб, улардан қирқтаси қорнида боласи бор (ҳомиладор туя)дир».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ خَالِدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Vuhayb orqali, u Xoliddan shu isnod bilan, maʼnosiga yaqin (oʻxshash) tarzda rivoyat qildi.Мусо ибн Исмоил бизга Вуҳайб орқали, у Холиддан шу иснод билан, маъносига яқин (ўхшаш) тарзда ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ غُلاَمًا، لأُنَاسٍ فُقَرَاءَ قَطَعَ أُذُنَ غُلاَمٍ لأُنَاسٍ أَغْنِيَاءَ فَأَتَى أَهْلُهُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا أُنَاسٌ فُقَرَاءُ ‏.‏ فَلَمْ يَجْعَلْ عَلَيْهِ شَيْئًا ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga Muoz ibn Hishom orqali rivoyat qiladi: Menga otam Qatodadan, u Abu Nazradan, u Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Kambagʻal kishilarga tegishli bir qul boy kishilarga tegishli bir qulning qulogʻini kesib qoʻydi. Shunda uning (qulning) egalari Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh, biz kambagʻal kishilarmiz», dedilar. U zot esa unga (qulga) hech narsa (diyat) yuklamadilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Муоз ибн Ҳишом орқали ривоят қилади: Менга отам Қатодадан, у Абу Назрадан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Камбағал кишиларга тегишли бир қул бой кишиларга тегишли бир қулнинг қулоғини кесиб қўйди. Шунда унинг (қулнинг) эгалари Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ, биз камбағал кишилармиз», дедилар. У зот эса унга (қулга) ҳеч нарса (дият) юкламадилар.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ حُدِّثْتُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قُتِلَ فِي عِمَّيَّا أَوْ رَمْيًا يَكُونُ بَيْنَهُمْ بِحَجَرٍ أَوْ بِسَوْطٍ فَعَقْلُهُ عَقْلُ خَطَإٍ وَمَنْ قُتِلَ عَمْدًا فَقَوْدُ يَدَيْهِ فَمَنْ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Dovud aytdi: Menga Said ibn Sulaymondan, u Sulaymon ibn Kasirdan rivoyat qilindi: Bizga Amr ibn Dinor orqali, u Tovusdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi: U dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kimki (kim oʻldirgani) noaniq (koʻr-koʻrona) holatda, yoki odamlar oʻrtasida tosh yoxud qamchi otish (toʻs-toʻpoloni) orasida oʻldirilsa, uning diyati xato (qotillik) diyatidir. Kimki qasddan oʻldirilsa, (qotilning) qoʻliga (joniga) qasos boʻladi. Kim bunga (qasosga) toʻsqinlik qilsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin».Абу Довуд айтди: Менга Саид ибн Сулаймондан, у Сулаймон ибн Касирдан ривоят қилинди: Бизга Амр ибн Динор орқали, у Товусдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди: У деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кимки (ким ўлдиргани) ноаниқ (кўр-кўрона) ҳолатда, ёки одамлар ўртасида тош ёхуд қамчи отиш (тўс-тўполони) орасида ўлдирилса, унинг дияти хато (қотиллик) диятидир. Кимки қасддан ўлдирилса, (қотилнинг) қўлига (жонига) қасос бўлади. Ким бунга (қасосга) тўсқинлик қилса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرِّجْلُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الدَّابَّةُ تَضْرِبُ بِرِجْلِهَا وَهُوَ رَاكِبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Oyoq (zoyeʼdir) — javobgarlik yoʻq», dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu — hayvon ustiga minib olingan vaqtda uning oyogʻi bilan tepib yuborishidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Оёқ (зоеъдир) — жавобгарлик йўқ», дедилар. Абу Довуд айтади: Бу — ҳайвон устига миниб олинган вақтда унинг оёғи билан тепиб юборишидир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ سَمِعَا أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْعَجْمَاءُ الْمُنْفَلِتَةُ الَّتِي لاَ يَكُونُ مَعَهَا أَحَدٌ وَتَكُونُ بِالنَّهَارِ وَلاَ تَكُونُ بِاللَّيْلِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning yetkazgan jarohati zoyeʼdir — javobgarlik yoʻq, kondan (yetgan zarar) zoyeʼdir, quduqdan (yetgan zarar) zoyeʼdir. Yer ostidan topilgan dafinada esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Dovud aytadi: «Ajmoʼ» — yonida hech kim boʻlmagan, qoʻyib yuborilgan hayvon boʻlib, bu kunduzi boʻladi, kechasi boʻlmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг етказган жароҳати зоеъдир — жавобгарлик йўқ, кондан (етган зарар) зоеъдир, қудуқдан (етган зарар) зоеъдир. Ер остидан топилган дафинада эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Довуд айтади: «Ажмў» — ёнида ҳеч ким бўлмаган, қўйиб юборилган ҳайвон бўлиб, бу кундузи бўлади, кечаси бўлмайди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ التِّنِّيسِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ الصَّنْعَانِيُّ، كِلاَهُمَا عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ النَّارُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Oʻt (yongin) zoyeʼdir — javobgarlik yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ўт (ёнгин) зоеъдир — жавобгарлик йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَسَرَتِ الرُّبَيِّعُ أُخْتُ أَنَسِ بْنِ النَّضْرِ ثَنِيَّةَ امْرَأَةٍ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَضَى بِكِتَابِ اللَّهِ الْقِصَاصَ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ثَنِيَّتُهَا الْيَوْمَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ ‏"‏ ‏.‏ فَرَضُوا بِأَرْشٍ أَخَذُوهُ فَعَجِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ قِيلَ لَهُ كَيْفَ يُقْتَصُّ مِنَ السِّنِّ قَالَ تُبْرَدُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Anas ibn an-Nazrning singlisi Rubayyiʼ bir ayolning oldingi tishini sindirib qoʻydi. Shunda ular Paygʻambar ﷺ huzuriga keldilar. U zot Allohning Kitobiga koʻra qasos (qilinishi) hukmini chiqardilar. Anas ibn an-Nazr: «Sizni haq bilan (Paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, bugun uning tishi sindirilmaydi!» dedi. U zot: «Ey Anas! Allohning Kitobi qasosdir», dedilar. Soʻng (haligilar) tovon olishga rozi boʻlib, uni olishdi. Bundan Allohning Paygʻambari ﷺ taajjublanib: «Allohning bandalari orasida shundaylari borki, agar ular Allohga (biror narsa uchun) qasam ichsalar, Alloh ularning qasamini rost qilib qoʻyadi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, undan: «Tishdan qanday qasos olinadi?» deb soʻralganda, u: «Egov bilan egovlanadi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Анас ибн ан-Назрнинг синглиси Рубаййиъ бир аёлнинг олдинги тишини синдириб қўйди. Шунда улар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келдилар. У зот Аллоҳнинг Китобига кўра қасос (қилиниши) ҳукмини чиқардилар. Анас ибн ан-Назр: «Сизни ҳақ билан (Пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, бугун унинг тиши синдирилмайди!» деди. У зот: «Эй Анас! Аллоҳнинг Китоби қасосдир», дедилар. Сўнг (ҳалигилар) товон олишга рози бўлиб, уни олишди. Бундан Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ таажжубланиб: «Аллоҳнинг бандалари орасида шундайлари борки, агар улар Аллоҳга (бирор нарса учун) қасам ичсалар, Аллоҳ уларнинг қасамини рост қилиб қўяди», дедилар. Абу Довуд айтади: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, ундан: «Тишдан қандай қасос олинади?» деб сўралганда, у: «Эгов билан эговланади», деди.