حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفَرَّقَتِ النَّصَارَى عَلَى إِحْدَى أَوْ ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلاَثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiylar yetmish bir yoki yetmish ikki firqaga boʻlinib ketdilar, nasroniylar (ham) yetmish bir yoki yetmish ikki firqaga boʻlinib ketdilar. Mening ummatim esa yetmish uch firqaga boʻlinadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудийлар етмиш бир ёки етмиш икки фирқага бўлиниб кетдилар, насронийлар (ҳам) етмиш бир ёки етмиш икки фирқага бўлиниб кетдилар. Менинг умматим эса етмиш уч фирқага бўлинади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ، ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، قَالَ حَدَّثَنِي صَفْوَانُ، نَحْوَهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَزْهَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَرَازِيُّ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْهَوْزَنِيِّ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّهُ قَامَ فِينَا فَقَالَ أَلاَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ فِينَا فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ افْتَرَقُوا عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً وَإِنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثَلاَثٍ وَسَبْعِينَ ثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ وَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ يَحْيَى وَعَمْرٌو فِي حَدِيثَيْهِمَا ‏"‏ وَإِنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْ أُمَّتِي أَقْوَامٌ تَجَارَى بِهِمْ تِلْكَ الأَهْوَاءُ كَمَا يَتَجَارَى الْكَلْبُ لِصَاحِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَمْرٌو ‏"‏ الْكَلْبُ بِصَاحِبِهِ لاَ يَبْقَى مِنْهُ عِرْقٌ وَلاَ مَفْصِلٌ إِلاَّ دَخَلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Omir al-Havzaniydan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) oramizda turib shunday dedi: «Ogʻoh boʻlinglar! Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ oramizda turib: ‹Ogʻoh boʻlinglar! Sizlardan oldingi kitob ahli yetmish ikki millatga (firqaga) boʻlinib ketdilar. Bu millat esa yetmish uchga boʻlinadi: yetmish ikkitasi doʻzaxda va bittasi jannatda boʻladi, u ham boʻlsa jamoatdir›, dedilar». Ibn Yahyo va Amr oʻz rivoyatlarida ushbu (qoʻshimchani) ziyoda qildilar: «‹Mening ummatimdan shunday qavmlar paydo boʻladiki, ularda bu havoyi nafslar — quturish kasalligi oʻz egasiga (yugurib) yetganidek — yugurib yuradi›». Amr (oʻz rivoyatida): «‹Quturish kasalligi oʻz egasiga (yetganida) undan biror tomir va biror boʻgʻin qolmaydiki, unga kirib bormagan boʻlsin›, deb (aytdilar)», dedi.Абу Омир ал-Ҳавзанийдан ривоят қилинадики, у шундай деди: Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) орамизда туриб шундай деди: «Оғоҳ бўлинглар! Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ орамизда туриб: ‹Оғоҳ бўлинглар! Сизлардан олдинги китоб аҳли етмиш икки миллатга (фирқага) бўлиниб кетдилар. Бу миллат эса етмиш учга бўлинади: етмиш иккитаси дўзахда ва биттаси жаннатда бўлади, у ҳам бўлса жамоатдир›, дедилар». Ибн Яҳё ва Амр ўз ривоятларида ушбу (қўшимчани) зиёда қилдилар: «‹Менинг умматимдан шундай қавмлар пайдо бўладики, уларда бу ҳавойи нафслар — қутуриш касаллиги ўз эгасига (югуриб) етганидек — югуриб юради›». Амр (ўз ривоятида): «‹Қутуриш касаллиги ўз эгасига (етганида) ундан бирор томир ва бирор бўғин қолмайдики, унга кириб бормаган бўлсин›, деб (айтдилар)», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ ‏}‏ إِلَى ‏{‏ أُولُو الأَلْبَابِ ‏}‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّى اللَّهُ فَاحْذَرُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ ushbu oyatni: {U sizga Kitobni nozil qilgan zotdir. Uning (oyatlari) ichida muhkam (aniq maʼnoli) oyatlar bor…} {…aql egalari} (degan joygacha) tilovat qildilar. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ: «Qachon undagi mutashobih (koʻp maʼnoli) oyatlarga ergashadiganlarni koʻrsangiz, ana shular Alloh (Qurʼonda) zikr qilgan kishilardir. Bas, ulardan ehtiyot boʻlinglar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ ушбу оятни: {У сизга Китобни нозил қилган зотдир. Унинг (оятлари) ичида муҳкам (аниқ маъноли) оятлар бор…} {…ақл эгалари} (деган жойгача) тиловат қилдилар. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Қачон ундаги муташобиҳ (кўп маъноли) оятларга эргашадиганларни кўрсангиз, ана шулар Аллоҳ (Қуръонда) зикр қилган кишилардир. Бас, улардан эҳтиёт бўлинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الأَعْمَالِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَالْبُغْضُ فِي اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Amallarning eng afzali — Alloh yoʻlida sevish va Alloh yoʻlida nafratlanishdir», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Амалларнинг энг афзали — Аллоҳ йўлида севиш ва Аллоҳ йўлида нафратланишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، - وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ - قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، - وَذَكَرَ ابْنُ السَّرْحِ قِصَّةَ تَخَلُّفِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ - قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ ‏.‏ ثُمَّ سَاقَ خَبَرَ تَنْزِيلِ تَوْبَتِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb — u koʻzi koʻr boʻlib qolganida oʻgʻillaridan Kaʼbni yetaklab yuradigan kishi edi — shunday dedi: Men Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim — Ibn as-Sarh (rivoyatchi) uning Tabuk gʻazotida Nabiy ﷺ (qoʻshini)dan ortda qolib ketgani qissasini zikr qildi —: Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz uch kishi bilan gaplashishdan qaytardilar. Nihoyat bu (holat) menga uzoq choʻzilib ketganida, amakimning oʻgʻli boʻlmish Abu Qatodaning bogʻ devoridan oshib oʻtdim va unga salom berdim. Allohga qasamki, u menga salomimni qaytarmadi. Soʻng (Kaʼb) oʻzining tavbasi nozil boʻlishi xabarini (oxirigacha) keltirdi.Абдуллоҳ ибн Каъб — у кўзи кўр бўлиб қолганида ўғилларидан Каъбни етаклаб юрадиган киши эди — шундай деди: Мен Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим — Ибн ас-Сарҳ (ривоятчи) унинг Табук ғазотида Набий ﷺ (қўшини)дан ортда қолиб кетгани қиссасини зикр қилди —: Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз уч киши билан гаплашишдан қайтардилар. Ниҳоят бу (ҳолат) менга узоқ чўзилиб кетганида, амакимнинг ўғли бўлмиш Абу Қатоданинг боғ деворидан ошиб ўтдим ва унга салом бердим. Аллоҳга қасамки, у менга саломимни қайтармади. Сўнг (Каъб) ўзининг тавбаси нозил бўлиши хабарини (охиригача) келтирди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى أَهْلِي وَقَدْ تَشَقَّقَتْ يَدَاىَ فَخَلَّقُونِي بِزَعْفَرَانٍ فَغَدَوْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَىَّ وَقَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَاغْسِلْ هَذَا عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Men oilam oldiga keldim, qoʻllarim yorilib ketgan edi. Ular meni zaʼfaron bilan boʻyab qoʻyishdi. Soʻng ertalab Nabiy ﷺ huzurlariga borib, salom berdim. (U zot) menga (salomimni) qaytarmadilar va: «Borib, buni oʻzingdan yuvib tashla», dedilar.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Мен оилам олдига келдим, қўлларим ёрилиб кетган эди. Улар мени заъфарон билан бўяб қўйишди. Сўнг эрталаб Набий ﷺ ҳузурларига бориб, салом бердим. (У зот) менга (саломимни) қайтармадилар ва: «Бориб, буни ўзингдан ювиб ташла», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ سُمَيَّةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّهُ اعْتَلَّ بَعِيرٌ لِصَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ وَعِنْدَ زَيْنَبَ فَضْلُ ظَهْرٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِزَيْنَبَ ‏"‏ أَعْطِيهَا بَعِيرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنَا أُعْطِي تِلْكَ الْيَهُودِيَّةَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَجَرَهَا ذَا الْحِجَّةَ وَالْمُحَرَّمَ وَبَعْضَ صَفَرٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Safiyya bint Huyayyning bir tuyasi kasallanib qoldi. Zaynabning oldida esa ortiqcha ulov bor edi. Shunda Rasululloh ﷺ Zaynabga: «Unga bir tuya bergin», dedilar. U esa: «Men oʻsha yahudiy ayolga beraymi?», dedi. Bundan Rasululloh ﷺ gʻazablanib, undan Zulhijja, Muharram va Safarning bir qismida (ajralib) yuz oʻgirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Сафийя бинт Ҳуяййнинг бир туяси касалланиб қолди. Зайнабнинг олдида эса ортиқча улов бор эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Зайнабга: «Унга бир туя бергин», дедилар. У эса: «Мен ўша яҳудий аёлга берайми?», деди. Бундан Расулуллоҳ ﷺ ғазабланиб, ундан Зулҳижжа, Муҳаррам ва Сафарнинг бир қисмида (ажралиб) юз ўгирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ - أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمِرَاءُ فِي الْقُرْآنِ كُفْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. (U zot): «Qurʼon haqida janjallashish kufrdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилади. (У зот): «Қуръон ҳақида жанжаллашиш куфрдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرِو بْنُ كَثِيرِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ حَرِيزِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَوْفٍ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ أَلاَ يُوشِكُ رَجُلٌ شَبْعَانُ عَلَى أَرِيكَتِهِ يَقُولُ عَلَيْكُمْ بِهَذَا الْقُرْآنِ فَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ حَلاَلٍ فَأَحِلُّوهُ وَمَا وَجَدْتُمْ فِيهِ مِنْ حَرَامٍ فَحَرِّمُوهُ أَلاَ لاَ يَحِلُّ لَكُمْ لَحْمُ الْحِمَارِ الأَهْلِيِّ وَلاَ كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السَّبُعِ وَلاَ لُقَطَةُ مُعَاهِدٍ إِلاَّ أَنْ يَسْتَغْنِيَ عَنْهَا صَاحِبُهَا وَمَنْ نَزَلَ بِقَوْمٍ فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَقْرُوهُ فَإِنْ لَمْ يَقْرُوهُ فَلَهُ أَنْ يُعْقِبَهُمْ بِمِثْلِ قِرَاهُ ‏"‏ ‏.‏

Miqdom ibn Maʼdiykarib (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺ dan rivoyat qiladiki, (u zot) shunday dedilar: «Ogʻoh boʻlinglar! Darhaqiqat, menga Kitob va u bilan birga uning misli (sunnat) ham berildi. Ogʻoh boʻlinglar! Yaqinda shunday boʻladiki, qorni toʻq bir kishi oʻz oʻrindigʻiga yastanib turib: ‹Mana shu Qurʼonga (yopishinglar); unda nimani halol deb topsangiz, oʻshani halol qilinglar, unda nimani harom deb topsangiz, oʻshani harom qilinglar›, deydi. Ogʻoh boʻlinglar! Sizlarga uy (xonaki) eshagining goʻshti, har qanday oʻtkir tishli yirtqich (hayvon) hamda ahd-zimmiyning topib olingan narsasi — egasi undan beparvo boʻlmasa — halol emasdir. Kim biror qavmga (mehmon boʻlib) tushsa, ularning zimmasida uni mehmon qilish (vojib)dir. Agar ular uni mehmon qilmasalar, u (oʻz mehmondorchiligi) miqdoricha ulardan (haqini) olishga haqlidir», dedilar.Миқдом ибн Маъдийкариб (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қиладики, (у зот) шундай дедилар: «Оғоҳ бўлинглар! Дарҳақиқат, менга Китоб ва у билан бирга унинг мисли (суннат) ҳам берилди. Оғоҳ бўлинглар! Яқинда шундай бўладики, қорни тўқ бир киши ўз ўриндиғига ястаниб туриб: ‹Мана шу Қуръонга (ёпишинглар); унда нимани ҳалол деб топсангиз, ўшани ҳалол қилинглар, унда нимани ҳаром деб топсангиз, ўшани ҳаром қилинглар›, дейди. Оғоҳ бўлинглар! Сизларга уй (хонаки) эшагининг гўшти, ҳар қандай ўткир тишли йиртқич (ҳайвон) ҳамда аҳд-зиммийнинг топиб олинган нарсаси — эгаси ундан бепарво бўлмаса — ҳалол эмасдир. Ким бирор қавмга (меҳмон бўлиб) тушса, уларнинг зиммасида уни меҳмон қилиш (вожиб)дир. Агар улар уни меҳмон қилмасалар, у (ўз меҳмондорчилиги) миқдорича улардан (ҳақини) олишга ҳақлидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ الأَمْرُ مِنْ أَمْرِي مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لاَ نَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. (U zot): «Sizlardan birortangizni — oʻz oʻrindigʻiga yastanib oʻtirgan holida, unga mening ishlarimdan men buyurgan yoki qaytargan biror ish (xabari) yetib kelsa-yu, u: ‹Bilmaymiz, biz Allohning Kitobida nimani topsak, oʻshanga ergashamiz›, deydigan holda — koʻrmay (qoʻyay)», dedilar.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилади. (У зот): «Сизлардан бирортангизни — ўз ўриндиғига ястаниб ўтирган ҳолида, унга менинг ишларимдан мен буюрган ёки қайтарган бирор иш (хабари) етиб келса-ю, у: ‹Билмаймиз, биз Аллоҳнинг Китобида нимани топсак, ўшанга эргашамиз›, дейдиган ҳолда — кўрмай (қўяй)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ فِيهِ فَهُوَ رَدٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عِيسَى قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَنَعَ أَمْرًا عَلَى غَيْرِ أَمْرِنَا فَهُوَ رَدٌّ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ: «Kim bizning bu ishimizda (dinimizda) undan boʻlmagan narsani paydo qilsa, u (narsa) rad qilingandir», dedilar. Ibn Iso (rivoyatida): Nabiy ﷺ: «Kim bizning ishimizga (sunnatimizga) muvofiq boʻlmagan biror amalni qilsa, u rad qilingandir», dedilar, deb (keltirdi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бизнинг бу ишимизда (динимизда) ундан бўлмаган нарсани пайдо қилса, у (нарса) рад қилингандир», дедилар. Ибн Исо (ривоятида): Набий ﷺ: «Ким бизнинг ишимизга (суннатимизга) мувофиқ бўлмаган бирор амални қилса, у рад қилингандир», дедилар, деб (келтирди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو السُّلَمِيُّ، وَحُجْرُ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ أَتَيْنَا الْعِرْبَاضَ بْنَ سَارِيَةَ وَهُوَ مِمَّنْ نَزَلَ فِيهِ ‏{‏ وَلاَ عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاَ أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ ‏}‏ فَسَلَّمْنَا وَقُلْنَا أَتَيْنَاكَ زَائِرِينَ وَعَائِدِينَ وَمُقْتَبِسِينَ ‏.‏ فَقَالَ الْعِرْبَاضُ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا فَوَعَظَنَا مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ فَقَالَ قَائِلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّ هَذِهِ مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَمَاذَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا فَقَالَ ‏"‏ أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ عَبْدًا حَبَشِيًّا فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ بَعْدِي فَسَيَرَى اخْتِلاَفًا كَثِيرًا فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الْمَهْدِيِّينَ الرَّاشِدِينَ تَمَسَّكُوا بِهَا وَعَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلاَلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdurahmon ibn Amr as-Sulamiy va Hujr ibn Hujr shunday dedilar: Biz Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu)ning huzuriga keldik. U haqida ushbu oyat nozil boʻlganlardan edi: {Senga ulov soʻrab kelganlarida, ‹Sizlarni mindiradigan narsa topolmadim›, deganingda (ortga qaytib, koʻzlaridan yosh toʻkkanlar)ga ham (gunoh yoʻqdir).} Biz salom berib: «Biz seni ziyorat qilgani, koʻrgani va (ilmingdan) bahra olgani keldik», dedik. Shunda Irboz dedi: Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga (imom boʻlib) namoz oʻqitdilar, soʻng bizga yuzlanib, koʻzlardan yosh oqizgan, qalblarni titratgan taʼsirli bir vaʼz qildilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, bu xuddi (oxirgi marta) xayrlashayotgan kishining vaʼziga oʻxshaydi. Bas, bizga nima tavsiya qilasiz?», dedi. (U zot): «Sizlarga Allohdan qoʻrqishni, (amirni) tinglab, itoat qilishni — garchi (amir) habashiy bir qul boʻlsa ham — tavsiya qilaman. Zero, sizlardan kim mendan keyin yashasa, u koʻp ixtiloflarni koʻradi. Bas, sizlarga mening sunnatim va men kabi toʻgʻri yoʻl koʻrsatilgan, hidoyatga yetaklovchi xalifalarning sunnatini (lozim tutishni tavsiya qilaman). Unga (mahkam) yopishinglar va uni (oz, tishlaringiz bilan mahkam) tishlanglar. (Dinga) yangidan kiritilgan ishlardan ehtiyot boʻlinglar! Zero, har bir yangi (kiritilgan) ish bidʼatdir va har bir bidʼat zalolatdir», dedilar.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламий ва Ҳужр ибн Ҳужр шундай дедилар: Биз Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига келдик. У ҳақида ушбу оят нозил бўлганлардан эди: {Сенга улов сўраб келганларида, ‹Сизларни миндирадиган нарса тополмадим›, деганингда (ортга қайтиб, кўзларидан ёш тўкканлар)га ҳам (гуноҳ йўқдир).} Биз салом бериб: «Биз сени зиёрат қилгани, кўргани ва (илмингдан) баҳра олгани келдик», дедик. Шунда Ирбоз деди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга (имом бўлиб) намоз ўқитдилар, сўнг бизга юзланиб, кўзлардан ёш оқизган, қалбларни титратган таъсирли бир ваъз қилдилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, бу худди (охирги марта) хайрлашаётган кишининг ваъзига ўхшайди. Бас, бизга нима тавсия қиласиз?», деди. (У зот): «Сизларга Аллоҳдан қўрқишни, (амирни) тинглаб, итоат қилишни — гарчи (амир) ҳабаший бир қул бўлса ҳам — тавсия қиламан. Зеро, сизлардан ким мендан кейин яшаса, у кўп ихтилофларни кўради. Бас, сизларга менинг суннатим ва мен каби тўғри йўл кўрсатилган, ҳидоятга етакловчи халифаларнинг суннатини (лозим тутишни тавсия қиламан). Унга (маҳкам) ёпишинглар ва уни (оз, тишларингиз билан маҳкам) тишланглар. (Динга) янгидан киритилган ишлардан эҳтиёт бўлинглар! Зеро, ҳар бир янги (киритилган) иш бидъатдир ва ҳар бир бидъат залолатдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ عَتِيقٍ - عَنْ طَلْقِ بْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ هَلَكَ الْمُتَنَطِّعُونَ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladiki, (u zot): «Ogʻoh boʻlinglar! (Dinda) haddan oshib, qattiqlik qiluvchilar halok boʻldilar», deb buni uch marta takrorladilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қиладики, (у зот): «Оғоҳ бўлинглар! (Динда) ҳаддан ошиб, қаттиқлик қилувчилар ҳалок бўлдилар», деб буни уч марта такрорладилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - قَالَ أَخْبَرَنِي الْعَلاَءُ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلاَلَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ تَبِعَهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim hidoyatga (toʻgʻri yoʻlga) chaqirsa, unga ergashganlarning ajrlari misli (qadar) ajr boʻladi, bu ularning ajrlaridan biror narsani kamaytirmaydi. Kim zalolatga chaqirsa, unga ergashganlarning gunohlari misli (qadar) gunoh boʻladi, bu ularning gunohlaridan biror narsani kamaytirmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳидоятга (тўғри йўлга) чақирса, унга эргашганларнинг ажрлари мисли (қадар) ажр бўлади, бу уларнинг ажрларидан бирор нарсани камайтирмайди. Ким залолатга чақирса, унга эргашганларнинг гуноҳлари мисли (қадар) гуноҳ бўлади, бу уларнинг гуноҳларидан бирор нарсани камайтирмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ أَمْرٍ لَمْ يُحَرَّمْ فَحُرِّمَ عَلَى النَّاسِ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga, Sufyon az-Zuhriydan, u Omir ibn Saʼddan, u otasidan (rivoyat qilib) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, musulmonlar orasida musulmonlarga eng katta jinoyat qilgan kishi shundayki, u harom qilinmagan bir narsa haqida soʻraydi-da, oqibatda uning soʻraganligi sababli u (narsa) odamlarga harom qilib qoʻyiladi», dedilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга, Суфён аз-Зуҳрийдан, у Омир ибн Саъддан, у отасидан (ривоят қилиб) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мусулмонлар орасида мусулмонларга энг катта жиноят қилган киши шундайки, у ҳаром қилинмаган бир нарса ҳақида сўрайди-да, оқибатда унинг сўраганлиги сабабли у (нарса) одамларга ҳаром қилиб қўйилади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيَّ، عَائِذَ اللَّهِ أَخْبَرَهُ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ عُمَيْرَةَ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَخْبَرَهُ قَالَ كَانَ لاَ يَجْلِسُ مَجْلِسًا لِلذِّكْرِ حِينَ يَجْلِسُ إِلاَّ قَالَ اللَّهُ حَكَمٌ قِسْطٌ هَلَكَ الْمُرْتَابُونَ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يَوْمًا إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ فِتَنًا يَكْثُرُ فِيهَا الْمَالُ وَيُفْتَحُ فِيهَا الْقُرْآنُ حَتَّى يَأْخُذَهُ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ وَالرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالْعَبْدُ وَالْحُرُّ فَيُوشِكُ قَائِلٌ أَنْ يَقُولَ مَا لِلنَّاسِ لاَ يَتَّبِعُونِي وَقَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ مَا هُمْ بِمُتَّبِعِيَّ حَتَّى أَبْتَدِعَ لَهُمْ غَيْرَهُ فَإِيَّاكُمْ وَمَا ابْتُدِعَ فَإِنَّ مَا ابْتُدِعَ ضَلاَلَةٌ وَأُحَذِّرُكُمْ زَيْغَةَ الْحَكِيمِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ عَلَى لِسَانِ الْحَكِيمِ وَقَدْ يَقُولُ الْمُنَافِقُ كَلِمَةَ الْحَقِّ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لِمُعَاذٍ مَا يُدْرِينِي رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ الْحَكِيمَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ وَأَنَّ الْمُنَافِقَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الْحَقِّ قَالَ بَلَى اجْتَنِبْ مِنْ كَلاَمِ الْحَكِيمِ الْمُشْتَهِرَاتِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا مَا هَذِهِ وَلاَ يُثْنِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَعَلَّهُ أَنْ يُرَاجِعَ وَتَلَقَّ الْحَقَّ إِذَا سَمِعْتَهُ فَإِنَّ عَلَى الْحَقِّ نُورًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا وَلاَ يُنْئِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ مَكَانَ يُثْنِيَنَّكَ ‏.‏ وَقَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا الْمُشَبَّهَاتِ مَكَانَ الْمُشْتَهِرَاتِ وَقَالَ لاَ يُثْنِيَنَّكَ كَمَا قَالَ عُقَيْلٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ بَلَى مَا تَشَابَهَ عَلَيْكَ مِنْ قَوْلِ الْحَكِيمِ حَتَّى تَقُولَ مَا أَرَادَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ ‏.‏

Yazid ibn Xolid ibn Abdulloh ibn Mavhab al-Hamdoniy bizga, Lays Uqayldan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qilib aytdiki): Abu Idris al-Xavloniy — Oizulloh — unga xabar berishicha, Yazid ibn Umayra — u Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)ning sheriklaridan edi — unga xabar berib aytdi: «(Muoz roziyallohu anhu) zikr majlisida oʻtirsa, har gal: ‹Alloh adolatli hakamdir; shubha qiluvchilar halok boʻldilar›, deb aytar edi. Bir kuni Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu): ‹Albatta, sizlardan keyin fitnalar boʻladiki, ularda mol koʻpayadi va ularda Qurʼon ochiladi — hatto uni moʻmin ham, munofiq ham, erkak ham, ayol ham, kichik ham, katta ham, qul ham, ozod ham olib (oʻqiydi). Shunda bir soʻzlovchi: ‹Men Qurʼon oʻqiganim holda, odamlarga nima boʻldiki, menga ergashmaydilar?› deyishi yaqindir. ‹Men ularga undan boshqa bir narsani bidʼat qilib chiqarmagunimcha ular menga ergashuvchi emaslar›. Bas, bidʼat qilib chiqarilgan narsadan hazir boʻlinglar, chunki bidʼat qilib chiqarilgan narsa zalolatdir. Men sizlarni hakimning (haqdan) ogʻishidan ogohlantiraman, zero shayton baʼzan hakimning tili orqali zalolat soʻzini aytadi, munofiq esa baʼzan haq soʻzni aytadi›, dedi›, dedi. (Yazid) aytdi: ‹Men Muozga: ‹Alloh sizga rahm qilsin, hakim baʼzan zalolat soʻzini aytishini va munofiq baʼzan haq soʻzni aytishini menga nima bildiradi (qanday bilaman)?› dedim. U: ‹Ha, hakimning soʻzidan ‹Bu nima?› deyiladigan mashhur (gʻalati) soʻzlaridan saqlangin, lekin bu seni undan (uning ilmidan) qaytarmasin, chunki shoyad u (oʻsha soʻzidan) qaytsa ajab emas. Haqni eshitganingda uni qabul qilgin, zero haqning ustida nur boʻladi›, dedi›. Abu Dovud aytdi: Maʼmar bu hadisda az-Zuhriydan ‹yusniyannaka› oʻrniga ‹yunʼiyannaka› deb aytdi (maʼnosi bir — ‹seni qaytarmasin›). Solih ibn Kayson az-Zuhriydan bu hadisda ‹al-mushtaharot› oʻrniga ‹al-mushabbahot› (shubhali narsalar) deb aytdi va Uqayl aytganidek ‹la yusniyannaka› dedi. Ibn Ishoq az-Zuhriydan: ‹Ha, hakimning soʻzidan senga shubhali boʻlgan narsadan — ‹U bu soʻz bilan nimani iroda qildi?› deguningcha (saqlangin)›, deb aytdi.Язид ибн Холид ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳаб ал-Ҳамдоний бизга, Лайс Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилиб айтдики): Абу Идрис ал-Хавлоний — Оизуллоҳ — унга хабар беришича, Язид ибн Умайра — у Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)нинг шерикларидан эди — унга хабар бериб айтди: «(Муоз розияллоҳу анҳу) зикр мажлисида ўтирса, ҳар гал: ‹Аллоҳ адолатли ҳакамдир; шубҳа қилувчилар ҳалок бўлдилар›, деб айтар эди. Бир куни Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу): ‹Албатта, сизлардан кейин фитналар бўладики, уларда мол кўпаяди ва уларда Қуръон очилади — ҳатто уни мўмин ҳам, мунофиқ ҳам, эркак ҳам, аёл ҳам, кичик ҳам, катта ҳам, қул ҳам, озод ҳам олиб (ўқийди). Шунда бир сўзловчи: ‹Мен Қуръон ўқиганим ҳолда, одамларга нима бўлдики, менга эргашмайдилар?› дейиши яқиндир. ‹Мен уларга ундан бошқа бир нарсани бидъат қилиб чиқармагунимча улар менга эргашувчи эмаслар›. Бас, бидъат қилиб чиқарилган нарсадан ҳазир бўлинглар, чунки бидъат қилиб чиқарилган нарса залолатдир. Мен сизларни ҳакимнинг (ҳақдан) оғишидан огоҳлантираман, зеро шайтон баъзан ҳакимнинг тили орқали залолат сўзини айтади, мунофиқ эса баъзан ҳақ сўзни айтади›, деди›, деди. (Язид) айтди: ‹Мен Муозга: ‹Аллоҳ сизга раҳм қилсин, ҳаким баъзан залолат сўзини айтишини ва мунофиқ баъзан ҳақ сўзни айтишини менга нима билдиради (қандай биламан)?› дедим. У: ‹Ҳа, ҳакимнинг сўзидан ‹Бу нима?› дейиладиган машҳур (ғалати) сўзларидан сақлангин, лекин бу сени ундан (унинг илмидан) қайтармасин, чунки шояд у (ўша сўзидан) қайтса ажаб эмас. Ҳақни эшитганингда уни қабул қилгин, зеро ҳақнинг устида нур бўлади›, деди›. Абу Довуд айтди: Маъмар бу ҳадисда аз-Зуҳрийдан ‹юснияннака› ўрнига ‹юнъияннака› деб айтди (маъноси бир — ‹сени қайтармасин›). Солиҳ ибн Кайсон аз-Зуҳрийдан бу ҳадисда ‹ал-муштаҳарот› ўрнига ‹ал-мушаббаҳот› (шубҳали нарсалар) деб айтди ва Уқайл айтганидек ‹ла юснияннака› деди. Ибн Ишоқ аз-Зуҳрийдан: ‹Ҳа, ҳакимнинг сўзидан сенга шубҳали бўлган нарсадан — ‹У бу сўз билан нимани ирода қилди?› дегунингча (сақлангин)›, деб айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ، ح وَحَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ دُلَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يُحَدِّثُنَا عَنِ النَّضْرِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ قَبِيصَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ أَبِي الصَّلْتِ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَعْنَاهُمْ - قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ فَكَتَبَ أَمَّا بَعْدُ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالاِقْتِصَادِ فِي أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَرْكِ مَا أَحْدَثَ الْمُحْدِثُونَ بَعْدَ مَا جَرَتْ بِهِ سُنَّتُهُ وَكُفُوا مُؤْنَتَهُ فَعَلَيْكَ بِلُزُومِ السُّنَّةِ فَإِنَّهَا لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ عِصْمَةٌ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِعِ النَّاسُ بِدْعَةً إِلاَّ قَدْ مَضَى قَبْلَهَا مَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهَا أَوْ عِبْرَةٌ فِيهَا فَإِنَّ السُّنَّةَ إِنَّمَا سَنَّهَا مَنْ قَدْ عَلِمَ مَا فِي خِلاَفِهَا وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ كَثِيرٍ مَنْ قَدْ عَلِمَ ‏.‏ مِنَ الْخَطَإِ وَالزَّلَلِ وَالْحُمْقِ وَالتَّعَمُّقِ فَارْضَ لِنَفْسِكَ مَا رَضِيَ بِهِ الْقَوْمُ لأَنْفُسِهِمْ فَإِنَّهُمْ عَلَى عِلْمٍ وَقَفُوا وَبِبَصَرٍ نَافِذٍ كَفَوْا وَلَهُمْ عَلَى كَشْفِ الأُمُورِ كَانُوا أَقْوَى وَبِفَضْلِ مَا كَانُوا فِيهِ أَوْلَى فَإِنْ كَانَ الْهُدَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَقَدْ سَبَقْتُمُوهُمْ إِلَيْهِ وَلَئِنْ قُلْتُمْ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَهُمْ ‏.‏ مَا أَحْدَثَهُ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ وَرَغِبَ بِنَفْسِهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ فَقَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ بِمَا يَكْفِي وَوَصَفُوا مِنْهُ مَا يَشْفِي فَمَا دُونَهُمْ مِنْ مَقْصَرٍ وَمَا فَوْقَهُمْ مِنْ مَحْسَرٍ وَقَدْ قَصَّرَ قَوْمٌ دُونَهُمْ فَجَفَوْا وَطَمَحَ عَنْهُمْ أَقْوَامٌ فَغَلَوْا وَإِنَّهُمْ بَيْنَ ذَلِكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ كَتَبْتَ تَسْأَلُ عَنِ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ فَعَلَى الْخَبِيرِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَعْتَ مَا أَعْلَمُ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ مِنْ مُحْدَثَةٍ وَلاَ ابْتَدَعُوا مِنْ بِدْعَةٍ هِيَ أَبْيَنُ أَثَرًا وَلاَ أَثْبَتُ أَمْرًا مِنَ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ لَقَدْ كَانَ ذَكَرَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجُهَلاَءُ يَتَكَلَّمُونَ بِهِ فِي كَلاَمِهِمْ وَفِي شِعْرِهِمْ يُعَزُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَزِدْهُ الإِسْلاَمُ بَعْدُ إِلاَّ شِدَّةً وَلَقَدْ ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ وَلاَ حَدِيثَيْنِ وَقَدْ سَمِعَهُ مِنْهُ الْمُسْلِمُونَ فَتَكَلَّمُوا بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ وَفَاتِهِ يَقِينًا وَتَسْلِيمًا لِرَبِّهِمْ وَتَضْعِيفًا لأَنْفُسِهِمْ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ لَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُ وَلَمْ يُحْصِهِ كِتَابُهُ وَلَمْ يَمْضِ فِيهِ قَدَرُهُ وَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَفِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ مِنْهُ اقْتَبَسُوهُ وَمِنْهُ تَعَلَّمُوهُ وَلَئِنْ قُلْتُمْ لِمَ أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ كَذَا وَلِمَ قَالَ كَذَا ‏.‏ لَقَدْ قَرَءُوْا مِنْهُ مَا قَرَأْتُمْ وَعَلِمُوا مِنْ تَأْوِيلِهِ مَا جَهِلْتُمْ وَقَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ بِكِتَابٍ وَقَدَرٍ وَكُتِبَتِ الشَّقَاوَةُ وَمَا يُقَدَّرْ يَكُنْ وَمَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ وَلاَ نَمْلِكُ لأَنْفُسِنَا ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا ثُمَّ رَغَبُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَرَهِبُوا ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga, Sufyon (rivoyat qilib) aytdi: Bir kishi Umar ibn Abdulazizga xat yozib, undan qadar haqida soʻradi. Va Rabiʼ ibn Sulaymon al-Muazzin bizga, Asad ibn Muso, Hammod ibn Dulayl (rivoyat qilib) aytdi: Men Sufyon as-Savriyni an-Nazrdan bizga hadis aytib berayotganini eshitdim. Va Hannod ibn as-Sariy bizga Qabisadan, u Abu Rajodan, u Abu Saltdan (rivoyat qildi) — bu Ibn Kasirning hadisi lafzi boʻlib, ular(ning rivoyatlari) maʼnodosh — aytdiki: Bir kishi Umar ibn Abdulazizga xat yozib, undan qadar haqida soʻradi. Shunda u (Umar ibn Abdulaziz) yozdi: «Ammo baʼdu, men senga Allohdan qoʻrqishni, Uning ishida meʼyorni saqlashni, Paygʻambari ﷺning sunnatiga ergashishni va Uning sunnati amalga oshib, uning mashaqqatidan ozod boʻlinganidan keyin bidʼatchilar chiqargan yangiliklarni tark etishni tavsiya qilaman. Bas, sunnatga mahkam yopishishni lozim tut, zero u — Allohning izni bilan — sen uchun himoyadir. Soʻngra bilki, odamlar biror bidʼatni chiqarmadilarki, undan oldin unga dalil yoki unda ibrat boʻladigan narsa oʻtmagan boʻlsin. Zero sunnatni faqat unga muxoliflik qilingan paytda undagi xato, sirpanish, ahmoqlik va haddan oshishni bilgan kishilar joriy qilganlar. Bas, oʻsha qavm (oʻtgan salaflar) oʻzlari uchun rozi boʻlgan narsaga sen ham oʻzing uchun rozi boʻl, chunki ular ilm ustida turdilar, oʻtkir nazar bilan (botilni) toʻsdilar, ishlarni ochib berishga (bizdan) kuchliroq edilar va oʻzlaridagi fazl tufayli (bizdan) avloroq edilar. Agar hidoyat sizlar tutgan narsa boʻlsa, demak sizlar ularni unga (yetishishda) ortda qoldirgan boʻlasizlar; va agar sizlar: ‹U faqat ulardan keyin paydo boʻldi›, desangizlar, uni ulardan boshqa yoʻlga ergashgan va oʻzini ulardan tortgan kishilargina chiqargan boʻladi. Zero ular — oldinda yurguvchilardir. Ular bu haqda yetarli darajada soʻzladilar va undan shifo beradigan miqdorda bayon qildilar. Ulardan past (boʻlganlar) uchun (gapni) qisqartirishga oʻrin yoʻq, ulardan yuqori (chiqmoqchi boʻlganlar) uchun (gapni) uzaytirishga oʻrin yoʻq. Bir qavm ulardan kamroq qilib qisqartirdilar va shu bilan (haqdan) yiroqlashdilar, yana bir qavmlar ulardan oshib intildilar va shu bilan haddan oshdilar. Albatta ular shu (ikkisi) orasida — toʻgʻri hidoyat ustida edilar. Sen qadarni eʼtirof etish haqida soʻrab yozibsan; sen — Allohning izni bilan — bu haqda yaxshi xabardor kishiga duch kelibsan. Men bilaman, odamlar chiqargan hech bir yangilik va bidʼat etib joriy qilgan hech bir bidʼat qadarni eʼtirof etishdan koʻra atari (izi) ravshanroq va ishi mustahkamroq emas. Darhaqiqat, johiliyat davrida johillar uni zikr qilganlar, soʻzlarida va sheʼrlarida u haqda gapirganlar, oʻzlaridan ketgan narsaga shu bilan koʻngil tasalli berganlar. Soʻngra Islom undan keyin uni faqat (yanada) kuchaytirdi. Darhaqiqat Rasululloh ﷺ uni bir yoki ikki hadisda emas, (balki koʻp hadislarda) zikr qildilar, musulmonlar uni u zotdan eshitdilar va u zotning hayotlarida hamda vafotlaridan keyin — Robblariga yaqin keltirish (yaqin) va taslim boʻlish maʼnosida, hamda Uning ilmi qamrab olmagan, kitobi sanab oʻtmagan va qadari amalga oshmagan biror narsa boʻlishidan oʻzlarini ojiz hisoblab — u haqda gapirdilar. Shu bilan birga u (qadar) Uning muhkam kitobida (mavjud)dir: undan uni olganlar va undan uni oʻrganganlar. Agar sizlar: ‹Nega Alloh falon oyatni nozil qildi va nega falon (soʻz)ni aytdi?› desangizlar, ular ham undan sizlar oʻqigan narsani oʻqiganlar va uning taʼvilidan sizlar bilmagan narsani bilganlar. Bularning hammasidan keyin ular: ‹(Hammasi) kitob va qadar bilandir, baxtsizlik yozib qoʻyilgan, qadar qilingan narsa boʻladi, Alloh xohlagan narsa boʻladi, xohlamagan narsa boʻlmaydi, biz oʻzimizga na zarar va na foyda yetkaza olamiz›, dedilar. Soʻngra bularning ortidan ular (yaxshilikka) ragʻbat qildilar va (yomonlikdan) qoʻrqdilar.»Муҳаммад ибн Касир бизга, Суфён (ривоят қилиб) айтди: Бир киши Умар ибн Абдулазизга хат ёзиб, ундан қадар ҳақида сўради. Ва Рабиъ ибн Сулаймон ал-Муаззин бизга, Асад ибн Мусо, Ҳаммод ибн Дулайл (ривоят қилиб) айтди: Мен Суфён ас-Саврийни ан-Назрдан бизга ҳадис айтиб бераётганини эшитдим. Ва Ҳаннод ибн ас-Сарий бизга Қабисадан, у Абу Ражодан, у Абу Салтдан (ривоят қилди) — бу Ибн Касирнинг ҳадиси лафзи бўлиб, улар(нинг ривоятлари) маънодош — айтдики: Бир киши Умар ибн Абдулазизга хат ёзиб, ундан қадар ҳақида сўради. Шунда у (Умар ибн Абдулазиз) ёзди: «Аммо баъду, мен сенга Аллоҳдан қўрқишни, Унинг ишида меъёрни сақлашни, Пайғамбари ﷺнинг суннатига эргашишни ва Унинг суннати амалга ошиб, унинг машаққатидан озод бўлинганидан кейин бидъатчилар чиқарган янгиликларни тарк этишни тавсия қиламан. Бас, суннатга маҳкам ёпишишни лозим тут, зеро у — Аллоҳнинг изни билан — сен учун ҳимоядир. Сўнгра билки, одамлар бирор бидъатни чиқармадиларки, ундан олдин унга далил ёки унда ибрат бўладиган нарса ўтмаган бўлсин. Зеро суннатни фақат унга мухолифлик қилинган пайтда ундаги хато, сирпаниш, аҳмоқлик ва ҳаддан ошишни билган кишилар жорий қилганлар. Бас, ўша қавм (ўтган салафлар) ўзлари учун рози бўлган нарсага сен ҳам ўзинг учун рози бўл, чунки улар илм устида турдилар, ўткир назар билан (ботилни) тўсдилар, ишларни очиб беришга (биздан) кучлироқ эдилар ва ўзларидаги фазл туфайли (биздан) авлороқ эдилар. Агар ҳидоят сизлар тутган нарса бўлса, демак сизлар уларни унга (етишишда) ортда қолдирган бўласизлар; ва агар сизлар: ‹У фақат улардан кейин пайдо бўлди›, десангизлар, уни улардан бошқа йўлга эргашган ва ўзини улардан тортган кишиларгина чиқарган бўлади. Зеро улар — олдинда юргувчилардир. Улар бу ҳақда етарли даражада сўзладилар ва ундан шифо берадиган миқдорда баён қилдилар. Улардан паст (бўлганлар) учун (гапни) қисқартиришга ўрин йўқ, улардан юқори (чиқмоқчи бўлганлар) учун (гапни) узайтиришга ўрин йўқ. Бир қавм улардан камроқ қилиб қисқартирдилар ва шу билан (ҳақдан) йироқлашдилар, яна бир қавмлар улардан ошиб интилдилар ва шу билан ҳаддан ошдилар. Албатта улар шу (иккиси) орасида — тўғри ҳидоят устида эдилар. Сен қадарни эътироф этиш ҳақида сўраб ёзибсан; сен — Аллоҳнинг изни билан — бу ҳақда яхши хабардор кишига дуч келибсан. Мен биламан, одамлар чиқарган ҳеч бир янгилик ва бидъат этиб жорий қилган ҳеч бир бидъат қадарни эътироф этишдан кўра атари (изи) равшанроқ ва иши мустаҳкамроқ эмас. Дарҳақиқат, жоҳилият даврида жоҳиллар уни зикр қилганлар, сўзларида ва шеърларида у ҳақда гапирганлар, ўзларидан кетган нарсага шу билан кўнгил тасалли берганлар. Сўнгра Ислом ундан кейин уни фақат (янада) кучайтирди. Дарҳақиқат Расулуллоҳ ﷺ уни бир ёки икки ҳадисда эмас, (балки кўп ҳадисларда) зикр қилдилар, мусулмонлар уни у зотдан эшитдилар ва у зотнинг ҳаётларида ҳамда вафотларидан кейин — Роббларига яқин келтириш (яқин) ва таслим бўлиш маъносида, ҳамда Унинг илми қамраб олмаган, китоби санаб ўтмаган ва қадари амалга ошмаган бирор нарса бўлишидан ўзларини ожиз ҳисоблаб — у ҳақда гапирдилар. Шу билан бирга у (қадар) Унинг муҳкам китобида (мавжуд)дир: ундан уни олганлар ва ундан уни ўрганганлар. Агар сизлар: ‹Нега Аллоҳ фалон оятни нозил қилди ва нега фалон (сўз)ни айтди?› десангизлар, улар ҳам ундан сизлар ўқиган нарсани ўқиганлар ва унинг таъвилидан сизлар билмаган нарсани билганлар. Буларнинг ҳаммасидан кейин улар: ‹(Ҳаммаси) китоб ва қадар биландир, бахтсизлик ёзиб қўйилган, қадар қилинган нарса бўлади, Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади, хоҳламаган нарса бўлмайди, биз ўзимизга на зарар ва на фойда етказа оламиз›, дедилар. Сўнгра буларнинг ортидан улар (яхшиликка) рағбат қилдилар ва (ёмонликдан) қўрқдилар.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي أَيُّوبَ - قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ كَانَ لاِبْنِ عُمَرَ صَدِيقٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ يُكَاتِبُهُ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ تَكَلَّمْتَ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقَدَرِ فَإِيَّاكَ أَنْ تَكْتُبَ إِلَىَّ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّهُ سَيَكُونُ فِي أُمَّتِي أَقْوَامٌ يُكَذِّبُونَ بِالْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga, Abdulloh ibn Yazid, Saʼid — yaʼni Ibn Abu Ayyub — (rivoyat qilib) aytdi: Menga Abu Saxr, Nofeʼdan xabar berib aytdi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning Shom ahlidan boʻlgan, oʻzi bilan xat yozishib turadigan bir doʻsti bor edi. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) unga (xat) yozib: «Menga sen qadar haqida bir narsa gapirganing yetib keldi. Bas, menga (yana shunday narsa) yozishingdan hazir boʻl, zero men Rasululloh ﷺni: ‹Albatta, ummatimda qadarni yolgʻonga chiqaradigan qavmlar boʻladi›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга, Абдуллоҳ ибн Язид, Саъид — яъни Ибн Абу Айюб — (ривоят қилиб) айтди: Менга Абу Сахр, Нофеъдан хабар бериб айтди: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг Шом аҳлидан бўлган, ўзи билан хат ёзишиб турадиган бир дўсти бор эди. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) унга (хат) ёзиб: «Менга сен қадар ҳақида бир нарса гапирганинг етиб келди. Бас, менга (яна шундай нарса) ёзишингдан ҳазир бўл, зеро мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Албатта, умматимда қадарни ёлғонга чиқарадиган қавмлар бўлади›, деб айтаётганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ يَا أَبَا سَعِيدٍ أَخْبِرْنِي عَنْ آدَمَ، لِلسَّمَاءِ خُلِقَ أَمْ لِلأَرْضِ قَالَ لاَ بَلْ لِلأَرْضِ ‏.‏ قُلْتُ أَرَأَيْتَ لَوِ اعْتَصَمَ فَلَمْ يَأْكُلْ مِنَ الشَّجَرَةِ قَالَ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْهُ بُدٌّ ‏.‏ قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ ‏}‏ قَالَ إِنَّ الشَّيَاطِينَ لاَ يَفْتِنُونَ بِضَلاَلَتِهِمْ إِلاَّ مَنْ أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَحِيمَ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Jarroh bizga, Hammod ibn Zayd Xolid al-Hazzodan (rivoyat qilib) aytdi: Men Hasanga: «Ey Abu Said, menga Odam haqida xabar bergin — u osmon uchun yaratilganmi yoki yer uchunmi?» dedim. U: «Yoʻq, balki yer uchun (yaratilgan)», dedi. Men: «Aytgin-chi, agar u oʻzini tutib, daraxtdan yemaganida (qanday boʻlardi)?» dedim. U: «Buning iloji yoʻq edi (u albatta yer edi)», dedi. Men: «Menga Alloh taoloning: {Sizlar (Allohga qarshi hech kimni) fitnaga sola olmaysizlar, magar jahannamga kiruvchi kishigina (bundan mustasno)} degan soʻzi haqida xabar bergin», dedim. U: «Albatta shaytonlar oʻz zalolatlari bilan faqat Alloh jahannamni vojib qilib qoʻygan kishinigina aldab adashtirurlar», dedi.Абдуллоҳ ибн ал-Жарроҳ бизга, Ҳаммод ибн Зайд Холид ал-Ҳаззодан (ривоят қилиб) айтди: Мен Ҳасанга: «Эй Абу Саид, менга Одам ҳақида хабар бергин — у осмон учун яратилганми ёки ер учунми?» дедим. У: «Йўқ, балки ер учун (яратилган)», деди. Мен: «Айтгин-чи, агар у ўзини тутиб, дарахтдан емаганида (қандай бўларди)?» дедим. У: «Бунинг иложи йўқ эди (у албатта ер эди)», деди. Мен: «Менга Аллоҳ таолонинг: {Сизлар (Аллоҳга қарши ҳеч кимни) фитнага сола олмайсизлар, магар жаҳаннамга кирувчи кишигина (бундан мустасно)} деган сўзи ҳақида хабар бергин», дедим. У: «Албатта шайтонлар ўз залолатлари билан фақат Аллоҳ жаҳаннамни вожиб қилиб қўйган кишинигина алдаб адаштирурлар», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ الْحَسَنِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ ‏}‏ قَالَ خَلَقَ هَؤُلاَءِ لِهَذِهِ وَهَؤُلاَءِ لِهَذِهِ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga, Hammod, Xolid al-Hazzo Hasandan (rivoyat qilib aytdi): U (Hasan) Alloh taoloning: {Va (Alloh) ularni shuning uchun yaratdi} degan soʻzi haqida: «Bularni (jannat) uchun, anavilarni esa (doʻzax) uchun yaratdi», dedi.Мусо ибн Исмоил бизга, Ҳаммод, Холид ал-Ҳаззо Ҳасандан (ривоят қилиб айтди): У (Ҳасан) Аллоҳ таолонинг: {Ва (Аллоҳ) уларни шунинг учун яратди} деган сўзи ҳақида: «Буларни (жаннат) учун, анавиларни эса (дўзах) учун яратди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، قَالَ قُلْتُ لِلْحَسَنِ ‏{‏ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ ‏}‏ قَالَ إِلاَّ مَنْ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ أَنَّهُ يَصْلَى الْجَحِيمَ ‏.‏

Abu Komil bizga, Ismoil, Xolid al-Hazzo (rivoyat qilib) aytdi: Men Hasanga: {Sizlar (hech kimni) fitnaga sola olmaysizlar, magar jahannamga kiruvchi kishigina} (oyati haqida soʻradim). U: «Magar Alloh taolo uning jahannamga kirishini vojib qilib qoʻygan kishigina (bundan mustasno)», dedi.Абу Комил бизга, Исмоил, Холид ал-Ҳаззо (ривоят қилиб) айтди: Мен Ҳасанга: {Сизлар (ҳеч кимни) фитнага сола олмайсизлар, магар жаҳаннамга кирувчи кишигина} (ояти ҳақида сўрадим). У: «Магар Аллоҳ таоло унинг жаҳаннамга киришини вожиб қилиб қўйган кишигина (бундан мустасно)», деди.

حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، قَالَ كَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ لأَنْ يُسْقَطَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ أَنْ يَقُولَ الأَمْرُ بِيَدِي ‏.‏

Hilol ibn Bishr bizga, Hammod, menga Humayd xabar berib (rivoyat qilib) aytdi: Hasan: «Osmondan yerga tashlanishim, ‹Ish mening qoʻlimda› deb aytishimdan koʻra menga sevimliroqdir», deb aytar edi.Ҳилол ибн Бишр бизга, Ҳаммод, менга Ҳумайд хабар бериб (ривоят қилиб) айтди: Ҳасан: «Осмондан ерга ташланишим, ‹Иш менинг қўлимда› деб айтишимдан кўра менга севимлироқдир», деб айтар эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا الْحَسَنُ مَكَّةَ فَكَلَّمَنِي فُقَهَاءُ أَهْلِ مَكَّةَ أَنْ أُكَلِّمَهُ فِي أَنْ يَجْلِسَ لَهُمْ يَوْمًا يَعِظُهُمْ فِيهِ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَاجْتَمَعُوا فَخَطَبَهُمْ فَمَا رَأَيْتُ أَخْطَبَ مِنْهُ فَقَالَ رَجُلٌ يَا أَبَا سَعِيدٍ مَنْ خَلَقَ الشَّيْطَانَ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ خَلَقَ اللَّهُ الشَّيْطَانَ وَخَلَقَ الْخَيْرَ وَخَلَقَ الشَّرَّ ‏.‏ قَالَ الرَّجُلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ كَيْفَ يَكْذِبُونَ عَلَى هَذَا الشَّيْخِ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga, Hammod, Humayd (rivoyat qilib) aytdi: Hasan bizga Makkaga keldi. Makka ahlining fuqaholari men bilan gaplashib, men u kishi bilan bir kun ularga vaʼz aytib oʻtirishi haqida soʻzlashishimni (iltimos qildilar). U: «Yaxshi», dedi. Bas, ular yigʻildilar, u esa ularga xutba qildi. Men undan koʻra notiqroq kishini koʻrmadim. Bir kishi: «Ey Abu Said, shaytonni kim yaratgan?» dedi. U: «Subhanalloh! Allohdan boshqa yaratguvchi bormi? Alloh shaytonni yaratdi, yaxshilikni yaratdi va yomonlikni yaratdi», dedi. (Oʻsha) kishi: «Alloh ularni halok qilsin! Bu shayx (chol) haqida qanday yolgʻon gapiradilar-a!» dedi.Мусо ибн Исмоил бизга, Ҳаммод, Ҳумайд (ривоят қилиб) айтди: Ҳасан бизга Маккага келди. Макка аҳлининг фуқаҳолари мен билан гаплашиб, мен у киши билан бир кун уларга ваъз айтиб ўтириши ҳақида сўзлашишимни (илтимос қилдилар). У: «Яхши», деди. Бас, улар йиғилдилар, у эса уларга хутба қилди. Мен ундан кўра нотиқроқ кишини кўрмадим. Бир киши: «Эй Абу Саид, шайтонни ким яратган?» деди. У: «Субҳаналлоҳ! Аллоҳдан бошқа яратгувчи борми? Аллоҳ шайтонни яратди, яхшиликни яратди ва ёмонликни яратди», деди. (Ўша) киши: «Аллоҳ уларни ҳалок қилсин! Бу шайх (чол) ҳақида қандай ёлғон гапирадилар-а!» деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنِ الْحَسَنِ، ‏{‏ كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ ‏}‏ قَالَ الشِّرْكُ ‏.‏

Ibn Kasir bizga, Sufyon Humayd at-Taviyldan, u Hasandan (rivoyat qilib aytdiki): {Biz uni jinoyatchilarning qalblariga shunday solib qoʻyamiz} (oyati haqida) u (Hasan): «(Bu) shirkdir», dedi.Ибн Касир бизга, Суфён Ҳумайд ат-Тавийлдан, у Ҳасандан (ривоят қилиб айтдики): {Биз уни жиноятчиларнинг қалбларига шундай солиб қўямиз} (ояти ҳақида) у (Ҳасан): «(Бу) ширкдир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ رَجُلٍ، قَدْ سَمَّاهُ غَيْرِ ابْنِ كَثِيرٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدٍ الصِّيدِ، عَنِ الْحَسَنِ، فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ ‏}‏ قَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الإِيمَانِ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga, Sufyon — Ibn Kasirdan boshqasi nomini aytgan — bir kishidan, u Sufyondan, u Ubayd as-Siyddan, u Hasandan (rivoyat qildi): Alloh azza va jallaning: {Va ularning oʻzlari istagan narsa orasiga toʻsiq qoʻyildi} degan soʻzi haqida u (Hasan): «Ularning oʻzlari va iymon orasiga (toʻsiq qoʻyildi)», dedi.Муҳаммад ибн Касир бизга, Суфён — Ибн Касирдан бошқаси номини айтган — бир кишидан, у Суфёндан, у Убайд ас-Сийддан, у Ҳасандан (ривоят қилди): Аллоҳ азза ва жалланинг: {Ва уларнинг ўзлари истаган нарса орасига тўсиқ қўйилди} деган сўзи ҳақида у (Ҳасан): «Уларнинг ўзлари ва иймон орасига (тўсиқ қўйилди)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمٌ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، قَالَ كُنْتُ أَسِيرُ بِالشَّامِ فَنَادَانِي رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي فَالْتَفَتُّ فَإِذَا رَجَاءُ بْنُ حَيْوَةَ فَقَالَ يَا أَبَا عَوْنٍ مَا هَذَا الَّذِي يَذْكُرُونَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قُلْتُ إِنَّهُمْ يَكْذِبُونَ عَلَى الْحَسَنِ كَثِيرًا ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd bizga, Sulaym Ibn Avndan (rivoyat qilib) aytdi: Men Shomda yoʻl yurar edim. Ortimdan bir kishi meni chaqirdi, men oʻgirildim, bas (qarasam) u Rajo ibn Hayva edi. U: «Ey Abu Avn, odamlar Hasandan zikr qilayotgan bu (gap) nima?» dedi. Men: «Albatta, ular Hasanga koʻp yolgʻon (soʻz) toʻnkamoqdalar», dedim.Муҳаммад ибн Убайд бизга, Сулайм Ибн Авндан (ривоят қилиб) айтди: Мен Шомда йўл юрар эдим. Ортимдан бир киши мени чақирди, мен ўгирилдим, бас (қарасам) у Ражо ибн Ҳайва эди. У: «Эй Абу Авн, одамлар Ҳасандан зикр қилаётган бу (гап) нима?» деди. Мен: «Албатта, улар Ҳасанга кўп ёлғон (сўз) тўнкамоқдалар», дедим.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يَقُولُ كَذَبَ عَلَى الْحَسَنِ ضَرْبَانِ مِنَ النَّاسِ قَوْمٌ الْقَدَرُ رَأْيُهُمْ وَهُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُنَفِّقُوا بِذَلِكَ رَأْيَهُمْ وَقَوْمٌ لَهُ فِي قُلُوبِهِمْ شَنَآنٌ وَبُغْضٌ يَقُولُونَ أَلَيْسَ مِنْ قَوْلِهِ كَذَا أَلَيْسَ مِنْ قَوْلِهِ كَذَا

Sulaymon ibn Harb bizga, Hammod (rivoyat qilib) aytdi: Men Ayyubni shunday deyayotganini eshitdim: «Hasanga ikki toʻda odam yolgʻon (soʻz) toʻnkadi: bir qavm — qadar (ni inkor etish) ularning fikri (mazhabi) boʻlib, ular shu bilan oʻz fikrlarini rivojlantirmoqchi (targʻib qilmoqchi) boʻladilar; yana bir qavm — qalblarida unga (Hasanga) nisbatan adovat va nafrat boʻlib, ular: ‹Falon (soʻz) uning gapidan emasmi? Falon (soʻz) uning gapidan emasmi?› deydilar.»Сулаймон ибн Ҳарб бизга, Ҳаммод (ривоят қилиб) айтди: Мен Айюбни шундай деяётганини эшитдим: «Ҳасанга икки тўда одам ёлғон (сўз) тўнкади: бир қавм — қадар (ни инкор этиш) уларнинг фикри (мазҳаби) бўлиб, улар шу билан ўз фикрларини ривожлантирмоқчи (тарғиб қилмоқчи) бўладилар; яна бир қавм — қалбларида унга (Ҳасанга) нисбатан адоват ва нафрат бўлиб, улар: ‹Фалон (сўз) унинг гапидан эмасми? Фалон (сўз) унинг гапидан эмасми?› дейдилар.»

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، أَنَّ يَحْيَى بْنَ كَثِيرٍ الْعَنْبَرِيَّ، حَدَّثَهُمْ قَالَ كَانَ قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ يَقُولُ لَنَا يَا فِتْيَانُ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى الْحَسَنِ فَإِنَّهُ كَانَ رَأْيُهُ السُّنَّةَ وَالصَّوَابَ ‏.‏

Ibn al-Musanno bizga (rivoyat qildiki): Yahyo ibn Kasir al-Anbariy ularga hadis aytib berib dedi: Qurra ibn Xolid bizga: «Ey yigitlar! Hasan (haqida aytilgan yolgʻonga) magʻlub boʻlmanglar (uni qadarni inkor etgan deb oʻylamanglar), zero uning fikri (mazhabi) sunnat va savob (toʻgʻrilik) edi», deb aytar edi.Ибн ал-Мусанно бизга (ривоят қилдики): Яҳё ибн Касир ал-Анбарий уларга ҳадис айтиб бериб деди: Қурра ибн Холид бизга: «Эй йигитлар! Ҳасан (ҳақида айтилган ёлғонга) мағлуб бўлманглар (уни қадарни инкор этган деб ўйламанглар), зеро унинг фикри (мазҳаби) суннат ва савоб (тўғрилик) эди», деб айтар эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، قَالَ لَوْ عَلِمْنَا أَنَّ كَلِمَةَ، الْحَسَنِ تَبْلُغُ مَا بَلَغَتْ لَكَتَبْنَا بِرُجُوعِهِ كِتَابًا وَأَشْهَدْنَا عَلَيْهِ شُهُودًا وَلَكِنَّا قُلْنَا كَلِمَةٌ خَرَجَتْ لاَ تُحْمَلُ ‏.‏

Ibn Avn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Agar al-Hasan(ning aytgan) soʻzi yetib borgan joyga yetib borishini bilganimizda edi, uning (oʻsha soʻzidan) qaytganini kitobga yozib qoʻyar va bunga guvohlar keltirar edik. Lekin biz: ‹Bu ogʻzidan chiqib ketgan bir soʻz, (boshqalarga) yetkazib boʻlmaydi›, deb qoʻya qoldik», dedi.Ибн Авн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Агар ал-Ҳасан(нинг айтган) сўзи етиб борган жойга етиб боришини билганимизда эди, унинг (ўша сўзидан) қайтганини китобга ёзиб қўяр ва бунга гувоҳлар келтирар эдик. Лекин биз: ‹Бу оғзидан чиқиб кетган бир сўз, (бошқаларга) етказиб бўлмайди›, деб қўя қолдик», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ قَالَ لِيَ الْحَسَنُ مَا أَنَا بِعَائِدٍ، إِلَى شَىْءٍ مِنْهُ أَبَدًا ‏.‏

Ayyub (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Menga al-Hasan: ‹Men buning hech narsasiga aslo qaytmayman›, dedi», dedi.Айюб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Менга ал-Ҳасан: ‹Мен бунинг ҳеч нарсасига асло қайтмайман›, деди», деди.

حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ، قَالَ مَا فَسَّرَ الْحَسَنُ آيَةً قَطُّ إِلاَّ عَلَى الإِثْبَاتِ ‏.‏

Usmon al-Battiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «al-Hasan hech qachon biror oyatni faqat (taqdirni) isbotlash asosidagina tafsir qilgan, (boshqacha qilmagan)», dedi.Усмон ал-Баттий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «ал-Ҳасан ҳеч қачон бирор оятни фақат (тақдирни) исботлаш асосидагина тафсир қилган, (бошқача қилмаган)», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نَقُولُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ نَعْدِلُ بِأَبِي بَكْرٍ أَحَدًا ثُمَّ عُمَرَ ثُمَّ عُثْمَانَ ثُمَّ نَتْرُكُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ تَفَاضُلَ بَيْنَهُمْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Biz Nabiy ﷺ zamonlarida: ‹Abu Bakrga hech kimni teng qilmaymiz, soʻngra Umar, soʻngra Usmon (turadi)›, deb aytar edik. Soʻngra Nabiy ﷺ ning (qolgan) sahobalarini ularning oʻzaro afzalligini (taqqoslamasdan) tark etar edik», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Биз Набий ﷺ замонларида: ‹Абу Бакрга ҳеч кимни тенг қилмаймиз, сўнгра Умар, сўнгра Усмон (туради)›, деб айтар эдик. Сўнгра Набий ﷺ нинг (қолган) саҳобаларини уларнинг ўзаро афзаллигини (таққосламасдан) тарк этар эдик», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ كُنَّا نَقُولُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَىٌّ أَفْضَلُ أُمَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَهُ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ عُثْمَانُ رضى الله عنهم أَجْمَعِينَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Biz Rasululloh ﷺ hayot ekanlarida: ‹Nabiy ﷺ ning oʻzlaridan keyin ummatlarining eng afzali Abu Bakr, soʻngra Umar, soʻngra Usmon (roziyallohu anhum)dir›, deb aytar edik», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳаёт эканларида: ‹Набий ﷺ нинг ўзларидан кейин умматларининг энг афзали Абу Бакр, сўнгра Умар, сўнгра Усмон (розияллоҳу анҳум)дир›, деб айтар эдик», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ أَبِي رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ خَشِيتُ أَنْ أَقُولَ ثُمَّ مَنْ فَيَقُولَ عُثْمَانُ فَقُلْتُ ثُمَّ أَنْتَ يَا أَبَةِ قَالَ مَا أَنَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Muhammad ibn al-Hanafiya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Otamga: ‹Rasululloh ﷺ dan keyin odamlarning qaysi biri yaxshiroq?› dedim. U: ‹Abu Bakr›, dedi. ‹Soʻngra kim?› dedim. U: ‹Soʻngra Umar›, dedi. Soʻngra men: ‹Soʻngra kim?› deyishdan, u: ‹Usmon›, deb aytib qoʻyishidan qoʻrqdim va: ‹Soʻngra siz, ey otajon?› dedim. U: ‹Men musulmonlardan bir kishi xolos›, dedi», dedi.Муҳаммад ибн ал-Ҳанафия (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Отамга: ‹Расулуллоҳ ﷺ дан кейин одамларнинг қайси бири яхшироқ?› дедим. У: ‹Абу Бакр›, деди. ‹Сўнгра ким?› дедим. У: ‹Сўнгра Умар›, деди. Сўнгра мен: ‹Сўнгра ким?› дейишдан, у: ‹Усмон›, деб айтиб қўйишидан қўрқдим ва: ‹Сўнгра сиз, эй отажон?› дедим. У: ‹Мен мусулмонлардан бир киши холос›, деди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي الْفِرْيَابِيَّ - قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ، يَقُولُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ عَلِيًّا، عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ أَحَقَّ بِالْوِلاَيَةِ مِنْهُمَا فَقَدْ خَطَّأَ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ وَمَا أُرَاهُ يَرْتَفِعُ لَهُ مَعَ هَذَا عَمَلٌ إِلَى السَّمَاءِ ‏.‏

Muhammad al-Firyobiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Sufyon(ning) shunday deganini eshitdim: ‹Kim Ali (alayhissalom) ikkovlaridan (Abu Bakr va Umardan) koʻra xalifalikka haqliroq edi, deb daʼvo qilsa, batahqiq u Abu Bakrni, Umarni, muhojirlarni va ansorlarni xatoga chiqargan boʻladi. Men bu (eʼtiqod) bilan uning biror amali samoga koʻtarilmaydi, deb oʻylayman›», dedi.Муҳаммад ал-Фирёбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Суфён(нинг) шундай деганини эшитдим: ‹Ким Али (алайҳиссалом) икковларидан (Абу Бакр ва Умардан) кўра халифаликка ҳақлироқ эди, деб даъво қилса, батаҳқиқ у Абу Бакрни, Умарни, муҳожирларни ва ансорларни хатога чиқарган бўлади. Мен бу (эътиқод) билан унинг бирор амали самога кўтарилмайди, деб ўйлайман›», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ السَّمَّاكُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَقُولُ الْخُلَفَاءُ خَمْسَةٌ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ رضى الله عنهم ‏.‏

Abbod as-Sammok (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U: «Sufyon as-Savriy(ning) shunday deganini eshitdim: ‹Xalifalar beshtadir: Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va Umar ibn Abdulaziz (roziyallohu anhum)›», dedi.Аббод ас-Саммок (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У: «Суфён ас-Саврий(нинг) шундай деганини эшитдим: ‹Халифалар бештадир: Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва Умар ибн Абдулазиз (розияллоҳу анҳум)›», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، - قَالَ مُحَمَّدٌ كَتَبْتُهُ مِنْ كِتَابِهِ - قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَجُلاً أَتَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي أَرَى اللَّيْلَةَ ظُلَّةً يَنْطِفُ مِنْهَا السَّمْنُ وَالْعَسَلُ فَأَرَى النَّاسَ يَتَكَفَّفُونَ بِأَيْدِيهِمْ فَالْمُسْتَكْثِرُ وَالْمُسْتَقِلُّ وَأَرَى سَبَبًا وَاصِلاً مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ فَأَرَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذْتَ بِهِ فَعَلَوْتَ بِهِ ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَعَلاَ بِهِ ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَعَلاَ بِهِ ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَانْقَطَعَ ثُمَّ وُصِلَ فَعَلاَ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ بِأَبِي وَأُمِّي لَتَدَعَنِّي فَلأَعْبُرَنَّهَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اعْبُرْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَمَّا الظُّلَّةُ فَظُلَّةُ الإِسْلاَمِ وَأَمَّا مَا يَنْطِفُ مِنَ السَّمْنِ وَالْعَسَلِ فَهُوَ الْقُرْآنُ لِينُهُ وَحَلاَوَتُهُ وَأَمَّا الْمُسْتَكْثِرُ وَالْمُسْتَقِلُّ فَهُوَ الْمُسْتَكْثِرُ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْمُسْتَقِلُّ مِنْهُ وَأَمَّا السَّبَبُ الْوَاصِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ فَهُوَ الْحَقُّ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ تَأْخُذُ بِهِ فَيُعْلِيكَ اللَّهُ ثُمَّ يَأْخُذُ بِهِ بَعْدَكَ رَجُلٌ فَيَعْلُو بِهِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَيَعْلُو بِهِ ثُمَّ يَأْخُذُ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَيَنْقَطِعُ ثُمَّ يُوصَلُ لَهُ فَيَعْلُو بِهِ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ لَتُحَدِّثَنِّي أَصَبْتُ أَمْ أَخْطَأْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَصَبْتَ بَعْضًا وَأَخْطَأْتَ بَعْضًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَقْسَمْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَتُحَدِّثَنِّي مَا الَّذِي أَخْطَأْتُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقْسِمْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Abu Hurayra (roziyallohu anhu) shunday rivoyat qilar edi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: ‹Men (tushimda) bir bulut parchasini koʻrdim, undan sariyogʻ va asal tomib turibdi. Odamlarni esa qoʻllarini yoyib (oʻsha narsani) olayotganini koʻrdim — kimdir koʻp oldi, kimdir oz. Yana men osmondan yergacha ulanib turgan bir arqonni koʻrdim. Ey Rasululloh, sizni esa uni ushlab, u bilan yuqoriga koʻtarilganingizni koʻrdim. Soʻngra uni boshqa bir kishi ushlab, u bilan koʻtarildi. Soʻngra uni yana boshqa bir kishi ushlab, u bilan koʻtarildi. Soʻngra uni yana boshqa bir kishi ushladi-yu, u uzilib ketdi, soʻngra u (qaytadan) ulandi va u bilan koʻtarildi›, dedi. Abu Bakr: ‹Ota-onam sizga fido boʻlsin, ijozat bersangiz, men buni taʼbir qilay›, dedi. U zot: ‹Taʼbir qil›, dedilar. U: ‹Bulutga kelsak, u Islom bulutidir. Undan tomayotgan sariyogʻ va asal esa, Qurʼondir — uning yumshoqligi va shirinligidir. Koʻp oluvchi va oz oluvchi esa, Qurʼondan koʻp oluvchi va undan oz oluvchidir. Osmondan yergacha ulanib turgan arqon esa, siz uning ustida turgan haqdir — siz uni ushlaysiz, Alloh sizni (Oʻziga) koʻtaradi. Soʻngra sizdan keyin uni bir kishi ushlaydi va u bilan koʻtariladi. Soʻngra uni boshqa bir kishi ushlaydi va u bilan koʻtariladi. Soʻngra uni yana boshqa bir kishi ushlaydi-yu, u uziladi, soʻngra unga (qaytadan) ulanadi va u bilan koʻtariladi. Ey Rasululloh, menga ayting, men toʻgʻri qildimmi yoki xato qildimmi?› dedi. U zot: ‹Baʼzisida toʻgʻri qilding va baʼzisida xato qilding›, dedilar. U: ‹Ey Rasululloh, Alloh bilan qasam ichaman, menga qayerda xato qilganimni albatta aytib bering›, dedi. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Qasam ichma›, dedilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) шундай ривоят қилар эди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Мен (тушимда) бир булут парчасини кўрдим, ундан сариёғ ва асал томиб турибди. Одамларни эса қўлларини ёйиб (ўша нарсани) олаётганини кўрдим — кимдир кўп олди, кимдир оз. Яна мен осмондан ергача уланиб турган бир арқонни кўрдим. Эй Расулуллоҳ, сизни эса уни ушлаб, у билан юқорига кўтарилганингизни кўрдим. Сўнгра уни бошқа бир киши ушлаб, у билан кўтарилди. Сўнгра уни яна бошқа бир киши ушлаб, у билан кўтарилди. Сўнгра уни яна бошқа бир киши ушлади-ю, у узилиб кетди, сўнгра у (қайтадан) уланди ва у билан кўтарилди›, деди. Абу Бакр: ‹Ота-онам сизга фидо бўлсин, ижозат берсангиз, мен буни таъбир қилай›, деди. У зот: ‹Таъбир қил›, дедилар. У: ‹Булутга келсак, у Ислом булутидир. Ундан томаётган сариёғ ва асал эса, Қуръондир — унинг юмшоқлиги ва ширинлигидир. Кўп олувчи ва оз олувчи эса, Қуръондан кўп олувчи ва ундан оз олувчидир. Осмондан ергача уланиб турган арқон эса, сиз унинг устида турган ҳақдир — сиз уни ушлайсиз, Аллоҳ сизни (Ўзига) кўтаради. Сўнгра сиздан кейин уни бир киши ушлайди ва у билан кўтарилади. Сўнгра уни бошқа бир киши ушлайди ва у билан кўтарилади. Сўнгра уни яна бошқа бир киши ушлайди-ю, у узилади, сўнгра унга (қайтадан) уланади ва у билан кўтарилади. Эй Расулуллоҳ, менга айтинг, мен тўғри қилдимми ёки хато қилдимми?› деди. У зот: ‹Баъзисида тўғри қилдинг ва баъзисида хато қилдинг›, дедилар. У: ‹Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ билан қасам ичаман, менга қаерда хато қилганимни албатта айтиб беринг›, деди. Шунда Набий ﷺ: ‹Қасам ичма›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ فَأَبَى أَنْ يُخْبِرَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ orqali ushbu qissa boshqa bir sanad bilan ham rivoyat qilingan. Bu rivoyatda: «U (zot) unga (xatosini) aytishdan bosh tortdilar», deyilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ орқали ушбу қисса бошқа бир санад билан ҳам ривоят қилинган. Бу ривоятда: «У (зот) унга (хатосини) айтишдан бош тортдилар», дейилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْكُمْ رُؤْيَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَنَا رَأَيْتُ كَأَنَّ مِيزَانًا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ فَوُزِنْتَ أَنْتَ وَأَبُو بَكْرٍ فَرُجِحْتَ أَنْتَ بِأَبِي بَكْرٍ وَوُزِنَ عُمَرُ وَأَبُو بَكْرٍ فَرُجِحَ أَبُو بَكْرٍ وَوُزِنَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرُجِحَ عُمَرُ ثُمَّ رُفِعَ الْمِيزَانُ فَرَأَيْنَا الْكَرَاهِيَةَ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir kuni: «Sizlardan kim tush koʻrdi?» dedilar. Bir kishi: «Men koʻrdim: goʻyo osmondan bir tarozi tushdi, soʻng siz bilan Abu Bakr tortildingiz va siz Abu Bakrdan ogʻir keldingiz; Umar bilan Abu Bakr tortildi va Abu Bakr ogʻir keldi; Umar bilan Usmon tortildi va Umar ogʻir keldi; soʻngra tarozi koʻtarib olindi», dedi. Shunda biz Rasululloh ﷺ ning yuzlarida noxushlik (alomatini) koʻrdik.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир куни: «Сизлардан ким туш кўрди?» дедилар. Бир киши: «Мен кўрдим: гўё осмондан бир тарози тушди, сўнг сиз билан Абу Бакр тортилдингиз ва сиз Абу Бакрдан оғир келдингиз; Умар билан Абу Бакр тортилди ва Абу Бакр оғир келди; Умар билан Усмон тортилди ва Умар оғир келди; сўнгра тарози кўтариб олинди», деди. Шунда биз Расулуллоҳ ﷺ нинг юзларида нохушлик (аломатини) кўрдик.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ ‏"‏ أَيُّكُمْ رَأَى رُؤْيَا ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرِ الْكَرَاهِيَةَ ‏.‏ قَالَ فَاسْتَاءَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي فَسَاءَهُ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ خِلاَفَةُ نُبُوَّةٍ ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir kuni: «Sizlardan qaysingiz tush koʻrdi?» dedilar. Soʻng (rovi) shu maʼnodagi (hadisni) zikr qildi, lekin «noxushlik» (soʻzini) zikr qilmadi. U: «Rasululloh ﷺ bundan gʻamgin boʻldilar — yaʼni bu narsa u zotni xafa qildi — va: ‹(Bu) nubuvvat (uslubidagi) xalifalikdir, soʻngra Alloh mulkni Oʻzi xohlagan kishiga beradi›, dedilar», dedi.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир куни: «Сизлардан қайсингиз туш кўрди?» дедилар. Сўнг (рови) шу маънодаги (ҳадисни) зикр қилди, лекин «нохушлик» (сўзини) зикр қилмади. У: «Расулуллоҳ ﷺ бундан ғамгин бўлдилар — яъни бу нарса у зотни хафа қилди — ва: ‹(Бу) нубувват (услубидаги) халифаликдир, сўнгра Аллоҳ мулкни Ўзи хоҳлаган кишига беради›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُرِيَ اللَّيْلَةَ رَجُلٌ صَالِحٌ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ نِيطَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنِيطَ عُمَرُ بِأَبِي بَكْرٍ وَنِيطَ عُثْمَانُ بِعُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ فَلَمَّا قُمْنَا مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْنَا أَمَّا الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَّا تَنَوُّطُ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ فَهُمْ وُلاَةُ هَذَا الأَمْرِ الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ بِهِ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ يُونُسُ وَشُعَيْبٌ لَمْ يَذْكُرَا عَمْرًا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini rivoyat qilar edi: «Bu kecha bir solih kishiga (tushida) Abu Bakr Rasululloh ﷺ ga ulangani, Umar Abu Bakrga ulangani va Usmon Umarga ulangani koʻrsatildi». Jobir aytdi: «Biz Rasululloh ﷺ ning huzurlaridan turib ketganimizda: ‹Solih kishi — Rasululloh ﷺ dirlar; ularning baʼzisi baʼzisiga ulanishi esa — Alloh Oʻz Nabiysi ﷺ ni (ila) yuborgan ushbu ishning (xalifalikning) egalari ekanliklaridir›, dedik». Abu Dovud aytdi: «Buni Yunus va Shuʼayb ham rivoyat qilgan, ammo ular Amr(ni) zikr qilmagan».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини ривоят қилар эди: «Бу кеча бир солиҳ кишига (тушида) Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ га улангани, Умар Абу Бакрга улангани ва Усмон Умарга улангани кўрсатилди». Жобир айтди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларидан туриб кетганимизда: ‹Солиҳ киши — Расулуллоҳ ﷺ дирлар; уларнинг баъзиси баъзисига уланиши эса — Аллоҳ Ўз Набийси ﷺ ни (ила) юборган ушбу ишнинг (халифаликнинг) эгалари эканликларидир›, дедик». Абу Довуд айтди: «Буни Юнус ва Шуъайб ҳам ривоят қилган, аммо улар Амр(ни) зикр қилмаган».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنَّ دَلْوًا دُلِّيَ مِنَ السَّمَاءِ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ بِعَرَاقِيهَا فَشَرِبَ شُرْبًا ضَعِيفًا ثُمَّ جَاءَ عُمَرُ فَأَخَذَ بِعَرَاقِيهَا فَشَرِبَ حَتَّى تَضَلَّعَ ثُمَّ جَاءَ عُثْمَانُ فَأَخَذَ بِعَرَاقِيهَا فَشَرِبَ حَتَّى تَضَلَّعَ ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِعَرَاقِيهَا فَانْتَشَطَتْ وَانْتَضَحَ عَلَيْهِ مِنْهَا شَىْءٌ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Ey Rasululloh, men (tushimda) goʻyo osmondan bir chelak osilib tushganini koʻrdim. Soʻng Abu Bakr kelib, uning (bandining) ikki tomonidan ushladi va ozgina ichdi. Soʻngra Umar kelib, uning ikki tomonidan ushladi va toʻyguncha ichdi. Soʻngra Usmon kelib, uning ikki tomonidan ushladi va toʻyguncha ichdi. Soʻngra Ali kelib, uning ikki tomonidan ushladi-yu, (chelak) bir tomonga tortilib (silkinib) ketdi va undan unga ozgina (suv) sachradi», dedi.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Эй Расулуллоҳ, мен (тушимда) гўё осмондан бир челак осилиб тушганини кўрдим. Сўнг Абу Бакр келиб, унинг (бандининг) икки томонидан ушлади ва озгина ичди. Сўнгра Умар келиб, унинг икки томонидан ушлади ва тўйгунча ичди. Сўнгра Усмон келиб, унинг икки томонидан ушлади ва тўйгунча ичди. Сўнгра Али келиб, унинг икки томонидан ушлади-ю, (челак) бир томонга тортилиб (силкиниб) кетди ва ундан унга озгина (сув) сачради», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ مَكْحُولٍ، قَالَ لَتَمْخُرَنَّ الرُّومُ الشَّامَ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا لاَ يَمْتَنِعُ مِنْهَا إِلاَّ دِمَشْقُ وَعَمَّانُ ‏.‏

Makhul (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rumliklar Shomga qirq kun bostirib kiradilar va undan faqat Damashq bilan Ammon saqlanib qoladi, xolos», dedi.Макҳул (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Румликлар Шомга қирқ кун бостириб кирадилар ва ундан фақат Дамашқ билан Аммон сақланиб қолади, холос», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَامِرٍ الْمُرِّيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلاَءِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الأَعْيَسِ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَلْمَانَ، يَقُولُ سَيَأْتِي مَلِكٌ مِنْ مُلُوكِ الْعَجَمِ يَظْهَرُ عَلَى الْمَدَائِنِ كُلِّهَا إِلاَّ دِمَشْقَ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Aloʼ (rahimahulloh) Abul Aʼyas Abdurrahmon ibn Salmon (rahimahulloh)dan eshitgan, u: «Ajamlarning podshohlaridan bir podshoh kelib, Damashqdan boshqa barcha shaharlar ustidan gʻolib boʻladi», der edi.Абдуллоҳ ибн ал-Алў (раҳимаҳуллоҳ) Абул Аъяс Абдурраҳмон ибн Салмон (раҳимаҳуллоҳ)дан эшитган, у: «Ажамларнинг подшоҳларидан бир подшоҳ келиб, Дамашқдан бошқа барча шаҳарлар устидан ғолиб бўлади», дер эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا بُرْدٌ أَبُو الْعَلاَءِ، عَنْ مَكْحُولٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَوْضِعُ فُسْطَاطِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَلاَحِمِ أَرْضٌ يُقَالُ لَهَا الْغُوطَةُ ‏"‏ ‏.‏

Makhul (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Buyuk janglar paytida musulmonlarning chodirgohi Gʻuta deb ataladigan bir yerda boʻladi», dedilar.Макҳул (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Буюк жанглар пайтида мусулмонларнинг чодиргоҳи Ғута деб аталадиган бир ерда бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو ظَفَرٍ عَبْدُ السَّلاَمِ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ، عَنْ عَوْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَخْطُبُ وَهُوَ يَقُولُ إِنَّ مَثَلَ عُثْمَانَ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ يَقْرَؤُهَا وَيَفُسِّرُهَا ‏{‏ إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَىَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ‏}‏ يُشِيرُ إِلَيْنَا بِيَدِهِ وَإِلَى أَهْلِ الشَّامِ ‏.‏

Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Hajjojning xutba qilib turib: «Allohning huzurida Usmonning misoli Maryam oʻgʻli Iysoning misoliday», deganini eshitdim. Soʻng u mana bu oyatni oʻqib, uni tafsir qilar edi: {Eslang, Alloh aytdi: ‹Ey Iyso! Albatta, Men seni (yer yuzidan) toʻla olguvchi va Oʻzimga koʻtarguvchi hamda kofir boʻlganlardan poklaguvchidirman›} (Oli Imron 55) U bu (oyat) bilan qoʻli ila bizga va Shom ahliga ishora qilar edi.Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳажжожнинг хутба қилиб туриб: «Аллоҳнинг ҳузурида Усмоннинг мисоли Марям ўғли Ийсонинг мисолидай», деганини эшитдим. Сўнг у мана бу оятни ўқиб, уни тафсир қилар эди: {Эсланг, Аллоҳ айтди: ‹Эй Ийсо! Албатта, Мен сени (ер юзидан) тўла олгувчи ва Ўзимга кўтаргувчи ҳамда кофир бўлганлардан поклагувчидирман›} (Оли Имрон 55) У бу (оят) билан қўли ила бизга ва Шом аҳлига ишора қилар эди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَالِدٍ الضَّبِّيِّ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَخْطُبُ فَقَالَ فِي خُطْبَتِهِ رَسُولُ أَحَدِكُمْ فِي حَاجَتِهِ أَكْرَمُ عَلَيْهِ أَمْ خَلِيفَتُهُ فِي أَهْلِهِ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي لِلَّهِ عَلَىَّ أَلاَّ أُصَلِّيَ خَلْفَكَ صَلاَةً أَبَدًا وَإِنْ وَجَدْتُ قَوْمًا يُجَاهِدُونَكَ لأُجَاهِدَنَّكَ مَعَهُمْ ‏.‏ زَادَ إِسْحَاقُ فِي حَدِيثِهِ قَالَ فَقَاتَلَ فِي الْجَمَاجِمِ حَتَّى قُتِلَ ‏.‏

Robiʼ ibn Xolid az-Zabbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Hajjojning xutba qilayotganini eshitdim. U xutbasida: «Sizlardan birovning hojati uchun yuborgan elchisi unga koʻproq hurmatlimi yoki oilasi ichidagi oʻrinbosarimi?» dedi. Men koʻnglimda: ‹Alloh haqi, men hech qachon ortingda namoz oʻqimaslikni Alloh uchun zimmamga oldim, agar senga qarshi jang qilayotgan bir qavmni topsam, ular bilan birga senga qarshi albatta jang qilaman›, dedim. Ishoq oʻz rivoyatida shuni ziyoda qildi: U Jamojimda (jangda) qatl etilgunicha jang qildi.Робиъ ибн Холид аз-Заббий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳажжожнинг хутба қилаётганини эшитдим. У хутбасида: «Сизлардан бировнинг ҳожати учун юборган элчиси унга кўпроқ ҳурматлими ёки оиласи ичидаги ўринбосарими?» деди. Мен кўнглимда: ‹Аллоҳ ҳақи, мен ҳеч қачон ортингда намоз ўқимасликни Аллоҳ учун зиммамга олдим, агар сенга қарши жанг қилаётган бир қавмни топсам, улар билан бирга сенга қарши албатта жанг қиламан›, дедим. Ишоқ ўз ривоятида шуни зиёда қилди: У Жаможимда (жангда) қатл этилгунича жанг қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ عَاصِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ اتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ لَيْسَ فِيهَا مَثْنَوِيَّةٌ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا لَيْسَ فِيهَا مَثْنَوِيَّةٌ لأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَبْدِ الْمَلِكِ وَاللَّهِ لَوْ أَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَخَرَجُوا مِنْ بَابٍ آخَرَ لَحَلَّتْ لِي دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ وَاللَّهِ لَوْ أَخَذْتُ رَبِيعَةَ بِمُضَرَ لَكَانَ ذَلِكَ لِي مِنَ اللَّهِ حَلاَلاً وَيَا عَذِيرِي مِنْ عَبْدِ هُذَيْلٍ يَزْعُمُ أَنَّ قِرَاءَتَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا هِيَ إِلاَّ رَجَزٌ مِنْ رَجَزِ الأَعْرَابِ مَا أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَعَذِيرِي مِنْ هَذِهِ الْحَمْرَاءِ يَزْعُمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَرْمِي بِالْحَجَرِ فَيَقُولُ إِلَى أَنْ يَقَعَ الْحَجَرُ قَدْ حَدَثَ أَمْرٌ فَوَاللَّهِ لأَدَعَنَّهُمْ كَالأَمْسِ الدَّابِرِ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرْتُهُ لِلأَعْمَشِ فَقَالَ أَنَا وَاللَّهِ سَمِعْتُهُ مِنْهُ ‏.‏

Osim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Hajjojning minbar ustida turib: «Allohdan qoʻlingizdan kelganicha qoʻrqing, bunda hech bir istisno yoʻq. Amir-ul-muʼminin Abdulmalikka quloq soling va itoat eting, bunda hech bir istisno yoʻq. Alloh haqi, agar men odamlarga masjid eshiklaridan bir eshikdan chiqishni buyursam-u, ular boshqa bir eshikdan chiqsalar, ularning qonlari va mollari menga halol boʻlur edi. Alloh haqi, agar men Rabiʼa (qabilasi)ni Muzar (qabilasi sababidan) ushlasam, bu Allohdan menga halol boʻlur edi. Huzayl quliga (yaʼni Abdulloh ibn Masʼudga) nisbatan menga kim uzr topib beradi? U oʻzining (Qurʼon) qiroati Alloh huzuridan, deb daʼvo qiladi. Alloh haqi, u badaviylarning sajʼ qofiyalaridan boshqa narsa emas, Alloh uni Oʻz Paygʻambari ﷺ ga nozil qilmagan. Mana bu ajamlarga nisbatan ham menga kim uzr topib beradi? Ulardan biri tosh otaman, deydi-da, tosh (yerga) tushgunicha: ‹Yangi bir ish sodir boʻldi›, deydi. Alloh haqi, men ularni oʻtib ketgan kechagi kunday (xarobaga aylantirib) tark etaman», deganini eshitdim. (Rovi) aytdi: Buni Aʼmashga zikr qildim, u: «Alloh haqi, men buni undan eshitganman», dedi.Осим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳажжожнинг минбар устида туриб: «Аллоҳдан қўлингиздан келганича қўрқинг, бунда ҳеч бир истисно йўқ. Амир-ул-муъминин Абдулмаликка қулоқ солинг ва итоат этинг, бунда ҳеч бир истисно йўқ. Аллоҳ ҳақи, агар мен одамларга масжид эшикларидан бир эшикдан чиқишни буюрсам-у, улар бошқа бир эшикдан чиқсалар, уларнинг қонлари ва моллари менга ҳалол бўлур эди. Аллоҳ ҳақи, агар мен Рабиъа (қабиласи)ни Музар (қабиласи сабабидан) ушласам, бу Аллоҳдан менга ҳалол бўлур эди. Ҳузайл қулига (яъни Абдуллоҳ ибн Масъудга) нисбатан менга ким узр топиб беради? У ўзининг (Қуръон) қироати Аллоҳ ҳузуридан, деб даъво қилади. Аллоҳ ҳақи, у бадавийларнинг сажъ қофияларидан бошқа нарса эмас, Аллоҳ уни Ўз Пайғамбари ﷺ га нозил қилмаган. Мана бу ажамларга нисбатан ҳам менга ким узр топиб беради? Улардан бири тош отаман, дейди-да, тош (ерга) тушгунича: ‹Янги бир иш содир бўлди›, дейди. Аллоҳ ҳақи, мен уларни ўтиб кетган кечаги кундай (харобага айлантириб) тарк этаман», деганини эшитдим. (Рови) айтди: Буни Аъмашга зикр қилдим, у: «Аллоҳ ҳақи, мен буни ундан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ هَذِهِ الْحَمْرَاءُ هَبْرٌ هَبْرٌ أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ قَرَعْتُ عَصًا بِعَصًا لأَذَرَنَّهُمْ كَالأَمْسِ الذَّاهِبِ يَعْنِي الْمَوَالِي ‏.‏

Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Hajjojning minbar ustida turib: «Mana bu ajamlar kesib tashlanadigan, qiyma qilinadigandir. Ogoh boʻlinglar, Alloh haqi, men hassaga hassa urdim (yaʼni qatʼiy qaror qildim), albatta ularni oʻtib ketgan kechagi kunday (xarobaga aylantirib) tark etaman», deganini eshitdim. U mavolarni (ajam-ozodlarni) nazarda tutardi.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳажжожнинг минбар устида туриб: «Мана бу ажамлар кесиб ташланадиган, қийма қилинадигандир. Огоҳ бўлинглар, Аллоҳ ҳақи, мен ҳассага ҳасса урдим (яъни қатъий қарор қилдим), албатта уларни ўтиб кетган кечаги кундай (харобага айлантириб) тарк этаман», деганини эшитдим. У маволарни (ажам-озодларни) назарда тутарди.

حَدَّثَنَا قَطَنُ بْنُ نُسَيْرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ، ح حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، قَالَ جَمَّعْتُ مَعَ الْحَجَّاجِ فَخَطَبَ فَذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ قَالَ فِيهَا فَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا لِخَلِيفَةِ اللَّهِ وَصَفِيِّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ قَالَ وَلَوْ أَخَذْتُ رَبِيعَةَ بِمُضَرَ وَلَمْ يَذْكُرْ قِصَّةَ الْحَمْرَاءِ ‏.‏

Sulaymon al-Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Hajjoj bilan birga jumʼa namozini oʻqidim, u xutba qildi. Soʻng u Abu Bakr ibn Ayyoshning hadisini zikr qildi. U bunda: «Allohning xalifasi va Uning saylanmasi Abdulmalik ibn Marvonga quloq soling va itoat eting», dedi. Va u hadisni davom ettirib: «Agar men Rabiʼani Muzar (sababidan) ushlasam...» dedi. Lekin u mavolar (ajamlar) qissasini zikr qilmadi.Сулаймон ал-Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ҳажжож билан бирга жумъа намозини ўқидим, у хутба қилди. Сўнг у Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисини зикр қилди. У бунда: «Аллоҳнинг халифаси ва Унинг сайланмаси Абдулмалик ибн Марвонга қулоқ солинг ва итоат этинг», деди. Ва у ҳадисни давом эттириб: «Агар мен Рабиъани Музар (сабабидан) ушласам...» деди. Лекин у маволар (ажамлар) қиссасини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خِلاَفَةُ النُّبُوَّةِ ثَلاَثُونَ سَنَةً ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ - أَوْ مُلْكَهُ - مَنْ يَشَاءُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ قَالَ لِي سَفِينَةُ أَمْسِكْ عَلَيْكَ أَبَا بَكْرٍ سَنَتَيْنِ وَعُمَرَ عَشْرًا وَعُثْمَانَ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ وَعَلِيٌّ كَذَا ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ قُلْتُ لِسَفِينَةَ إِنَّ هَؤُلاَءِ يَزْعُمُونَ أَنَّ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلاَمُ لَمْ يَكُنْ بِخَلِيفَةٍ ‏.‏ قَالَ كَذَبَتْ أَسْتَاهُ بَنِي الزَّرْقَاءِ يَعْنِي بَنِي مَرْوَانَ ‏.‏

Safiyna (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nubuvvat xalifaligi oʻttiz yildir, soʻng Alloh mulkni — yoki Oʻz mulkini — Oʻzi xohlagan kishiga beradi», dedilar. Saʼid aytdi: Safiyna menga: «Abu Bakrning (xalifaligini) ikki yil, Umarning (xalifaligini) oʻn yil, Usmonning (xalifaligini) oʻn ikki yil va Alini shu (qadar) deb hisobla», dedi. Saʼid aytdi: Men Safiynaga: «Anavilar Ali (alayhissalom) xalifa boʻlmagan, deb daʼvo qilmoqdalar», dedim. U: «Zarqoʼ oʻgʻillarining — yaʼni Marvon oʻgʻillarining — orqalari yolgʻon gapirdi», dedi.Сафийна (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Нубувват халифалиги ўттиз йилдир, сўнг Аллоҳ мулкни — ёки Ўз мулкини — Ўзи хоҳлаган кишига беради», дедилар. Саъид айтди: Сафийна менга: «Абу Бакрнинг (халифалигини) икки йил, Умарнинг (халифалигини) ўн йил, Усмоннинг (халифалигини) ўн икки йил ва Алини шу (қадар) деб ҳисобла», деди. Саъид айтди: Мен Сафийнага: «Анавилар Али (алайҳиссалом) халифа бўлмаган, деб даъво қилмоқдалар», дедим. У: «Зарқў ўғилларининг — яъни Марвон ўғилларининг — орқалари ёлғон гапирди», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خِلاَفَةُ النُّبُوَّةِ ثَلاَثُونَ سَنَةً ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ - أَوْ مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ - ‏"‏ ‏.‏

Safiyna (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nubuvvat xalifaligi oʻttiz yildir, soʻng Alloh mulkni Oʻzi xohlagan kishiga — yoki Oʻz mulkini Oʻzi xohlagan kishiga — beradi», dedilar.Сафийна (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Нубувват халифалиги ўттиз йилдир, сўнг Аллоҳ мулкни Ўзи хоҳлаган кишига — ёки Ўз мулкини Ўзи хоҳлаган кишига — беради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ، قَالَ ذَكَرَ سُفْيَانُ رَجُلاً فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَالَ لَمَّا قَدِمَ فُلاَنٌ الْكُوفَةَ أَقَامَ فُلاَنٌ خَطِيبًا فَأَخَذَ بِيَدِي سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ أَلاَ تَرَى إِلَى هَذَا الظَّالِمِ فَأَشْهَدُ عَلَى التِّسْعَةِ إِنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَلَوْ شَهِدْتُ عَلَى الْعَاشِرِ لَمْ إِيثَمْ - قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ وَالْعَرَبُ تَقُولُ آثَمْ - قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى حِرَاءٍ ‏"‏ اثْبُتْ حِرَاءُ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَنِ التِّسْعَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ‏.‏ قُلْتُ وَمَنِ الْعَاشِرُ فَتَلَكَّأَ هُنَيَّةً ثُمَّ قَالَ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنِ ابْنِ حَيَّانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ بِإِسْنَادِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Zolim al-Moziniy (rahimahulloh) aytdi: Men Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Falonchi Kufaga kelib, falonchini odamlarga xutba qilishga turgʻizganida, Saʼid ibn Zayd qoʻlimdan ushlab: «Mana bu zolimni koʻryapsanmi? Men toʻqqiz kishining jannatda ekanliklariga guvohlik beraman, agar oʻninchisiga ham guvohlik bersam, gunohkor boʻlmasdim», dedi. — Ibn Idris: «Arablar ‹osam› (deb emas, ‹iysam› yoki shunga oʻxshash) deydi», dedi. — Men: «Oʻsha toʻqqiz kishi kimlar?» dedim. U dedi: Rasululloh ﷺ Hiro (togʻi) ustida turib: «Barqaror tur, ey Hiro! Sening ustingda Paygʻambar, yo siddiq, yo shahiddan boshqa hech kim yoʻq», dedilar. Men: «Oʻsha toʻqqiz kishi kimlar?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abdurrahmon ibn Avf», dedi. Men: «Oʻninchisi kim?» dedim. U bir oz suʼka boʻldi, soʻng: «U menman», dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Ashjaʼiy Sufyondan, u Mansurdan, u Hilol ibn Yasofdan, u Ibn Hayyondan, u Abdulloh ibn Zolimdan oʻz isnodi bilan rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Золим ал-Мозиний (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Фалончи Куфага келиб, фалончини одамларга хутба қилишга турғизганида, Саъид ибн Зайд қўлимдан ушлаб: «Мана бу золимни кўряпсанми? Мен тўққиз кишининг жаннатда эканликларига гувоҳлик бераман, агар ўнинчисига ҳам гувоҳлик берсам, гуноҳкор бўлмасдим», деди. — Ибн Идрис: «Араблар ‹осам› (деб эмас, ‹ийсам› ёки шунга ўхшаш) дейди», деди. — Мен: «Ўша тўққиз киши кимлар?» дедим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Ҳиро (тоғи) устида туриб: «Барқарор тур, эй Ҳиро! Сенинг устингда Пайғамбар, ё сиддиқ, ё шаҳиддан бошқа ҳеч ким йўқ», дедилар. Мен: «Ўша тўққиз киши кимлар?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдурраҳмон ибн Авф», деди. Мен: «Ўнинчиси ким?» дедим. У бир оз суъка бўлди, сўнг: «У менман», деди. Абу Довуд айтди: Буни Ашжаъий Суфёндан, у Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Ибн Ҳайёндан, у Абдуллоҳ ибн Золимдан ўз исноди билан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحُرِّ بْنِ الصَّيَّاحِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَخْنَسِ، أَنَّهُ كَانَ فِي الْمَسْجِدِ فَذَكَرَ رَجُلٌ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَامَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي سَمِعْتُهُ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ عَشْرَةٌ فِي الْجَنَّةِ النَّبِيُّ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ فِي الْجَنَّةِ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ فِي الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَوْ شِئْتَ لَسَمَّيْتُ الْعَاشِرَ ‏.‏ قَالَ فَقَالُوا مَنْ هُوَ فَسَكَتَ قَالَ فَقَالُوا مَنْ هُوَ فَقَالَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Abdurrahmon ibn al-Axnas (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u masjidda boʻlganida, bir kishi Ali (alayhissalom)ni (yomonlab) tilga oldi. Shunda Saʼid ibn Zayd (roziyallohu anhu) oʻrnidan turib dedi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganimga U zot haqi guvohlik beraman: «Oʻn kishi jannatdadir: Paygʻambar jannatda, Abu Bakr jannatda, Umar jannatda, Usmon jannatda, Ali jannatda, Talha jannatda, Zubayr ibn al-Avvom jannatda, Saʼd ibn Molik jannatda va Abdurrahmon ibn Avf jannatda». Agar xohlasam, oʻninchisining ham nomini aytar edim. (Rovi) aytdi: Odamlar: «U kim?» dedilar. U jim qoldi. Ular yana: «U kim?» dedilar. Shunda u: «U Saʼid ibn Zayddir», dedi.Абдурраҳмон ибн ал-Ахнас (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у масжидда бўлганида, бир киши Али (алайҳиссалом)ни (ёмонлаб) тилга олди. Шунда Саъид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) ўрнидан туриб деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганимга У зот ҳақи гувоҳлик бераман: «Ўн киши жаннатдадир: Пайғамбар жаннатда, Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон жаннатда, Али жаннатда, Талҳа жаннатда, Зубайр ибн ал-Аввом жаннатда, Саъд ибн Молик жаннатда ва Абдурраҳмон ибн Авф жаннатда». Агар хоҳласам, ўнинчисининг ҳам номини айтар эдим. (Рови) айтди: Одамлар: «У ким?» дедилар. У жим қолди. Улар яна: «У ким?» дедилар. Шунда у: «У Саъид ибн Зайддир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْمُثَنَّى النَّخَعِيُّ، حَدَّثَنِي جَدِّي، رِيَاحُ بْنُ الْحَارِثِ قَالَ كُنْتُ قَاعِدًا عِنْدَ فُلاَنٍ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَعِنْدَهُ أَهْلُ الْكُوفَةِ فَجَاءَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ فَرَحَّبَ بِهِ وَحَيَّاهُ وَأَقْعَدَهُ عِنْدَ رِجْلِهِ عَلَى السَّرِيرِ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ يُقَالُ لَهُ قَيْسُ بْنُ عَلْقَمَةَ فَاسْتَقْبَلَهُ فَسَبَّ وَسَبَّ فَقَالَ سَعِيدٌ مَنْ يَسُبُّ هَذَا الرَّجُلُ قَالَ يَسُبُّ عَلِيًّا ‏.‏ قَالَ أَلاَ أَرَى أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَبُّونَ عِنْدَكَ ثُمَّ لاَ تُنْكِرُ وَلاَ تُغَيِّرُ أَنَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَإِنِّي لَغَنِيٌّ أَنْ أَقُولَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْ فَيَسْأَلُنِي عَنْهُ غَدًا إِذَا لَقِيتُهُ ‏"‏ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ مَعْنَاهُ ثُمَّ قَالَ لَمَشْهَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْبَرُّ فِيهِ وَجْهُهُ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِ أَحَدِكُمْ عُمْرَهُ وَلَوْ عُمِّرَ عُمْرَ نُوحٍ ‏.‏

Riyoh ibn al-Horis (rahimahulloh) aytdi: Men Kufa masjidida falonchining huzurida oʻtirgan edim, uning yonida Kufa ahli bor edi. Shunda Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu) keldi, u (falonchi) unga marhabo aytib, salomlashdi va uni soʻri ustida oʻz oyogʻi yoniga oʻtqazdi. Soʻng Kufa ahlidan Qays ibn Alqama deb ataladigan bir kishi keldi, u (Saʼidga roʻbaru) kelib soʻkina boshladi-yu, soʻkdi. Saʼid: «Bu odam kimni soʻkmoqda?» dedi. (Birov:) «U Alini soʻkmoqda», dedi. U dedi: «Rasululloh ﷺ ning sahobalari sening huzuringda soʻkilayotganini koʻryapman-u, sen na inkor qilasan, na (buni) oʻzgartirasan? Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman — men U zot aytmagan narsani U zotga nisbat berishdan, ertaga U zotni uchratganimda U menga bundan soʻrashidan begʻarazman —: ‹Abu Bakr jannatda, Umar jannatda›». Va u (rovi hadisning) maʼnosini (oxirigacha) davom ettirdi. Soʻng u dedi: «Ulardan bir kishining Rasululloh ﷺ bilan birga yuzini chang bosgan holatda turishi sizlardan biringizning butun umri davomidagi amalidan, hatto u Nuhning umricha umr koʻrsa ham, yaxshiroqdir».Риёҳ ибн ал-Ҳорис (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Куфа масжидида фалончининг ҳузурида ўтирган эдим, унинг ёнида Куфа аҳли бор эди. Шунда Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу) келди, у (фалончи) унга марҳабо айтиб, саломлашди ва уни сўри устида ўз оёғи ёнига ўтқазди. Сўнг Куфа аҳлидан Қайс ибн Алқама деб аталадиган бир киши келди, у (Саъидга рўбару) келиб сўкина бошлади-ю, сўкди. Саъид: «Бу одам кимни сўкмоқда?» деди. (Биров:) «У Алини сўкмоқда», деди. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари сенинг ҳузурингда сўкилаётганини кўряпман-у, сен на инкор қиласан, на (буни) ўзгартирасан? Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман — мен У зот айтмаган нарсани У зотга нисбат беришдан, эртага У зотни учратганимда У менга бундан сўрашидан беғаразман —: ‹Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда›». Ва у (рови ҳадиснинг) маъносини (охиригача) давом эттирди. Сўнг у деди: «Улардан бир кишининг Расулуллоҳ ﷺ билан бирга юзини чанг босган ҳолатда туриши сизлардан бирингизнинг бутун умри давомидаги амалидан, ҳатто у Нуҳнинг умрича умр кўрса ҳам, яхшироқдир».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُمْ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا فَتَبِعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَضَرَبَهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرِجْلِهِ وَقَالَ ‏"‏ اثْبُتْ أُحُدُ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Paygʻambari ﷺ Uhud (togʻi)ga chiqdilar, U zotning ortidan Abu Bakr, Umar va Usmon ergashdilar. Shunda (togʻ) ularni (silkitib) tebrandi. Allohning Paygʻambari ﷺ uni oyoqlari bilan urib: «Barqaror tur, ey Uhud! Sening ustingda bir Paygʻambar, bir siddiq va ikki shahid bordir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Уҳуд (тоғи)га чиқдилар, У зотнинг ортидан Абу Бакр, Умар ва Усмон эргашдилар. Шунда (тоғ) уларни (силкитиб) тебранди. Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ уни оёқлари билан уриб: «Барқарор тур, эй Уҳуд! Сенинг устингда бир Пайғамбар, бир сиддиқ ва икки шаҳид бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيِّ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، مَوْلَى آلِ جَعْدَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَخَذَ بِيَدِي فَأَرَانِي بَابَ الْجَنَّةِ الَّذِي تَدْخُلُ مِنْهُ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ مَعَكَ حَتَّى أَنْظُرَ إِلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّكَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jabroil oldimga keldi va qoʻlimdan tutib, ummatim kiradigan jannat eshigini menga koʻrsatdi», dedilar. Shunda Abu Bakr: «Yo Rasululloh, men ham siz bilan birga boʻlib, unga nazar solishni juda istardim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, ey Abu Bakr, ummatimdan jannatga birinchi boʻlib kiradigan kishi sizdirsiz», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаброил олдимга келди ва қўлимдан тутиб, умматим кирадиган жаннат эшигини менга кўрсатди», дедилар. Шунда Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, мен ҳам сиз билан бирга бўлиб, унга назар солишни жуда истардим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, эй Абу Бакр, умматимдан жаннатга биринчи бўлиб кирадиган киши сиздирсиз», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَيَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ، أَنَّ اللَّيْثَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ مِمَّنْ بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Daraxt ostida bayʼat qilganlardan biror kishi doʻzaxga kirmaydi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Дарахт остида байъат қилганлардан бирор киши дўзахга кирмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مُوسَى ‏"‏ فَلَعَلَّ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِنَانٍ ‏"‏ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar — Musoning rivoyatida: «Shoyad Alloh…», Ibn Sinonning rivoyatida esa: «Alloh Badr ahliga nazar soldi va: ‹Xohlaganingizni qilavering, sizlarni magʻfirat qildim›, dedi», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар — Мусонинг ривоятида: «Шояд Аллоҳ…», Ибн Синоннинг ривоятида эса: «Аллоҳ Бадр аҳлига назар солди ва: ‹Хоҳлаганингизни қилаверинг, сизларни мағфират қилдим›, деди», дейилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَوْرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَاهُ - يَعْنِي عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ - فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا كَلَّمَهُ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَتِهِ ‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hudaybiya zamonida chiqdilar. Soʻng u (rovi) hadisni zikr qildi. U dedi: Soʻng uning oldiga — yaʼni Urva ibn Masʼud — keldi va Nabiy ﷺ ila gaplasha boshladi. U gapirgan har safar (Nabiyning) soqollaridan ushlar edi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) esa Nabiy ﷺning bosh ustida turardi, qoʻlida qilich, boshida dubulgʻa bor edi. U (Urvaning) qoʻliga qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni uning soqolidan tort», dedi. Shunda Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» dedi. Ular: «Mugʻiyra ibn Shuʼba», dedilar.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳудайбия замонида чиқдилар. Сўнг у (рови) ҳадисни зикр қилди. У деди: Сўнг унинг олдига — яъни Урва ибн Масъуд — келди ва Набий ﷺ ила гаплаша бошлади. У гапирган ҳар сафар (Набийнинг) соқолларидан ушлар эди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) эса Набий ﷺнинг бош устида турарди, қўлида қилич, бошида дубулға бор эди. У (Урванинг) қўлига қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни унинг соқолидан торт», деди. Шунда Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» деди. Улар: «Муғийра ибн Шуъба», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ أَبُو عُمَرَ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيَّ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ، عَنِ الأَقْرَعِ، مُؤَذِّنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ بَعَثَنِي عُمَرُ إِلَى الأُسْقُفِّ فَدَعَوْتُهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ وَهَلْ تَجِدُنِي فِي الْكِتَابِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ كَيْفَ تَجِدُنِي قَالَ أَجِدُكَ قَرْنًا ‏.‏ فَرَفَعَ عَلَيْهِ الدِّرَّةَ فَقَالَ قَرْنُ مَهْ فَقَالَ قَرْنٌ حَدِيدٌ أَمِينٌ شَدِيدٌ ‏.‏ قَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي يَجِيءُ مِنْ بَعْدِي فَقَالَ أَجِدُهُ خَلِيفَةً صَالِحًا غَيْرَ أَنَّهُ يُؤْثِرُ قَرَابَتَهُ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ يَرْحَمُ اللَّهُ عُثْمَانَ ثَلاَثًا فَقَالَ كَيْفَ تَجِدُ الَّذِي بَعْدَهُ قَالَ أَجِدُهُ صَدَأَ حَدِيدٍ فَوَضَعَ عُمَرُ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ فَقَالَ يَا دَفْرَاهُ يَا دَفْرَاهُ ‏.‏ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّهُ خَلِيفَةٌ صَالِحٌ وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْلَفُ حِينَ يُسْتَخْلَفُ وَالسَّيْفُ مَسْلُولٌ وَالدَّمُ مُهْرَاقٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الدَّفْرُ النَّتْنُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning muazzini Aqraʼ aytdi: Umar meni yepiskopning oldiga yubordi, men uni chaqirdim. Umar unga: «Sen meni Kitobda topasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Umar: «Meni qanday topasan?» dedi. U: «Seni qalʼa (qoʻrgʻon) deb topaman», dedi. Shunda (Umar) unga darra koʻtarib: «Qanaqa qalʼa?» dedi. U: «Temir qalʼa, omonatdor, qattiqqoʻl», dedi. (Umar): «Mendan keyin keladiganni qanday topasan?» dedi. U: «Uni solih xalifa deb topaman, faqat u qarindoshlarini afzal koʻradi», dedi. Umar: «Alloh Usmonga rahm qilsin», deb buni uch marta aytdi. Soʻng: «Undan keyingisini qanday topasan?» dedi. U: «Uni zanglagan temir deb topaman», dedi. Shunda Umar qoʻlini boshiga qoʻyib: «Voy badboʻ-yey! Voy badboʻ-yey!» dedi. U: «Ey amir al-moʻminin, u solih xalifa, lekin u xalifa boʻlgan paytda xalifa boʻladiki, qilich qinidan sugʻurilgan, qon toʻkilgan boʻladi», dedi. Abu Dovud aytdi: «Ad-dafr» — bu badboʻylik (yomon hid) maʼnosidadir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг муаззини Ақраъ айтди: Умар мени епископнинг олдига юборди, мен уни чақирдим. Умар унга: «Сен мени Китобда топасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. Умар: «Мени қандай топасан?» деди. У: «Сени қалъа (қўрғон) деб топаман», деди. Шунда (Умар) унга дарра кўтариб: «Қанақа қалъа?» деди. У: «Темир қалъа, омонатдор, қаттиққўл», деди. (Умар): «Мендан кейин келадиганни қандай топасан?» деди. У: «Уни солиҳ халифа деб топаман, фақат у қариндошларини афзал кўради», деди. Умар: «Аллоҳ Усмонга раҳм қилсин», деб буни уч марта айтди. Сўнг: «Ундан кейингисини қандай топасан?» деди. У: «Уни занглаган темир деб топаман», деди. Шунда Умар қўлини бошига қўйиб: «Вой бадбў-ей! Вой бадбў-ей!» деди. У: «Эй амир ал-мўминин, у солиҳ халифа, лекин у халифа бўлган пайтда халифа бўладики, қилич қинидан суғурилган, қон тўкилган бўлади», деди. Абу Довуд айтди: «Ад-дафр» — бу бадбўйлик (ёмон ҳид) маъносидадир.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ح، وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ أُمَّتِي الْقَرْنُ الَّذِينَ بُعِثْتُ فِيهِمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَذَكَرَ الثَّالِثَ أَمْ لاَ ‏"‏ ثُمَّ يَظْهَرُ قَوْمٌ يَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ وَيَنْذِرُونَ وَلاَ يُوفُونَ وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ وَيَفْشُو فِيهِمُ السِّمَنُ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ummatimning eng yaxshisi men ularning orasiga yuborilgan avloddir, soʻng ularga ergashganlar, soʻng ularga ergashganlardir». — Alloh biladi, u zot uchinchisini zikr qildilarmi yoki yoʻqmi. — «Soʻng shunday qavm paydo boʻladiki, soʻralmasdan turib guvohlik beradilar, nazr qilib, uni bajo keltirmaydilar, xiyonat qiladilar, omonatdor boʻlmaydilar va ular orasida semizlik yoyiladi», dedilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Умматимнинг энг яхшиси мен уларнинг орасига юборилган авлоддир, сўнг уларга эргашганлар, сўнг уларга эргашганлардир». — Аллоҳ билади, у зот учинчисини зикр қилдиларми ёки йўқми. — «Сўнг шундай қавм пайдо бўладики, сўралмасдан туриб гувоҳлик берадилар, назр қилиб, уни бажо келтирмайдилар, хиёнат қиладилар, омонатдор бўлмайдилар ва улар орасида семизлик ёйилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنْفَقَ أَحَدُكُمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sahobalarimni soʻkmanglar! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar sizlardan biringiz Uhud togʻicha oltin sadaqa qilsa ham, ularning birining bir mudd (sadaqasi)ga ham, hatto uning yarmiga ham yetmaydi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Саҳобаларимни сўкманглар! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сизлардан бирингиз Уҳуд тоғича олтин садақа қилса ҳам, уларнинг бирининг бир мудд (садақаси)га ҳам, ҳатто унинг ярмига ҳам етмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ الْمَاصِرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قُرَّةَ، قَالَ كَانَ حُذَيْفَةُ بِالْمَدَائِنِ فَكَانَ يَذْكُرُ أَشْيَاءَ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فِي الْغَضَبِ فَيَنْطَلِقُ نَاسٌ مِمَّنْ سَمِعَ ذَلِكَ مِنْ حُذَيْفَةَ فَيَأْتُونَ سَلْمَانَ فَيَذْكُرُونَ لَهُ قَوْلَ حُذَيْفَةَ فَيَقُولُ سَلْمَانُ حُذَيْفَةُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُ فَيَرْجِعُونَ إِلَى حُذَيْفَةَ فَيَقُولُونَ لَهُ قَدْ ذَكَرْنَا قَوْلَكَ لِسَلْمَانَ فَمَا صَدَّقَكَ وَلاَ كَذَّبَكَ ‏.‏ فَأَتَى حُذَيْفَةُ سَلْمَانَ وَهُوَ فِي مَبْقَلَةٍ فَقَالَ يَا سَلْمَانُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُصَدِّقَنِي بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَلْمَانُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَغْضَبُ فَيَقُولُ فِي الْغَضَبِ لِنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَيَرْضَى فَيَقُولُ فِي الرِّضَا لِنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ أَمَا تَنْتَهِي حَتَّى تُوَرِّثَ رِجَالاً حُبَّ رِجَالٍ وَرِجَالاً بُغْضَ رِجَالٍ وَحَتَّى تُوقِعَ اخْتِلاَفًا وَفُرْقَةً وَلَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي سَبَبْتُهُ سَبَّةً أَوْ لَعَنْتُهُ لَعْنَةً فِي غَضَبِي - فَإِنَّمَا أَنَا مِنْ وَلَدِ آدَمَ أَغْضَبُ كَمَا يَغْضَبُونَ وَإِنَّمَا بَعَثَنِي رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ - فَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ صَلاَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهِ لَتَنْتَهِيَنَّ أَوْ لأَكْتُبَنَّ إِلَى عُمَرَ ‏.‏

Amr ibn Abu Qurra (rahimahulloh) aytdi: Huzayfa Madoyinda edi. U Rasululloh ﷺ gʻazab holatida sahobalaridan baʼzi kishilarga aytgan narsalarni zikr qilar edi. Buni Huzayfadan eshitgan baʼzi kishilar Salmonning oldiga borib, unga Huzayfaning soʻzini aytar edilar. Salmon esa: «Huzayfa nima deyotganini yaxshiroq biladi», der edi. Soʻng ular Huzayfaning oldiga qaytib: «Biz sening soʻzingni Salmonga aytgan edik, u seni tasdiqlamadi ham, yolgʻonchiga chiqarmadi ham», der edilar. Shunda Huzayfa Salmonning oldiga keldi — u koʻkat ekiladigan boqqada edi — va: «Ey Salmon, Rasululloh ﷺdan eshitgan narsamda meni tasdiqlashingga nima toʻsqinlik qilyapti?» dedi. Salmon: «Rasululloh ﷺ baʼzan gʻazablanar va gʻazab holatida sahobalaridan baʼzi kishilarga (bir narsa) aytar edilar, baʼzan rozi boʻlar va rizo holatida sahobalaridan baʼzi kishilarga (bir narsa) aytar edilar. Sen baʼzi kishilarni baʼzi kishilarni sevadigan, baʼzi kishilarni baʼzi kishilarga nafrat qiladigan qilib qoʻyguningcha, ixtilof va boʻlinish keltirib chiqarguningcha (bundan) qaytmaysanmi?! Sen bilasanki, Rasululloh ﷺ xutba qilib: ‹Ummatimdan qaysi bir kishini gʻazabim holatida soʻkkan yoki laʼnatlagan boʻlsam — men ham Odam farzandlaridanman, ular gʻazablangani kabi men ham gʻazablanaman, men esa olamlarga rahmat qilib yuborilganman — buni qiyomat kuni ular uchun (savob keltiruvchi) salovat (duo) qilib qoʻygin›, dedilar», dedi. «Allohga qasamki, sen albatta (buni zikr qilishdan) toʻxtaysan, aks holda Umarga maktub yozaman», dedi.Амр ибн Абу Қурра (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ҳузайфа Мадойинда эди. У Расулуллоҳ ﷺ ғазаб ҳолатида саҳобаларидан баъзи кишиларга айтган нарсаларни зикр қилар эди. Буни Ҳузайфадан эшитган баъзи кишилар Салмоннинг олдига бориб, унга Ҳузайфанинг сўзини айтар эдилар. Салмон эса: «Ҳузайфа нима деётганини яхшироқ билади», дер эди. Сўнг улар Ҳузайфанинг олдига қайтиб: «Биз сенинг сўзингни Салмонга айтган эдик, у сени тасдиқламади ҳам, ёлғончига чиқармади ҳам», дер эдилар. Шунда Ҳузайфа Салмоннинг олдига келди — у кўкат экиладиган боққада эди — ва: «Эй Салмон, Расулуллоҳ ﷺдан эшитган нарсамда мени тасдиқлашингга нима тўсқинлик қиляпти?» деди. Салмон: «Расулуллоҳ ﷺ баъзан ғазабланар ва ғазаб ҳолатида саҳобаларидан баъзи кишиларга (бир нарса) айтар эдилар, баъзан рози бўлар ва ризо ҳолатида саҳобаларидан баъзи кишиларга (бир нарса) айтар эдилар. Сен баъзи кишиларни баъзи кишиларни севадиган, баъзи кишиларни баъзи кишиларга нафрат қиладиган қилиб қўйгунингча, ихтилоф ва бўлиниш келтириб чиқаргунингча (бундан) қайтмайсанми?! Сен биласанки, Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб: ‹Умматимдан қайси бир кишини ғазабим ҳолатида сўккан ёки лаънатлаган бўлсам — мен ҳам Одам фарзандлариданман, улар ғазаблангани каби мен ҳам ғазабланаман, мен эса оламларга раҳмат қилиб юборилганман — буни қиёмат куни улар учун (савоб келтирувчи) саловат (дуо) қилиб қўйгин›, дедилар», деди. «Аллоҳга қасамки, сен албатта (буни зикр қилишдан) тўхтайсан, акс ҳолда Умарга мактуб ёзаман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ، قَالَ لَمَّا اسْتُعِزَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا عِنْدَهُ فِي نَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ دَعَاهُ بِلاَلٌ إِلَى الصَّلاَةِ فَقَالَ مُرُوا مَنْ يُصَلِّي لِلنَّاسِ ‏.‏ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَمَعَةَ فَإِذَا عُمَرُ فِي النَّاسِ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ غَائِبًا فَقُلْتُ يَا عُمَرُ قُمْ فَصَلِّ بِالنَّاسِ فَتَقَدَّمَ فَكَبَّرَ فَلَمَّا سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَوْتَهُ وَكَانَ عُمَرُ رَجُلاً مُجْهِرًا قَالَ ‏"‏ فَأَيْنَ أَبُو بَكْرٍ يَأْبَى اللَّهُ ذَلِكَ وَالْمُسْلِمُونَ يَأْبَى اللَّهُ ذَلِكَ وَالْمُسْلِمُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَبَعَثَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَجَاءَ بَعْدَ أَنْ صَلَّى عُمَرُ تِلْكَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ ‏.‏

Abdulloh ibn Zamʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning kasalliklari ogʻirlashganda, men u zotning huzurlarida musulmonlardan bir jamoa ila birga edim. Bilol u zotni namozga chaqirdi. U zot: «Birovga aytinglar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Shunda Abdulloh ibn Zamʼa chiqdi va Umarni odamlar orasida koʻrdi, Abu Bakr esa hozir emas edi. Men: «Ey Umar, turib odamlarga namoz oʻqib bering», dedim. U oldinga oʻtib, takbir aytdi. Rasululloh ﷺ uning ovozini eshitganlarida — Umar baland ovozli kishi edi — : «Abu Bakr qani? Alloh bunga yoʻl qoʻymaydi va musulmonlar ham; Alloh bunga yoʻl qoʻymaydi va musulmonlar ham», dedilar. Soʻng Abu Bakrga (kishi) yubordilar. U Umar oʻsha namozni oʻqib boʻlganidan keyin keldi va odamlarga namoz oʻqib berdi.Абдуллоҳ ибн Замъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг касалликлари оғирлашганда, мен у зотнинг ҳузурларида мусулмонлардан бир жамоа ила бирга эдим. Билол у зотни намозга чақирди. У зот: «Бировга айтинглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Шунда Абдуллоҳ ибн Замъа чиқди ва Умарни одамлар орасида кўрди, Абу Бакр эса ҳозир эмас эди. Мен: «Эй Умар, туриб одамларга намоз ўқиб беринг», дедим. У олдинга ўтиб, такбир айтди. Расулуллоҳ ﷺ унинг овозини эшитганларида — Умар баланд овозли киши эди — : «Абу Бакр қани? Аллоҳ бунга йўл қўймайди ва мусулмонлар ҳам; Аллоҳ бунга йўл қўймайди ва мусулмонлар ҳам», дедилар. Сўнг Абу Бакрга (киши) юбордилар. У Умар ўша намозни ўқиб бўлганидан кейин келди ва одамларга намоз ўқиб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَمْعَةَ، أَخْبَرَهُ بِهَذَا الْخَبَرِ، قَالَ لَمَّا سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صَوْتَ عُمَرَ قَالَ ابْنُ زَمَعَةَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَطْلَعَ رَأْسَهُ مِنْ حُجْرَتِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ لاَ لاَ لِيُصَلِّ لِلنَّاسِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ ذَلِكَ مُغْضَبًا ‏.‏

Yuqoridagi hadis Abdulloh ibn Zamʼa (roziyallohu anhu)dan boshqa sanad ila ham rivoyat qilingan. U dedi: Nabiy ﷺ Umarning ovozini eshitganlarida — Ibn Zamʼa aytadi — Nabiy ﷺ chiqib, hujralaridan boshlarini koʻrsatdilar, soʻng: «Yoʻq, yoʻq, yoʻq! Odamlarga Abu Quhofaning oʻgʻli (Abu Bakr) namoz oʻqib bersin», dedilar. Buni gʻazablangan holda aytdilar.Юқоридаги ҳадис Абдуллоҳ ибн Замъа (розияллоҳу анҳу)дан бошқа санад ила ҳам ривоят қилинган. У деди: Набий ﷺ Умарнинг овозини эшитганларида — Ибн Замъа айтади — Набий ﷺ чиқиб, ҳужраларидан бошларини кўрсатдилар, сўнг: «Йўқ, йўқ, йўқ! Одамларга Абу Қуҳофанинг ўғли (Абу Бакр) намоз ўқиб берсин», дедилар. Буни ғазабланган ҳолда айтдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي الأَشْعَثُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ‏"‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُصْلِحَ اللَّهُ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ حَمَّادٍ ‏"‏ وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَظِيمَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hasan ibn Ali haqida: «Bu oʻgʻlim sayyiddir va men Alloh u orqali ummatimning ikki guruhi oʻrtasini isloh qilishini umid qilaman», dedilar. Hammodning rivoyatida esa: «Shoyad Alloh u orqali musulmonlardan ikkita ulkan guruh oʻrtasini isloh qilsa», deyilgan.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан ибн Али ҳақида: «Бу ўғлим саййиддир ва мен Аллоҳ у орқали умматимнинг икки гуруҳи ўртасини ислоҳ қилишини умид қиламан», дедилар. Ҳаммоднинг ривоятида эса: «Шояд Аллоҳ у орқали мусулмонлардан иккита улкан гуруҳ ўртасини ислоҳ қилса», дейилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ حُذَيْفَةُ مَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ تُدْرِكُهُ الْفِتْنَةُ إِلاَّ أَنَا أَخَافُهَا عَلَيْهِ إِلاَّ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَضُرُّكَ الْفِتْنَةُ ‏"‏ ‏.‏

Muhammaddan rivoyat qilinadi: Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: «Fitnaga duch keladigan har bir kishi haqida men unga (fitna zarar yetkazishidan) qoʻrqaman, Muhammad ibn Maslamadan boshqa. Chunki men Rasululloh ﷺning unga: ‹Senga fitna zarar yetkazmaydi›, deganlarini eshitganman», dedi.Муҳаммаддан ривоят қилинади: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: «Фитнага дуч келадиган ҳар бир киши ҳақида мен унга (фитна зарар етказишидан) қўрқаман, Муҳаммад ибн Масламадан бошқа. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг унга: ‹Сенга фитна зарар етказмайди›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ ضُبَيْعَةَ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى حُذَيْفَةَ فَقَالَ إِنِّي لأَعْرِفُ رَجُلاً لاَ تَضُرُّهُ الْفِتَنُ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَخَرَجْنَا فَإِذَا فُسْطَاطٌ مَضْرُوبٌ فَدَخَلْنَا فَإِذَا فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ مَا أُرِيدُ أَنْ يَشْتَمِلَ عَلَىَّ شَىْءٌ مِنْ أَمْصَارِكُمْ حَتَّى تَنْجَلِيَ عَمَّا انْجَلَتْ ‏.‏

Saʼlaba ibn Zubayʼa (rahimahulloh) aytdi: Biz Huzayfaning huzuriga kirdik. U: «Men shunday bir kishini bilamanki, fitnalar unga hech qanday zarar yetkazmaydi», dedi. U (rovi) aytdi: Soʻng biz chiqdik va tikilgan bir chodir koʻrdik. Ichkariga kirsak, unda Muhammad ibn Maslama bor ekan. Biz undan bu haqda soʻradik. U: «Men hozir tarqayotgan (fitna) tarqaguniga qadar shaharlaringizdan birortasi meni oʻrab olishini istamayman», dedi.Саълаба ибн Зубайъа (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Биз Ҳузайфанинг ҳузурига кирдик. У: «Мен шундай бир кишини биламанки, фитналар унга ҳеч қандай зарар етказмайди», деди. У (рови) айтди: Сўнг биз чиқдик ва тикилган бир чодир кўрдик. Ичкарига кирсак, унда Муҳаммад ибн Маслама бор экан. Биз ундан бу ҳақда сўрадик. У: «Мен ҳозир тарқаётган (фитна) тарқагунига қадар шаҳарларингиздан бирортаси мени ўраб олишини истамайман», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ ضُبَيْعَةَ بْنِ حُصَيْنٍ الثَّعْلَبِيِّ، بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Yuqorida zikr qilingan hadis Zubayʼa ibn Husayn as-Saʼlabiy (rahimahulloh)dan boshqa sanad ila xuddi shu maʼnoda rivoyat qilingan.Юқорида зикр қилинган ҳадис Зубайъа ибн Ҳусайн ас-Саълабий (раҳимаҳуллоҳ)дан бошқа санад ила худди шу маънода ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَلِيٍّ رضى الله عنه أَخْبِرْنَا عَنْ مَسِيرِكَ هَذَا أَعَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَيْكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْ رَأْىٌ رَأَيْتَهُ فَقَالَ مَا عَهِدَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَىْءٍ وَلَكِنَّهُ رَأْىٌ رَأَيْتُهُ ‏.‏

Qays ibn Ubod (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ga: «Bizga ushbu yurishingiz haqida xabar bering: bu Rasululloh ﷺ sizga topshirgan amrmi yoki oʻzingiz koʻrgan bir fikrmi?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ menga bu haqda hech narsa topshirmaganlar. Lekin bu mening oʻzim koʻrgan bir fikrimdir», dedi.Қайс ибн Убод (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)га: «Бизга ушбу юришингиз ҳақида хабар беринг: бу Расулуллоҳ ﷺ сизга топширган амрми ёки ўзингиз кўрган бир фикрми?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ менга бу ҳақда ҳеч нарса топширмаганлар. Лекин бу менинг ўзим кўрган бир фикримдир», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَمْرُقُ مَارِقَةٌ عِنْدَ فُرْقَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَقْتُلُهَا أَوْلَى الطَّائِفَتَيْنِ بِالْحَقِّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar oʻrtasida boʻlinish yuz berganda, (diniydan) chiqib ketuvchi bir toifa paydo boʻladi. Uni ikki toifadan haqqa yaqinrogʻi oʻldiradi», dedilar.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар ўртасида бўлиниш юз берганда, (динийдан) чиқиб кетувчи бир тоифа пайдо бўлади. Уни икки тоифадан ҳаққа яқинроғи ўлдиради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، - يَعْنِي ابْنَ يَحْيَى - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُوا بَيْنَ الأَنْبِيَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Paygʻambarlar oʻrtasida (birini boshqasidan ustun qoʻyib) tanlov qilmanglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Пайғамбарлар ўртасида (бирини бошқасидан устун қўйиб) танлов қилманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ إِنِّي خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Bandaga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бандага ‹Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман› дейиш лойиқ эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْحَرَّانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ أَنْ يَقُولَ إِنِّي خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Paygʻambarga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas», deb aytar edilar.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Пайғамбарга ‹Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман› дейиш лойиқ эмас», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى ‏.‏ فَرَفَعَ الْمُسْلِمُ يَدَهُ فَلَطَمَ وَجْهَ الْيَهُودِيِّ فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى فَإِنَّ النَّاسَ يُصْعَقُونَ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ فِي جَانِبِ الْعَرْشِ فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ مِمَّنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ ابْنِ يَحْيَى أَتَمُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylardan bir kishi: «Musoni (butun olamlardan) ustun tanlagan Zot bilan qasam!» dedi. Shunda bir musulmon qoʻlini koʻtarib, yahudiyning yuziga shapaloq urdi. Yahudiy Rasululloh ﷺ huzuriga borib, bu haqda xabar berdi. Nabiy ﷺ: «Meni Musodan ustun qoʻymanglar. Chunki (Qiyomat kuni) odamlar hushdan ketadilar, men esa hushiga kelganlarning birinchisi boʻlaman. Shunda Muso Arshning bir tomonini ushlab turgan boʻladi. Men u Allohning hushdan ketib, mendan oldin oʻziga kelganlardan boʻldimi yoki Alloh azza va jalla istisno qilgan kishilardan boʻldimi — bilmayman», dedilar. Abu Dovud aytdi: Ibn Yahyoning hadisi toʻliqroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Яҳудийлардан бир киши: «Мусони (бутун оламлардан) устун танлаган Зот билан қасам!» деди. Шунда бир мусулмон қўлини кўтариб, яҳудийнинг юзига шапалоқ урди. Яҳудий Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига бориб, бу ҳақда хабар берди. Набий ﷺ: «Мени Мусодан устун қўйманглар. Чунки (Қиёмат куни) одамлар ҳушдан кетадилар, мен эса ҳушига келганларнинг биринчиси бўламан. Шунда Мусо Аршнинг бир томонини ушлаб турган бўлади. Мен у Аллоҳнинг ҳушдан кетиб, мендан олдин ўзига келганлардан бўлдими ёки Аллоҳ азза ва жалла истисно қилган кишилардан бўлдими — билмайман», дедилар. Абу Довуд айтди: Ибн Яҳёнинг ҳадиси тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ، يَذْكُرُ عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا خَيْرَ الْبَرِيَّةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَاكَ إِبْرَاهِيمُ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺga: «Ey mavjudotlarning eng yaxshisi!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U Ibrohimdir», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺга: «Эй мавжудотларнинг энг яхшиси!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У Иброҳимдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَرُّوخَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَأَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ وَأَوَّلُ شَافِعٍ وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men Odam farzandlarining sayyidi, yer yorilib (qabridan) birinchi chiqadigan, birinchi shafoat qiluvchi va shafoati birinchi qabul qilinadigan kishiman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Одам фарзандларининг саййиди, ер ёрилиб (қабридан) биринчи чиқадиган, биринчи шафоат қилувчи ва шафоати биринчи қабул қилинадиган кишиман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، وَمَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ الشَّعِيرِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَدْرِي أَتُبَّعٌ لَعِينٌ هُوَ أَمْ لاَ وَمَا أَدْرِي أَعُزَيْرٌ نَبِيٌّ هُوَ أَمْ لاَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men Tubbaʼ laʼnatlanganmidi yoki yoʻqmi, bilmayman. Hamda Uzayr paygʻambar boʻlganmidi yoki yoʻqmi, bilmayman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Туббаъ лаънатланганмиди ёки йўқми, билмайман. Ҳамда Узайр пайғамбар бўлганмиди ёки йўқми, билмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِابْنِ مَرْيَمَ الأَنْبِيَاءُ أَوْلاَدُ عَلاَّتٍ وَلَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ نَبِيٌّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ: «Men odamlar ichida Maryam oʻgʻliga eng yaqin kishiman. Paygʻambarlar — otalari bir, onalari turli boʻlgan birodarlardir. Men bilan uning oʻrtasida (boshqa) paygʻambar yoʻq», deb aytayotganlarini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Мен одамлар ичида Марям ўғлига энг яқин кишиман. Пайғамбарлар — оталари бир, оналари турли бўлган биродарлардир. Мен билан унинг ўртасида (бошқа) пайғамбар йўқ», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ أَفْضَلُهَا قَوْلُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الْعَظْمِ عَنِ الطَّرِيقِ وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Iymon yetmishdan ortiq shoʻʼbadir. Uning eng afzali ‹Lo ilaha illalloh› soʻzi, eng pasti esa yoʻldan suyakni olib tashlashdir. Hayo ham iymonning bir shoʻʼbasidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Иймон етмишдан ортиқ шўъбадир. Унинг энг афзали ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› сўзи, энг пасти эса йўлдан суякни олиб ташлашдир. Ҳаё ҳам иймоннинг бир шўъбасидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَيْسِ لَمَّا قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُمْ بِالإِيمَانِ بِاللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَأَنْ تُعْطُوا الْخُمُسَ مِنَ الْمَغْنَمِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdul Qays elchilari Rasululloh ﷺ huzuriga kelganlarida, u zot ularni Allohga iymon keltirishga buyurdilar va: «Allohga iymon keltirish nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedilar. U zot: «Lo ilaha illalloh va Muhammadun rasululloh deb guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish hamda gʻanimatdan beshdan birini berishingizdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдул Қайс элчилари Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келганларида, у зот уларни Аллоҳга иймон келтиришга буюрдилар ва: «Аллоҳга иймон келтириш нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедилар. У зот: «Ло илаҳа иллаллоҳ ва Муҳаммадун расулуллоҳ деб гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ҳамда ғаниматдан бешдан бирини беришингиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ الْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Banda bilan kufr oʻrtasida namozni tark qilish bordir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда билан куфр ўртасида намозни тарк қилиш бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَلاَ دِينٍ أَغْلَبَ لِذِي لُبٍّ مِنْكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَمَا نُقْصَانُ الْعَقْلِ وَالدِّينِ قَالَ ‏"‏ أَمَّا نُقْصَانُ الْعَقْلِ فَشَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَأَمَّا نُقْصَانُ الدِّينِ فَإِنَّ إِحْدَاكُنَّ تُفْطِرُ رَمَضَانَ وَتُقِيمُ أَيَّامًا لاَ تُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Men aql va dinda sizlardan koʻra nuqsonliroq, ammo aql egasini sizlardan koʻra koʻproq yengadigan birovni koʻrmadim», dedilar. (Bir ayol): «Aql va dinning nuqsoni nima?» dedi. U zot: «Aqlning nuqsoni — ikki ayolning guvohligi bir erkakning guvohligiga teng boʻlishidir. Dinning nuqsoni esa — sizlardan biringiz Ramazonda roʻza tutmay, bir necha kun namoz oʻqimay yurishidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ақл ва динда сизлардан кўра нуқсонлироқ, аммо ақл эгасини сизлардан кўра кўпроқ енгадиган бировни кўрмадим», дедилар. (Бир аёл): «Ақл ва диннинг нуқсони нима?» деди. У зот: «Ақлнинг нуқсони — икки аёлнинг гувоҳлиги бир эркакнинг гувоҳлигига тенг бўлишидир. Диннинг нуқсони эса — сизлардан бирингиз Рамазонда рўза тутмай, бир неча кун намоз ўқимай юришидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا تَوَجَّهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Nabiy ﷺ Kaʼba tomonga yuzlanganlarida (odamlar): ‹Ey Allohning Rasuli! Baytul-Maqdisga qarab namoz oʻqib oʻlganlarning holi qanday boʻladi?› deyishdi. Shunda Alloh taolo: {Alloh imoningizni zoye qiladigan emas} (Baqara 143) oyatini nozil qildi» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Набий ﷺ Каъба томонга юзланганларида (одамлар): ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Байтул-Мақдисга қараб намоз ўқиб ўлганларнинг ҳоли қандай бўлади?› дейишди. Шунда Аллоҳ таоло: {Аллоҳ имонингизни зое қиладиган эмас} (Бақара 143) оятини нозил қилди» деди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ شَابُورٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ لِلَّهِ وَأَبْغَضَ لِلَّهِ وَأَعْطَى لِلَّهِ وَمَنَعَ لِلَّهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الإِيمَانَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim Alloh uchun sevsa, Alloh uchun yomon koʻrsa, Alloh uchun bersa va Alloh uchun bermasa, imonni komil qilibdi».Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким Аллоҳ учун севса, Аллоҳ учун ёмон кўрса, Аллоҳ учун берса ва Аллоҳ учун бермаса, имонни комил қилибди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Imoni eng kamol topgan moʻminlar axloqi eng goʻzal boʻlganlaridir›, dedilar» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Имони энг камол топган мўминлар ахлоқи энг гўзал бўлганларидир›, дедилар» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رِجَالاً وَلَمْ يُعْطِ رَجُلاً مِنْهُمْ شَيْئًا فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطَيْتَ فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَلَمْ تُعْطِ فُلاَنًا شَيْئًا وَهُوَ مُؤْمِنٌ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْ مُسْلِمٌ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى أَعَادَهَا سَعْدٌ ثَلاَثًا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَوْ مُسْلِمٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي أُعْطِي رِجَالاً وَأَدَعُ مَنْ هُوَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْهُمْ لاَ أُعْطِيهِ شَيْئًا مَخَافَةَ أَنْ يُكَبُّوا فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: «Rasululloh ﷺ bir necha kishiga (mol) berib, ulardan bir kishiga hech narsa bermadilar. Shunda Saʼd: ‹Ey Allohning Rasuli! Siz falonchiga va falonchiga berdingiz-u, lekin falonchiga hech narsa bermadingiz, holbuki u moʻmindir›, dedi. Nabiy ﷺ: ‹Yoki musulmondir›, dedilar. Saʼd buni uch marta takrorlaguncha, Nabiy ﷺ: ‹Yoki musulmondir›, deb turdilar. Soʻng Nabiy ﷺ: ‹Men baʼzi kishilarga beraman-u, ulardan menga sevimliroq boʻlganini esa, yuztuban doʻzaxga tashlanib qolishidan qoʻrqib, unga hech narsa bermay tark qilaman›, dedilar».Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ бир неча кишига (мол) бериб, улардан бир кишига ҳеч нарса бермадилар. Шунда Саъд: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Сиз фалончига ва фалончига бердингиз-у, лекин фалончига ҳеч нарса бермадингиз, ҳолбуки у мўминдир›, деди. Набий ﷺ: ‹Ёки мусулмондир›, дедилар. Саъд буни уч марта такрорлагунча, Набий ﷺ: ‹Ёки мусулмондир›, деб турдилар. Сўнг Набий ﷺ: ‹Мен баъзи кишиларга бераман-у, улардан менга севимлироқ бўлганини эса, юзтубан дўзахга ташланиб қолишидан қўрқиб, унга ҳеч нарса бермай тарк қиламан›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، قَالَ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ ‏{‏ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا ‏}‏ قَالَ نَرَى أَنَّ الإِسْلاَمَ الْكَلِمَةُ وَالإِيمَانَ الْعَمَلُ ‏.‏

Maʼmardan rivoyat qilinadiki, Zuhriy {Ayting: ‹Sizlar imon keltirmadingiz. Lekin, biz boʻysundik, deb ayting›} (Hujurot 14) oyati haqida: «Bizning fikrimizcha, islom — soʻz, imon esa — amaldir», dedi.Маъмардан ривоят қилинадики, Зуҳрий {Айтинг: ‹Сизлар имон келтирмадингиз. Лекин, биз бўйсундик, деб айтинг›} (Ҳужурот 14) ояти ҳақида: «Бизнинг фикримизча, ислом — сўз, имон эса — амалдир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ح وَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَسَّمَ بَيْنَ النَّاسِ قَسْمًا فَقُلْتُ أَعْطِ فُلاَنًا فَإِنَّهُ مُؤْمِنٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْ مُسْلِمٌ إِنِّي لأُعْطِي الرَّجُلَ الْعَطَاءَ وَغَيْرُهُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْهُ مَخَافَةَ أَنْ يُكَبَّ عَلَى وَجْهِهِ ‏"‏ ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: «Nabiy ﷺ odamlar oʻrtasida bir narsani taqsimladilar. Men: ‹Falonchiga bering, chunki u moʻmindir›, dedim. U zot: ‹Yoki musulmondir. Men bir kishiga ato beraman-u, undan boshqasi menga sevimliroq boʻladi; (lekin uni) yuztuban (doʻzaxga) tashlanib qolishidan qoʻrqib (beraman)›, dedilar».Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: «Набий ﷺ одамлар ўртасида бир нарсани тақсимладилар. Мен: ‹Фалончига беринг, чунки у мўминдир›, дедим. У зот: ‹Ёки мусулмондир. Мен бир кишига ато бераман-у, ундан бошқаси менга севимлироқ бўлади; (лекин уни) юзтубан (дўзахга) ташланиб қолишидан қўрқиб (бераман)›, дедилар».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَخْبَرَنِي عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ، يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizga uradigan kofirlarga aylanib qaytmang!».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизга урадиган кофирларга айланиб қайтманг!».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَكْفَرَ رَجُلاً مُسْلِمًا فَإِنْ كَانَ كَافِرًا وَإِلاَّ كَانَ هُوَ الْكَافِرَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Qaysi bir musulmon kishi (boshqa) bir musulmon kishini kofirga chiqarsa, agar (haqiqatan) kofir boʻlsa (gapi toʻgʻridir); aks holda, oʻzi kofir boʻladi›, dedilar» dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қайси бир мусулмон киши (бошқа) бир мусулмон кишини кофирга чиқарса, агар (ҳақиқатан) кофир бўлса (гапи тўғридир); акс ҳолда, ўзи кофир бўлади›, дедилар» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ خَالِصٌ وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَلَّةٌ مِنْهُنَّ كَانَ فِيهِ خَلَّةٌ مِنْ نِفَاقٍ حَتَّى يَدَعَهَا إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Toʻrt narsa borki, kimda ular boʻlsa, u xolis munofiqdir; kimda ulardan biri boʻlsa, uni tark qilmaguncha unda munofiqlikdan bir xislat boʻladi: gapirganda yolgʻon soʻzlaydi, vaʼda berganda buzadi, ahd qilganda xiyonat qiladi va janjallashganda haqdan ogʻadi›» dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Тўрт нарса борки, кимда улар бўлса, у холис мунофиқдир; кимда улардан бири бўлса, уни тарк қилмагунча унда мунофиқликдан бир хислат бўлади: гапирганда ёлғон сўзлайди, ваъда берганда бузади, аҳд қилганда хиёнат қилади ва жанжаллашганда ҳақдан оғади›» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ الأَنْطَاكِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَسْرِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَشْرَبُ الْخَمْرَ حِينَ يَشْرَبُهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَالتَّوْبَةُ مَعْرُوضَةٌ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Zinokor zino qilayotgan paytida moʻmin holida zino qilmaydi; oʻgʻri oʻgʻirlik qilayotgan paytida moʻmin holida oʻgʻirlik qilmaydi; ichkilik ichuvchi uni ichayotgan paytida moʻmin holida ichmaydi; (lekin) shundan keyin tavba (eshigi) ochiqdir›» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Зинокор зино қилаётган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди; ўғри ўғирлик қилаётган пайтида мўмин ҳолида ўғирлик қилмайди; ичкилик ичувчи уни ичаётган пайтида мўмин ҳолида ичмайди; (лекин) шундан кейин тавба (эшиги) очиқдир›» деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُوَيْدٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، - يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ - قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ الْهَادِ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا زَنَى الرَّجُلُ خَرَجَ مِنْهُ الإِيمَانُ كَانَ عَلَيْهِ كَالظُّلَّةِ فَإِذَا انْقَطَعَ رَجَعَ إِلَيْهِ الإِيمَانُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Kishi zino qilganda, imon undan chiqib, ustida soyabondek (osilib) turadi; u (zinoni) tark qilganda esa, imon unga qaytadi›» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Киши зино қилганда, имон ундан чиқиб, устида соябондек (осилиб) туради; у (зинони) тарк қилганда эса, имон унга қайтади›» деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي بِمِنًى، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الأُمَّةِ إِنْ مَرِضُوا فَلاَ تَعُودُوهُمْ وَإِنْ مَاتُوا فَلاَ تَشْهَدُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Qadariya (qadarni inkor qiluvchilar) bu ummatning majusiylaridir. Agar kasal boʻlsalar, ularning holidan xabar olmang; agar oʻlsalar, ularning (janozasida) hozir boʻlmang», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Қадария (қадарни инкор қилувчилар) бу умматнинг мажусийларидир. Агар касал бўлсалар, уларнинг ҳолидан хабар олманг; агар ўлсалар, уларнинг (жанозасида) ҳозир бўлманг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُمَرَ، مَوْلَى غُفْرَةَ عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الأَنْصَارِ عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِكُلِّ أُمَّةٍ مَجُوسٌ وَمَجُوسُ هَذِهِ الأُمَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ لاَ قَدَرَ مَنْ مَاتَ مِنْهُمْ فَلاَ تَشْهَدُوا جَنَازَتَهُ وَمَنْ مَرِضَ مِنْهُمْ فَلاَ تَعُودُوهُمْ وَهُمْ شِيعَةُ الدَّجَّالِ وَحَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُلْحِقَهُمْ بِالدَّجَّالِ ‏"‏ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Har bir ummatning majusiylari bor; bu ummatning majusiylari esa, qadar yoʻq, deydiganlardir. Ulardan kim oʻlsa, janozasida hozir boʻlmang; ulardan kim kasal boʻlsa, holidan xabar olmang. Ular Dajjolning tarafdorlaridir va ularni Dajjolga qoʻshib qoʻyish Allohning zimmasidagi haqdir›» dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Ҳар бир умматнинг мажусийлари бор; бу умматнинг мажусийлари эса, қадар йўқ, дейдиганлардир. Улардан ким ўлса, жанозасида ҳозир бўлманг; улардан ким касал бўлса, ҳолидан хабар олманг. Улар Дажжолнинг тарафдорларидир ва уларни Дажжолга қўшиб қўйиш Аллоҳнинг зиммасидаги ҳақдир›» деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَّ يَزِيدَ بْنَ زُرَيْعٍ، وَيَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، حَدَّثَاهُمْ قَالاَ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، قَالَ حَدَّثَنَا قَسَامَةُ بْنُ زُهَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الأَرْضِ فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الأَرْضِ جَاءَ مِنْهُمُ الأَحْمَرُ وَالأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِكَ وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ فِي حَدِيثِ يَحْيَى ‏"‏ وَبَيْنَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Alloh Odamni butun yer (yuzi)dan olgan bir siqim (tuproq)dan yaratdi. Shu sababli Odam bolalari yerning (turli xilligi)ga qarab dunyoga keldi: ulardan qizili ham, oqi ham, qorasi ham, shularning orasidagisi ham, yumshogʻi ham, qattigʻi ham, yomoni ham, yaxshisi ham boʻldi›» dedi. Yahyoning rivoyatida «va shularning orasidagisi» (degan ziyoda) bor. Xabar berish (lafzi) esa Yazidning rivoyatidadir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Аллоҳ Одамни бутун ер (юзи)дан олган бир сиқим (тупроқ)дан яратди. Шу сабабли Одам болалари ернинг (турли хиллиги)га қараб дунёга келди: улардан қизили ҳам, оқи ҳам, қораси ҳам, шуларнинг орасидагиси ҳам, юмшоғи ҳам, қаттиғи ҳам, ёмони ҳам, яхшиси ҳам бўлди›» деди. Яҳёнинг ривоятида «ва шуларнинг орасидагиси» (деган зиёда) бор. Хабар бериш (лафзи) эса Язиднинг ривоятидадир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدُ بْنُ مُسَرْهَدٍ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ مَنْصُورَ بْنَ الْمُعْتَمِرِ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ وَمَعَهُ مِخْصَرَةٌ فَجَعَلَ يَنْكُتُ بِالْمِخْصَرَةِ فِي الأَرْضِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلاَّ قَدْ كَتَبَ اللَّهُ مَكَانَهَا مِنَ النَّارِ أَوْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ قَدْ كُتِبَتْ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَفَلاَ نَمْكُثُ عَلَى كِتَابِنَا وَنَدَعُ الْعَمَلَ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ لَيَكُونَنَّ إِلَى السَّعَادَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشِّقْوَةِ لَيَكُونَنَّ إِلَى الشِّقْوَةِ قَالَ ‏"‏ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا أَهْلُ السَّعَادَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِلسَّعَادَةِ وَأَمَّا أَهْلُ الشِّقْوَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِلشِّقْوَةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ ‏"‏ ‏{‏ فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى * وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى * ‏.‏ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad ibn Musarhad bizga aytib berdi: al-Muʼtamir bizga aytib berdi: Mansur ibn al-Muʼtamirdan eshitdim, u Saʼd ibn Ubaydadan, u Abdulloh ibn Habib Abu Abdurrahmon as-Sulamiydan, u Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. Ali (roziyallohu anhu) dedi: Biz Baqiʼul-Gʻarqadda bir janozada edik, unda Rasululloh ﷺ ham bor edilar. Rasululloh ﷺ kelib oʻtirdilar, qoʻllarida bir tayoqcha bor edi. U zot tayoqcha bilan yerni chiza boshladilar, soʻng boshlarini koʻtarib: «Sizlardan hech bir kishi yoʻq, jonli bir jon yoʻqki, illo Alloh uning doʻzaxdagi yoki jannatdagi joyini yozib qoʻygan boʻlsa va u baxtsiz yoki baxtli deb yozilgan boʻlmasin», dedilar. (Ali) dedi: Shunda qavmdan bir kishi: «Ey Allohning Nabiysi, biz oʻz yozilganimizga suyanib, amal qilishni tark etsak boʻlmaydimi? Kim baxtli ahlidan boʻlsa, albatta baxtga yetadi, kim baxtsiz ahlidan boʻlsa, albatta baxtsizlikka yetadi-ku?» dedi. U zot: «Amal qilinglar, har kim oʻziga oson qilingan narsaga (yoʻnaltirilgandir). Baxtli ahli boʻlganlar baxt amaliga oson qilinurlar, baxtsiz ahli boʻlganlar esa baxtsizlik amaliga oson qilinurlar», dedilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ: {Ato qilgan va taqvo qilgan, hamda eng yaxshini (kalimai tavhidni) tasdiqlagan kishiga, Biz uni eng oson (yoʻl)ga muyassar qilurmiz. Baxillik qilgan, oʻzini behojat (boy) sanagan, hamda eng yaxshini yolgʻonga chiqargan kishini esa, Biz uni eng ogʻir (yoʻl)ga muyassar qilurmiz} (Layl 5-10), deb oʻqidilar.Мусаддад ибн Мусарҳад бизга айтиб берди: ал-Муътамир бизга айтиб берди: Мансур ибн ал-Муътамирдан эшитдим, у Саъд ибн Убайдадан, у Абдуллоҳ ибн Ҳабиб Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан, у Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. Али (розияллоҳу анҳу) деди: Биз Бақиъул-Ғарқадда бир жанозада эдик, унда Расулуллоҳ ﷺ ҳам бор эдилар. Расулуллоҳ ﷺ келиб ўтирдилар, қўлларида бир таёқча бор эди. У зот таёқча билан ерни чиза бошладилар, сўнг бошларини кўтариб: «Сизлардан ҳеч бир киши йўқ, жонли бир жон йўқки, илло Аллоҳ унинг дўзахдаги ёки жаннатдаги жойини ёзиб қўйган бўлса ва у бахтсиз ёки бахтли деб ёзилган бўлмасин», дедилар. (Али) деди: Шунда қавмдан бир киши: «Эй Аллоҳнинг Набийси, биз ўз ёзилганимизга суяниб, амал қилишни тарк этсак бўлмайдими? Ким бахтли аҳлидан бўлса, албатта бахтга етади, ким бахтсиз аҳлидан бўлса, албатта бахтсизликка етади-ку?» деди. У зот: «Амал қилинглар, ҳар ким ўзига осон қилинган нарсага (йўналтирилгандир). Бахтли аҳли бўлганлар бахт амалига осон қилинурлар, бахтсиз аҳли бўлганлар эса бахтсизлик амалига осон қилинурлар», дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ: {Ато қилган ва тақво қилган, ҳамда энг яхшини (калимаи тавҳидни) тасдиқлаган кишига, Биз уни энг осон (йўл)га муяссар қилурмиз. Бахиллик қилган, ўзини беҳожат (бой) санаган, ҳамда энг яхшини ёлғонга чиқарган кишини эса, Биз уни энг оғир (йўл)га муяссар қилурмиз} (Лайл 5-10), деб ўқидилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ بِالْبَصْرَةِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَاجَّيْنِ أَوْ مُعْتَمِرَيْنِ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا يَقُولُ هَؤُلاَءِ فِي الْقَدَرِ ‏.‏ فَوَفَّقَ اللَّهُ لَنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ دَاخِلاً فِي الْمَسْجِدِ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّهُ قَدْ ظَهَرَ قِبَلَنَا نَاسٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَفَقَّرُونَ الْعِلْمَ يَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَالأَمْرُ أُنُفٌ ‏.‏ فَقَالَ إِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِنْهُمْ وَهُمْ بُرَآءُ مِنِّي وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ نَعْرِفُهُ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلاَمِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِيمَانِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِحْسَانِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Muoz bizga aytib berdi: Otam bizga aytib berdi: Kahmas bizga aytib berdi, u Ibn Buraydadan, u Yahyo ibn Yaʼmardan rivoyat qildi. Yahyo ibn Yaʼmar dedi: Basrada taqdir haqida birinchi boʻlib soʻz boshlagan kishi Maʼbad al-Juhaniy edi. Men va Humayd ibn Abdurrahmon al-Himyariy haj yoki umra qilish niyatida yoʻlga chiqdik. Biz: «Qaniydi, Rasululloh ﷺ sahobalaridan birortasini uchratib, ana oʻshalarning taqdir haqida aytayotgan gaplari xususida soʻrasak», dedik. Shunda Alloh bizga masjidga kirib kelayotgan Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ni roʻpara qildi. Men va sherigim uni oʻrtaga oldik. Men sherigim soʻzni menga havola qiladi deb oʻyladim, soʻng: «Ey Abu Abdurrahmon, bizning tarafimizda Qurʼon oʻqiydigan, ilm izlaydigan, ammo taqdir yoʻq, ish (oldindan belgilanmagan, balki) endi yangidan yuz beradi deb daʼvo qiladigan odamlar paydo boʻldi», dedim. U: «Agar oʻshalarni uchratsang, ularga aytginki, men ulardan voz kechganman va ular ham mendan voz kechgandirlar. Abdulloh ibn Umar nomi bilan qasam ichilgan Zotga qasamki, agar ulardan birortasida Uhud togʻicha oltin boʻlib, uni (Alloh yoʻlida) sarflasa ham, taqdirga iymon keltirmaguncha Alloh undan buni qabul qilmaydi», dedi. Soʻng (Abdulloh ibn Umar) dedi: Menga Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytib berdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida oʻtirgan edik, kiyimlari oppoq, sochlari qop-qora bir kishi yonimizga keldi. Unda safar asari koʻrinmas va biz uni tanimas edik. U Nabiy ﷺ huzurlariga oʻtirib, tizzalarini u zotning tizzalariga taqab, kaftlarini sonlariga qoʻyib: «Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar bering», dedi. Rasululloh ﷺ: «Islom — Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berishing, namozni toʻkis ado etishing, zakot berishing, Ramazon roʻzasini tutishing va imkoning yetsa Baytni haj qilishingdir», dedilar. U: «Rost aytdingiz», dedi. Biz unga hayron qoldik: oʻzi soʻrayapti-yu, oʻzi tasdiqlayapti. U: «Menga iymon haqida xabar bering», dedi. U zot: «Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, paygʻambarlariga, oxirat kuniga iymon keltirishing va taqdirning yaxshisiyu yomoniga iymon keltirishingdir», dedilar. U: «Rost aytdingiz», dedi. Soʻng: «Menga ehson haqida xabar bering», dedi. U zot: «Allohga, goʻyo Uni koʻrib turgandek ibodat qilishingdir. Garchi sen Uni koʻrmasang ham, U seni koʻrib turibdi», dedilar. U: «Menga (Qiyomat) soati haqida xabar bering», dedi. U zot: «Bu haqda soʻralayotgan kishi soʻrovchidan koʻra bilimliroq emas», dedilar. U: «Unday boʻlsa, menga uning alomatlari haqida xabar bering», dedi. U zot: «Choʻri oʻz bekasini tugʻishi va yalangoyoq, yalangoch, kambagʻal qoʻy boquvchilarning baland bino qurishda bir-biri bilan musobaqalashishini koʻrishingdir», dedilar. Soʻng u kishi ketdi. Men uch (kun yoki muddat) turdim. Keyin u zot: «Ey Umar, soʻrovchi kim ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. U zot: «U Jibril edi, sizlarga diningizni oʻrgatgani keldi», dedilar.Убайдуллоҳ ибн Муоз бизга айтиб берди: Отам бизга айтиб берди: Каҳмас бизга айтиб берди, у Ибн Бурайдадан, у Яҳё ибн Яъмардан ривоят қилди. Яҳё ибн Яъмар деди: Басрада тақдир ҳақида биринчи бўлиб сўз бошлаган киши Маъбад ал-Жуҳаний эди. Мен ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярий ҳаж ёки умра қилиш ниятида йўлга чиқдик. Биз: «Қанийди, Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларидан бирортасини учратиб, ана ўшаларнинг тақдир ҳақида айтаётган гаплари хусусида сўрасак», дедик. Шунда Аллоҳ бизга масжидга кириб келаётган Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)ни рўпара қилди. Мен ва шеригим уни ўртага олдик. Мен шеригим сўзни менга ҳавола қилади деб ўйладим, сўнг: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизнинг тарафимизда Қуръон ўқийдиган, илм излайдиган, аммо тақдир йўқ, иш (олдиндан белгиланмаган, балки) энди янгидан юз беради деб даъво қиладиган одамлар пайдо бўлди», дедим. У: «Агар ўшаларни учратсанг, уларга айтгинки, мен улардан воз кечганман ва улар ҳам мендан воз кечгандирлар. Абдуллоҳ ибн Умар номи билан қасам ичилган Зотга қасамки, агар улардан бирортасида Уҳуд тоғича олтин бўлиб, уни (Аллоҳ йўлида) сарфласа ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча Аллоҳ ундан буни қабул қилмайди», деди. Сўнг (Абдуллоҳ ибн Умар) деди: Менга Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтиб берди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида ўтирган эдик, кийимлари оппоқ, сочлари қоп-қора бир киши ёнимизга келди. Унда сафар асари кўринмас ва биз уни танимас эдик. У Набий ﷺ ҳузурларига ўтириб, тиззаларини у зотнинг тиззаларига тақаб, кафтларини сонларига қўйиб: «Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ислом — Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришинг, намозни тўкис адо этишинг, закот беришинг, Рамазон рўзасини тутишинг ва имконинг етса Байтни ҳаж қилишингдир», дедилар. У: «Рост айтдингиз», деди. Биз унга ҳайрон қолдик: ўзи сўраяпти-ю, ўзи тасдиқлаяпти. У: «Менга иймон ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига иймон келтиришинг ва тақдирнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир», дедилар. У: «Рост айтдингиз», деди. Сўнг: «Менга эҳсон ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Аллоҳга, гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир. Гарчи сен Уни кўрмасанг ҳам, У сени кўриб турибди», дедилар. У: «Менга (Қиёмат) соати ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Бу ҳақда сўралаётган киши сўровчидан кўра билимлироқ эмас», дедилар. У: «Ундай бўлса, менга унинг аломатлари ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, ялангоч, камбағал қўй боқувчиларнинг баланд бино қуришда бир-бири билан мусобақалашишини кўришингдир», дедилар. Сўнг у киши кетди. Мен уч (кун ёки муддат) турдим. Кейин у зот: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. У зот: «У Жибрил эди, сизларга динингизни ўргатгани келди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، وَحُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ لَقِينَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَذَكَرْنَا لَهُ الْقَدَرَ وَمَا يَقُولُونَ فِيهِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ زَادَ قَالَ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ مُزَيْنَةَ أَوْ جُهَيْنَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِيمَا نَعْمَلُ أَفِي شَىْءٍ قَدْ خَلاَ أَوْ مَضَى أَوْ شَىْءٍ يُسْتَأْنَفُ الآنَ قَالَ ‏"‏ فِي شَىْءٍ قَدْ خَلاَ وَمَضَى ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَوْ بَعْضُ الْقَوْمِ فَفِيمَ الْعَمَلُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Yahyo bizga aytib berdi, u Usmon ibn Gʻiyosdan rivoyat qildi. (Usmon) dedi: Menga Abdulloh ibn Burayda aytib berdi, u Yahyo ibn Yaʼmar va Humayd ibn Abdurrahmondan rivoyat qildi. (Ular) dedilar: Biz Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ni uchratdik va unga taqdir hamda u haqda (baʼzilar) aytayotgan gaplarni zikr qildik. U yuqoridagiga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi, faqat shuni ziyoda qildi: U dedi: Muzayna yoki Juhayna (qabilasi)dan bir kishi (Rasululloh ﷺ dan): «Ey Allohning Rasuli, biz nima haqida amal qilamiz: oʻtib boʻlgan, kechib ketgan narsa haqidami yoki hozir yangidan boshlanadigan narsa haqidami?» deb soʻradi. U zot: «Oʻtib, kechib boʻlgan narsa haqida», dedilar. Shunda u kishi yoki qavmdan baʼzilar: «Unday boʻlsa amalning nima keragi bor?» dedilar. U zot: «Albatta, jannat ahli jannat ahli amaliga oson qilinurlar, doʻzax ahli esa doʻzax ahli amaliga oson qilinurlar», dedilar.Мусаддад бизга айтиб берди: Яҳё бизга айтиб берди, у Усмон ибн Ғиёсдан ривоят қилди. (Усмон) деди: Менга Абдуллоҳ ибн Бурайда айтиб берди, у Яҳё ибн Яъмар ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан ривоят қилди. (Улар) дедилар: Биз Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)ни учратдик ва унга тақдир ҳамда у ҳақда (баъзилар) айтаётган гапларни зикр қилдик. У юқоридагига ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди, фақат шуни зиёда қилди: У деди: Музайна ёки Жуҳайна (қабиласи)дан бир киши (Расулуллоҳ ﷺ дан): «Эй Аллоҳнинг Расули, биз нима ҳақида амал қиламиз: ўтиб бўлган, кечиб кетган нарса ҳақидами ёки ҳозир янгидан бошланадиган нарса ҳақидами?» деб сўради. У зот: «Ўтиб, кечиб бўлган нарса ҳақида», дедилар. Шунда у киши ёки қавмдан баъзилар: «Ундай бўлса амалнинг нима кераги бор?» дедилар. У зот: «Албатта, жаннат аҳли жаннат аҳли амалига осон қилинурлар, дўзах аҳли эса дўзах аҳли амалига осон қилинурлар», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ يَعْمَرَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ قَالَ فَمَا الإِسْلاَمُ قَالَ ‏"‏ إِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَحَجُّ الْبَيْتِ وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَالاِغْتِسَالُ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ عَلْقَمَةُ مُرْجِئٌ ‏.‏

Mahmud ibn Xolid bizga aytib berdi: al-Firyobiy bizga aytib berdi, u Sufyondan rivoyat qildi. (Sufyon) dedi: Bizga Alqama ibn Marsad aytib berdi, u Sulaymon ibn Buraydadan, u Ibn Yaʼmardan ushbu hadisni ziyoda va kamaytirib rivoyat qildi. (Soʻrovchi): «Islom nima?» dedi. U zot: «Namozni toʻkis ado etish, zakot berish, Baytni haj qilish, Ramazon oyi roʻzasini tutish va janobatdan gʻusl qilishdir», dedilar. Abu Dovud aytdi: Alqama murjiʼ edi.Маҳмуд ибн Холид бизга айтиб берди: ал-Фирёбий бизга айтиб берди, у Суфёндан ривоят қилди. (Суфён) деди: Бизга Алқама ибн Марсад айтиб берди, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у Ибн Яъмардан ушбу ҳадисни зиёда ва камайтириб ривоят қилди. (Сўровчи): «Ислом нима?» деди. У зот: «Намозни тўкис адо этиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш, Рамазон ойи рўзасини тутиш ва жанобатдан ғусл қилишдир», дедилар. Абу Довуд айтди: Алқама муржиъ эди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ قَالاَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْلِسُ بَيْنَ ظَهْرَىْ أَصْحَابِهِ فَيَجِيءُ الْغَرِيبُ فَلاَ يَدْرِي أَيُّهُمْ هُوَ حَتَّى يَسْأَلَ فَطَلَبْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَجْعَلَ لَهُ مَجْلِسًا يَعْرِفُهُ الْغَرِيبُ إِذَا أَتَاهُ - قَالَ - فَبَنَيْنَا لَهُ دُكَّانًا مِنْ طِينٍ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَكُنَّا نَجْلِسُ بِجَنْبَتَيْهِ وَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْخَبَرِ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ فَذَكَرَ هَيْئَتَهُ حَتَّى سَلَّمَ مِنْ طَرْفِ السِّمَاطِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قَالَ فَرَدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: Jarir bizga aytib berdi, u Abu Farva al-Hamdoniydan, u Abu Zurʼa ibn Amr ibn Jarirdan, u Abu Zar (roziyallohu anhu) va Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. Ikkovlari dedilar: Rasululloh ﷺ sahobalarining orasida oʻtirar edilar. Bir notanish kelsa, soʻramaguncha ulardan qaysi biri u zot ekanini bilmas edi. Shunda biz Rasululloh ﷺ dan, u zotga notanish kishi kelganda taniydigan bir oʻtiradigan joy qilib berishni soʻradik. (Rovi) dedi: Soʻng biz u zotga loydan bir suffa (peshtoq) qurdik, u zot uning ustiga oʻtirdilar, biz esa ikki yonlariga oʻtirar edik. Soʻng u (rovi) ushbu xabarga oʻxshashini zikr qildi: Bir kishi keldi — (rovi) uning koʻrinishini taʼrifladi — toki saf chetidan salom berdi va: «Assalomu alayka, ey Muhammad», dedi. (Rovi) dedi: Nabiy ﷺ unga (salomini) qaytardilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: Жарир бизга айтиб берди, у Абу Фарва ал-Ҳамдонийдан, у Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирдан, у Абу Зар (розияллоҳу анҳу) ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. Икковлари дедилар: Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларининг орасида ўтирар эдилар. Бир нотаниш келса, сўрамагунча улардан қайси бири у зот эканини билмас эди. Шунда биз Расулуллоҳ ﷺ дан, у зотга нотаниш киши келганда танийдиган бир ўтирадиган жой қилиб беришни сўрадик. (Рови) деди: Сўнг биз у зотга лойдан бир суффа (пештоқ) қурдик, у зот унинг устига ўтирдилар, биз эса икки ёнларига ўтирар эдик. Сўнг у (рови) ушбу хабарга ўхшашини зикр қилди: Бир киши келди — (рови) унинг кўринишини таърифлади — токи саф четидан салом берди ва: «Ассалому алайка, эй Муҳаммад», деди. (Рови) деди: Набий ﷺ унга (саломини) қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقُلْتُ لَهُ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنَ الْقَدَرِ فَحَدِّثْنِي بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُذْهِبَهُ مِنْ قَلْبِي ‏.‏ فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ عَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ كَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ وَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَلَوْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا لَدَخَلْتَ النَّارَ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ - قَالَ - ثُمَّ أَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga aytib berdi: Sufyon bizga xabar berdi, u Abu Sinondan, u Vahb ibn Xolid al-Himsiydan, u Ibn ad-Daylamiydan rivoyat qildi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Men Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) huzuriga kelib: «Koʻnglimga taqdir xususida bir narsa tushib qoldi, menga bir narsa aytib bering, shoyad Alloh uni qalbimdan ketkazsa», dedim. U: «Agar Alloh osmonlari ahlini va yer ahlini azoblasa, ularni azoblaydi, ammo U ularga zulm qilguvchi boʻlmaydi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ularga oʻz amallaridan koʻra yaxshiroqdir. Agar sen Uhud togʻicha oltinni Alloh yoʻlida sarflasang ham, taqdirga iymon keltirmaguncha hamda senga yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga yetmasligini bilmaguncha, Alloh undan buni sendan qabul qilmaydi. Agar shundan boshqa (eʼtiqod) ustida oʻlsang, doʻzaxga kirasan», dedi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Soʻng men Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u menga Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshashini aytib berdi.Муҳаммад ибн Касир бизга айтиб берди: Суфён бизга хабар берди, у Абу Синондан, у Ваҳб ибн Холид ал-Ҳимсийдан, у Ибн ад-Дайламийдан ривоят қилди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Мен Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келиб: «Кўнглимга тақдир хусусида бир нарса тушиб қолди, менга бир нарса айтиб беринг, шояд Аллоҳ уни қалбимдан кетказса», дедим. У: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳлини ва ер аҳлини азобласа, уларни азоблайди, аммо У уларга зулм қилгувчи бўлмайди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати уларга ўз амалларидан кўра яхшироқдир. Агар сен Уҳуд тоғича олтинни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча ҳамда сенга етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга етмаслигини билмагунча, Аллоҳ ундан буни сендан қабул қилмайди. Агар шундан бошқа (эътиқод) устида ўлсанг, дўзахга кирасан», деди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у менга Набий ﷺ дан шунга ўхшашини айтиб берди.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ رَبَاحٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عَبْلَةَ، عَنْ أَبِي حَفْصَةَ، قَالَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ لاِبْنِهِ يَا بُنَىَّ إِنَّكَ لَنْ تَجِدَ طَعْمَ حَقِيقَةِ الإِيمَانِ حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ لَهُ اكْتُبْ ‏.‏ قَالَ رَبِّ وَمَاذَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبْ مَقَادِيرَ كُلِّ شَىْءٍ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَا بُنَىَّ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ مَاتَ عَلَى غَيْرِ هَذَا فَلَيْسَ مِنِّي ‏"‏ ‏.‏

Jaʼfar ibn Musofir al-Huzaliy bizga aytib berdi: Yahyo ibn Hasson bizga aytib berdi: al-Valid ibn Raboh bizga aytib berdi, u Ibrohim ibn Abu Abladan, u Abu Hafsadan rivoyat qildi. (Abu Hafsa) dedi: Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) oʻgʻliga: «Ey oʻgʻilcham, sen senga yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga yetmasligini bilmaguncha, iymon haqiqatining taʼmini topa olmaysan. Men Rasululloh ﷺ aytayotganlarini eshitganman: ‹Albatta, Alloh dastlab Qalamni yaratdi va unga: ‹Yoz!› dedi. (Qalam): ‹Ey Robbim, nimani yozay?› dedi. (Alloh): ‹Qiyomat soati qoyim boʻlguncha boʻladigan har bir narsaning oʻlchovlarini (taqdirlarini) yoz!› dedi›. Ey oʻgʻilcham, men Rasululloh ﷺ: ‹Kim shundan boʻlak (eʼtiqod) ustida oʻlsa, u mendan emas›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi.Жаъфар ибн Мусофир ал-Ҳузалий бизга айтиб берди: Яҳё ибн Ҳассон бизга айтиб берди: ал-Валид ибн Рабоҳ бизга айтиб берди, у Иброҳим ибн Абу Абладан, у Абу Ҳафсадан ривоят қилди. (Абу Ҳафса) деди: Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) ўғлига: «Эй ўғилчам, сен сенга етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга етмаслигини билмагунча, иймон ҳақиқатининг таъмини топа олмайсан. Мен Расулуллоҳ ﷺ айтаётганларини эшитганман: ‹Албатта, Аллоҳ дастлаб Қаламни яратди ва унга: ‹Ёз!› деди. (Қалам): ‹Эй Роббим, нимани ёзай?› деди. (Аллоҳ): ‹Қиёмат соати қойим бўлгунча бўладиган ҳар бир нарсанинг ўлчовларини (тақдирларини) ёз!› деди›. Эй ўғилчам, мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким шундан бўлак (эътиқод) устида ўлса, у мендан эмас›, деб айтаётганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُخْبِرُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَقَالَ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ وَخَطَّ لَكَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَمْرٍو عَنْ طَاوُسٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Sufyon bizga aytib berdi. (Boshqa sanad bilan) Ahmad ibn Solih ham bizga aytib berdi — maʼno bir xil — u dedi: Bizga Sufyon ibn Uyayna aytib berdi, u Amr ibn Dinordan rivoyat qildi, u Tovusning shunday deyayotganini eshitdi: Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺ dan xabar berayotganlarini eshitdim. U zot: «Odam bilan Muso (alayhimassalom) bahslashdilar. Muso: ‹Ey Odam, sen bizning otamizsan, bizni nasibasiz qoldirding va bizni jannatdan chiqarib yubording›, dedi. Odam: ‹Sen — Musosan, Alloh seni Oʻzining kalomi bilan saralab oldi va sen uchun Tavrotni Oʻz qoʻli bilan yozdi. (Shunday boʻla turib) meni Alloh mendan ustiga, meni yaratishidan qirq yil avval taqdir qilib qoʻygan ish uchun malomat qilyapsanmi?› dedi. Shunday qilib Odam Musoni (dalilda) yengdi», dedilar. Ahmad ibn Solih, Amrdan, u Tovusdan rivoyat qilib: «(Tovus) Abu Hurayradan eshitdi», dedi.Мусаддад бизга айтиб берди: Суфён бизга айтиб берди. (Бошқа санад билан) Аҳмад ибн Солиҳ ҳам бизга айтиб берди — маъно бир хил — у деди: Бизга Суфён ибн Уяйна айтиб берди, у Амр ибн Динордан ривоят қилди, у Товуснинг шундай деяётганини эшитди: Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺ дан хабар бераётганларини эшитдим. У зот: «Одам билан Мусо (алайҳимассалом) баҳслашдилар. Мусо: ‹Эй Одам, сен бизнинг отамизсан, бизни насибасиз қолдирдинг ва бизни жаннатдан чиқариб юбординг›, деди. Одам: ‹Сен — Мусосан, Аллоҳ сени Ўзининг каломи билан саралаб олди ва сен учун Тавротни Ўз қўли билан ёзди. (Шундай бўла туриб) мени Аллоҳ мендан устига, мени яратишидан қирқ йил аввал тақдир қилиб қўйган иш учун маломат қиляпсанми?› деди. Шундай қилиб Одам Мусони (далилда) енгди», дедилар. Аҳмад ибн Солиҳ, Амрдан, у Товусдан ривоят қилиб: «(Товус) Абу Ҳурайрадан эшитди», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مُوسَى قَالَ يَا رَبِّ أَرِنَا آدَمَ الَّذِي أَخْرَجَنَا وَنَفْسَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَأَرَاهُ اللَّهُ آدَمَ فَقَالَ أَنْتَ أَبُونَا آدَمُ فَقَالَ لَهُ آدَمُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَنْتَ الَّذِي نَفَخَ اللَّهُ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَعَلَّمَكَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَمَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ أَخْرَجْتَنَا وَنَفْسَكَ مِنَ الْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ وَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَنْتَ نَبِيُّ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي كَلَّمَكَ اللَّهُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ رَسُولاً مِنْ خَلْقِهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَفَمَا وَجَدْتَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَفِيمَ تَلُومُنِي فِي شَىْءٍ سَبَقَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ الْقَضَاءُ قَبْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ ‏"‏ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga aytib berdi: Hishom ibn Saʼd menga xabar berdi, u Zayd ibn Aslamdan, u otasidan rivoyat qildi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Muso: ‹Ey Robbim, bizni va oʻzini jannatdan chiqargan Odamni bizga koʻrsat›, dedi. Shunda Alloh unga Odamni koʻrsatdi. (Muso): ‹Sen bizning otamiz Odammisan?› dedi. Odam unga: ‹Ha›, dedi. (Muso): ‹Sen Alloh Oʻz ruhidan puflagan, senga barcha nomlarni oʻrgatgan va farishtalarga amr qilib, ular senga sajda qilgan zotmisan?› dedi. (Odam): ‹Ha›, dedi. (Muso): ‹Bizni va oʻzingni jannatdan chiqarishingga nima sabab boʻldi?› dedi. Odam unga: ‹Oʻzing kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman›, dedi. (Odam): ‹Sen Bani Isroil nabiysisan, Alloh sen bilan oʻzi oʻrtasiga oʻz xalqidan birorta elchi qoʻymay, sen bilan parda ortidan soʻzlashgan zotmisan?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. (Odam): ‹Bu (ish) men yaratilishimdan oldin Allohning Kitobida (bitilgan) ekanini bilmadingmi?› dedi. (Muso): ‹Ha (bildim)›, dedi. (Odam): ‹Unday boʻlsa, mendan oldin Alloh taolo tomonidan hukmi oʻtib boʻlgan bir ish uchun meni nega malomat qilyapsan?› dedi». Rasululloh ﷺ shu oʻrinda: «Shunday qilib Odam Musoni yengdi, Odam Musoni yengdi», dedilar.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга айтиб берди: Ҳишом ибн Саъд менга хабар берди, у Зайд ибн Асламдан, у отасидан ривоят қилди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мусо: ‹Эй Роббим, бизни ва ўзини жаннатдан чиқарган Одамни бизга кўрсат›, деди. Шунда Аллоҳ унга Одамни кўрсатди. (Мусо): ‹Сен бизнинг отамиз Одаммисан?› деди. Одам унга: ‹Ҳа›, деди. (Мусо): ‹Сен Аллоҳ Ўз руҳидан пуфлаган, сенга барча номларни ўргатган ва фаришталарга амр қилиб, улар сенга сажда қилган зотмисан?› деди. (Одам): ‹Ҳа›, деди. (Мусо): ‹Бизни ва ўзингни жаннатдан чиқаришингга нима сабаб бўлди?› деди. Одам унга: ‹Ўзинг кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман›, деди. (Одам): ‹Сен Бани Исроил набийсисан, Аллоҳ сен билан ўзи ўртасига ўз халқидан бирорта элчи қўймай, сен билан парда ортидан сўзлашган зотмисан?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. (Одам): ‹Бу (иш) мен яратилишимдан олдин Аллоҳнинг Китобида (битилган) эканини билмадингми?› деди. (Мусо): ‹Ҳа (билдим)›, деди. (Одам): ‹Ундай бўлса, мендан олдин Аллоҳ таоло томонидан ҳукми ўтиб бўлган бир иш учун мени нега маломат қиляпсан?› деди». Расулуллоҳ ﷺ шу ўринда: «Шундай қилиб Одам Мусони енгди, Одам Мусони енгди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، أَنَّ عَبْدَ الْحَمِيدِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، أَخْبَرَهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{‏ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ‏}‏ قَالَ قَرَأَ الْقَعْنَبِيُّ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّةً فَقَالَ خَلَقْتُ هَؤُلاَءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَفِيمَ الْعَمَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh al-Qaʼnabiy bizga aytib berdi, u Molikdan, u Zayd ibn Abu Unaysadan rivoyat qildi: Abdulhamid ibn Abdurrahmon ibn Zayd ibn al-Xattob unga, u Muslim ibn Yasor al-Juhaniydan xabar berishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan ushbu oyat haqida soʻralgan edi: {Eslang, Robbingiz Odam bolalarining belidan ularning zurriyotini olib...} — al-Qaʼnabiy oyatni oʻqib berdi — Umar: «Men Rasululloh ﷺ dan bu haqda soʻralganini eshitgan edim, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Albatta, Alloh azza va jalla Odamni yaratdi, soʻng Oʻng qoʻli bilan uning belini siypadi va undan bir zurriyotni chiqarib: ‹Bularni jannat uchun yaratdim va ular jannat ahli amalini qiladilar›, dedi. Soʻng uning belini (yana) siypadi va undan bir zurriyotni chiqarib: ‹Bularni doʻzax uchun yaratdim va ular doʻzax ahli amalini qiladilar›, dedi›», dedi. Shunda bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, unday boʻlsa amalning nima keragi bor?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh azza va jalla bir bandani jannat uchun yaratsa, uni jannat ahli amaliga soladi, toki u jannat ahli amallaridan biri ustida oʻlib, shu sababli uni jannatga kiritadi. Bir bandani doʻzax uchun yaratsa, uni doʻzax ahli amaliga soladi, toki u doʻzax ahli amallaridan biri ustida oʻlib, shu sababli uni doʻzaxga kiritadi», dedilar.Абдуллоҳ ал-Қаънабий бизга айтиб берди, у Моликдан, у Зайд ибн Абу Унайсадан ривоят қилди: Абдулҳамид ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттоб унга, у Муслим ибн Ясор ал-Жуҳанийдан хабар беришича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ушбу оят ҳақида сўралган эди: {Эсланг, Роббингиз Одам болаларининг белидан уларнинг зурриётини олиб...} — ал-Қаънабий оятни ўқиб берди — Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ дан бу ҳақда сўралганини эшитган эдим, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Албатта, Аллоҳ азза ва жалла Одамни яратди, сўнг Ўнг қўли билан унинг белини сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: ‹Буларни жаннат учун яратдим ва улар жаннат аҳли амалини қиладилар›, деди. Сўнг унинг белини (яна) сийпади ва ундан бир зурриётни чиқариб: ‹Буларни дўзах учун яратдим ва улар дўзах аҳли амалини қиладилар›, деди›», деди. Шунда бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, ундай бўлса амалнинг нима кераги бор?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла бир бандани жаннат учун яратса, уни жаннат аҳли амалига солади, токи у жаннат аҳли амалларидан бири устида ўлиб, шу сабабли уни жаннатга киритади. Бир бандани дўзах учун яратса, уни дўзах аҳли амалига солади, токи у дўзах аҳли амалларидан бири устида ўлиб, шу сабабли уни дўзахга киритади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ جُعْثُمَ الْقُرَشِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَحَدِيثُ مَالِكٍ أَتَمُّ ‏.‏

Muhammad ibn al-Musaffo bizga aytib berdi: Baqiyya bizga aytib berdi: Umar ibn Juʼsum al-Qurashiy menga aytib berdi: Zayd ibn Abu Unaysa menga aytib berdi, u Abdulhamid ibn Abdurrahmondan, u Muslim ibn Yasordan, u Nuʼaym ibn Rabiʼadan rivoyat qildi. (Nuʼaym) dedi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) huzurida edim — ushbu hadis bilan. Molikning hadisi (esa undan) toʻliqroqdir.Муҳаммад ибн ал-Мусаффо бизга айтиб берди: Бақийя бизга айтиб берди: Умар ибн Жуъсум ал-Қураший менга айтиб берди: Зайд ибн Абу Унайса менга айтиб берди, у Абдулҳамид ибн Абдурраҳмондан, у Муслим ибн Ясордан, у Нуъайм ибн Рабиъадан ривоят қилди. (Нуъайм) деди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳузурида эдим — ушбу ҳадис билан. Моликнинг ҳадиси (эса ундан) тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَقَبَةَ بْنِ مَصْقَلَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْغُلاَمُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ كَافِرًا وَلَوْ عَاشَ لأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ‏"‏ ‏.‏

al-Qaʼnabiy bizga aytib berdi: al-Muʼtamir bizga aytib berdi, u otasidan, u Raqaba ibn Masqaladan, u Abu Ishoqdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. (Ubay) dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Xizr oʻldirgan oʻsha bola kofir tabiatli yaratilgan edi. Agar yashaganida, ota-onasini tugʻyon va kufrga giriftor qilgan boʻlar edi».ал-Қаънабий бизга айтиб берди: ал-Муътамир бизга айтиб берди, у отасидан, у Рақаба ибн Масқаладан, у Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. (Убай) деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Хизр ўлдирган ўша бола кофир табиатли яратилган эди. Агар яшаганида, ота-онасини туғён ва куфрга гирифтор қилган бўлар эди».

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي قَوْلِهِ ‏{‏ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ ‏}‏ ‏"‏ وَكَانَ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا ‏"‏ ‏.‏

Mahmud ibn Xolid bizga aytib berdi: al-Firyobiy bizga aytib berdi, u Isroildan rivoyat qildi: Abu Ishoq bizga aytib berdi, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. (Ibn Abbos) dedi: Bizga Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytib berdi: Men Rasululloh ﷺ ning {Oʻsha bolaga kelsak, uning ota-onasi moʻmin edilar} (Kahf 80) oyati haqida: «U yaratilgan kuni kofir tabiatli yaratilgan edi», deb aytayotganlarini eshitdim.Маҳмуд ибн Холид бизга айтиб берди: ал-Фирёбий бизга айтиб берди, у Исроилдан ривоят қилди: Абу Ишоқ бизга айтиб берди, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. (Ибн Аббос) деди: Бизга Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтиб берди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг {Ўша болага келсак, унинг ота-онаси мўмин эдилар} (Каҳф 80) ояти ҳақида: «У яратилган куни кофир табиатли яратилган эди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ فَتَنَاوَلَ رَأْسَهُ فَقَلَعَهُ فَقَالَ مُوسَى ‏{‏ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ الآيَةَ ‏.‏

Muhammad ibn Mihron ar-Roziy bizga aytib berdi: Sufyon ibn Uyayna bizga aytib berdi, u Amrdan, u Said ibn Jubayrdan rivoyat qildi. (Said) dedi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Menga Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺ dan aytib berdi. U zot: «Xizr bolalar bilan oʻynab yurgan bir bolani koʻrib qoldi-da, uning boshini ushlab, uzib tashladi. Shunda Muso: {Bir pok jonni oʻldirdingmi?} (Kahf 74) — oyatni (oʻqidi)», dedilar.Муҳаммад ибн Миҳрон ар-Розий бизга айтиб берди: Суфён ибн Уяйна бизга айтиб берди, у Амрдан, у Саид ибн Жубайрдан ривоят қилди. (Саид) деди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Менга Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺ дан айтиб берди. У зот: «Хизр болалар билан ўйнаб юрган бир болани кўриб қолди-да, унинг бошини ушлаб, узиб ташлади. Шунда Мусо: {Бир пок жонни ўлдирдингми?} (Каҳф 74) — оятни (ўқиди)», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ سُفْيَانَ - عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ ‏"‏ إِنَّ خَلْقَ أَحَدِكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُبْعَثُ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ فَيُكْتَبُ رِزْقُهُ وَأَجَلُهُ وَعَمَلُهُ ثُمَّ يُكْتَبُ شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ أَوْ قِيدُ ذِرَاعٍ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizga Rasululloh ﷺ — u zot rost soʻzlovchi va (vahiy bilan) tasdiqlangan zotdir — soʻylab dedilar: «Albatta, sizlardan biringizning yaratilishi onangizning qornida qirq kun (nutfa boʻlib) jamlanadi, soʻng shuncha (kun) ichida loʻtxa qonga aylanadi, soʻng shuncha (kun) ichida bir parcha goʻshtga aylanadi. Soʻngra unga bir farishta yuboriladi va u toʻrt soʻz (yozish) bilan amr etiladi: uning rizqi, ajali va ameli yoziladi, soʻng baxtsiz yoki baxtli (ekani) yoziladi. Soʻngra unga ruh puflanadi. Albatta, sizlardan birortangiz jannat ahlining amalini qilib, u bilan jannat oʻrtasida bir tirsak yoki bir tirsakcha (masofa) qolgunicha (shu amalda boʻladi), soʻng (yozilgan) yozuv uni ortib ketadi-da, doʻzax ahlining amalini qilib, unga kiradi. Va albatta, sizlardan birortangiz doʻzax ahlining amalini qilib, u bilan doʻzax oʻrtasida bir tirsak yoki bir tirsakcha (masofa) qolgunicha (shu amalda boʻladi), soʻng (yozilgan) yozuv uni ortib ketadi-da, jannat ahlining amalini qilib, unga kiradi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизга Расулуллоҳ ﷺ — у зот рост сўзловчи ва (ваҳий билан) тасдиқланган зотдир — сўйлаб дедилар: «Албатта, сизлардан бирингизнинг яратилиши онангизнинг қорнида қирқ кун (нутфа бўлиб) жамланади, сўнг шунча (кун) ичида лўтха қонга айланади, сўнг шунча (кун) ичида бир парча гўштга айланади. Сўнгра унга бир фаришта юборилади ва у тўрт сўз (ёзиш) билан амр этилади: унинг ризқи, ажали ва амели ёзилади, сўнг бахтсиз ёки бахтли (экани) ёзилади. Сўнгра унга руҳ пуфланади. Албатта, сизлардан бирортангиз жаннат аҳлининг амалини қилиб, у билан жаннат ўртасида бир тирсак ёки бир тирсакча (масофа) қолгунича (шу амалда бўлади), сўнг (ёзилган) ёзув уни ортиб кетади-да, дўзах аҳлининг амалини қилиб, унга киради. Ва албатта, сизлардан бирортангиз дўзах аҳлининг амалини қилиб, у билан дўзах ўртасида бир тирсак ёки бир тирсакча (масофа) қолгунича (шу амалда бўлади), сўнг (ёзилган) ёзув уни ортиб кетади-да, жаннат аҳлининг амалини қилиб, унга киради».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعُلِمَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَفِيمَ يَعْمَلُ الْعَامِلُونَ قَالَ ‏"‏ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Yo Rasululloh, jannat ahli kim, doʻzax ahli kim ekani (oldindan) maʼlum boʻlganmi?» deb soʻraldi. U zot: «Ha», dedilar. (Soʻrovchi): «Unda amal qiluvchilar nima uchun amal qiladi?» dedi. U zot: «Har kim oʻzi nima uchun yaratilgan boʻlsa, oʻshanga muyassar qilinadi», dedilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Ё Расулуллоҳ, жаннат аҳли ким, дўзах аҳли ким экани (олдиндан) маълум бўлганми?» деб сўралди. У зот: «Ҳа», дедилар. (Сўровчи): «Унда амал қилувчилар нима учун амал қилади?» деди. У зот: «Ҳар ким ўзи нима учун яратилган бўлса, ўшанга муяссар қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qadar ahli (taqdirni inkor etuvchilar) bilan birga oʻtirmanglar va ular bilan (gap) boshlamanglar», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қадар аҳли (тақдирни инкор этувчилар) билан бирга ўтирманглар ва улар билан (гап) бошламанглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنْ أَوْلاَدِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺdan mushriklarning bolalari haqida soʻralganida, u zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺдан мушрикларнинг болалари ҳақида сўралганида, у зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمَذْحِجِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، - الْمَعْنَى - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَرَارِيُّ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ ‏"‏ هُمْ مِنْ آبَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِلاَ عَمَلٍ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَذَرَارِيُّ الْمُشْرِكِينَ قَالَ ‏"‏ مِنْ آبَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بِلاَ عَمَلٍ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U (Oisha) dediki: «Yo Rasululloh, moʼminlarning bolalari-chi?» dedim. U zot: «Ular ota-onalaridan (ularga qoʻshiladi)», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, hech qanday amal (qilmasa)-yu?» dedim. U zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, unda mushriklarning bolalari-chi?» dedim. U zot: «Ular ota-onalaridan (ularga qoʻshiladi)», dedilar. Men: «Hech qanday amal (qilmasa)-yu?» dedim. U zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У (Оиша) дедики: «Ё Расулуллоҳ, мўминларнинг болалари-чи?» дедим. У зот: «Улар ота-оналаридан (уларга қўшилади)», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳеч қандай амал (қилмаса)-ю?» дедим. У зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, унда мушрикларнинг болалари-чи?» дедим. У зот: «Улар ота-оналаридан (уларга қўшилади)», дедилар. Мен: «Ҳеч қандай амал (қилмаса)-ю?» дедим. У зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِصَبِيٍّ مِنَ الأَنْصَارِ يُصَلِّي عَلَيْهِ قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ طُوبَى لِهَذَا لَمْ يَعْمَلْ شَرًّا وَلَمْ يَدْرِ بِهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَوَغَيْرَ ذَلِكَ يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلاً وَخَلَقَهَا لَهُمْ وَهُمْ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ وَخَلَقَ النَّارَ وَخَلَقَ لَهَا أَهْلاً وَخَلَقَهَا لَهُمْ وَهُمْ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ huzurlariga ansorlardan boʻlgan bir goʻdak janoza namozini oʻqishlari uchun keltirildi. Men: «Yo Rasululloh, bu (goʻdak)ga xush boʻlsin! U yomonlik qilmadi va uni bilmadi ham», dedim. U zot: «Yo boshqacha boʻlsa-chi, ey Oisha? Albatta, Alloh jannatni yaratdi va unga (kiruvchi) ahlni yaratdi hamda ular hali otalarining belida ekanlaridayoq uni ular uchun yaratdi. Doʻzaxni ham yaratdi va unga (kiruvchi) ahlni yaratdi hamda ular hali otalarining belida ekanlaridayoq uni ular uchun yaratdi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳузурларига ансорлардан бўлган бир гўдак жаноза намозини ўқишлари учун келтирилди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, бу (гўдак)га хуш бўлсин! У ёмонлик қилмади ва уни билмади ҳам», дедим. У зот: «Ё бошқача бўлса-чи, эй Оиша? Албатта, Аллоҳ жаннатни яратди ва унга (кирувчи) аҳлни яратди ҳамда улар ҳали оталарининг белида эканларидаёқ уни улар учун яратди. Дўзахни ҳам яратди ва унга (кирувчи) аҳлни яратди ҳамда улар ҳали оталарининг белида эканларидаёқ уни улар учун яратди», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ كَمَا تَنَاتَجُ الإِبِلُ مِنْ بَهِيمَةٍ جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّ مِنْ جَدْعَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ وَهُوَ صَغِيرٌ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Har bir tugʻiluvchi (bola) fitrat (Islom) uzra tugʻiladi. Soʻngra ota-onasi uni yahudiy yoki nasroniy qiladi, xuddi (sogʻlom) hayvon butun (aʼzoli) bolani tuqqanidek. Sizlar ularda (tugʻma) kesik (aʼzoli)sini koʻrasizmi?» dedilar. (Sahobalar): «Yo Rasululloh, kichkina chogʻida vafot etganni qanday deysiz?» dedilar. U zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ҳар бир туғилувчи (бола) фитрат (Ислом) узра туғилади. Сўнгра ота-онаси уни яҳудий ёки насроний қилади, худди (соғлом) ҳайвон бутун (аъзоли) болани туққанидек. Сизлар уларда (туғма) кесик (аъзоли)сини кўрасизми?» дедилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, кичкина чоғида вафот этганни қандай дейсиз?» дедилар. У зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ قُرِئَ عَلَى الْحَارِثِ بْنِ مِسْكِينٍ وَأَنَا أَسْمَعُ، أَخْبَرَكَ يُوسُفُ بْنُ عَمْرٍو، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكًا، قِيلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الأَهْوَاءِ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِآخِرِهِ ‏.‏ قَالُوا أَرَأَيْتَ مَنْ يَمُوتُ وَهُوَ صَغِيرٌ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Dovud aytdi: al-Horis ibn Miskinga (kitob) oʻqib berildi, men eshitib turardim. (Unga): «Sizga Yusuf ibn Amr xabar berdi, unga Ibn Vahb xabar berdi» (deyildi). U (Ibn Vahb): Men Molikdan eshitdim, dedi. Unga (Molikka): «Havoyi nafs ahli (bidʼatchilar) shu hadis bilan bizga qarshi dalil keltirmoqda», deyildi. Molik: «Ularga uning oxiri bilan (qarshi) dalil keltir», dedi. (U hadisning oxirida sahobalar): «Kichkina chogʻida vafot etganni qanday deysiz?» dedilar. U zot: «Alloh ularning nima qiluvchi boʻlganlarini yaxshiroq biluvchidir», dedilar.Абу Довуд айтди: ал-Ҳорис ибн Мискинга (китоб) ўқиб берилди, мен эшитиб турардим. (Унга): «Сизга Юсуф ибн Амр хабар берди, унга Ибн Ваҳб хабар берди» (дейилди). У (Ибн Ваҳб): Мен Моликдан эшитдим, деди. Унга (Моликка): «Ҳавойи нафс аҳли (бидъатчилар) шу ҳадис билан бизга қарши далил келтирмоқда», дейилди. Молик: «Уларга унинг охири билан (қарши) далил келтир», деди. (У ҳадиснинг охирида саҳобалар): «Кичкина чоғида вафот этганни қандай дейсиз?» дедилар. У зот: «Аллоҳ уларнинг нима қилувчи бўлганларини яхшироқ билувчидир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ، قَالَ سَمِعْتُ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ، يُفَسِّرُ حَدِيثَ ‏"‏ كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا عِنْدَنَا حَيْثُ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ فِي أَصْلاَبِ آبَائِهِمْ حَيْثُ قَالَ ‏{‏ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى ‏}‏ ‏.‏

Hammod ibn Salama (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Har bir tugʻiluvchi (bola) fitrat uzra tugʻiladi» degan hadis haqida (u shunday) dedi: «Bizning nazdimizda bu — Alloh ulardan otalarining belida ahd-paymon olgan paytdirki, oʻshanda U: {Men sizlarning Robbingiz emasmanmi? Ular: ‹Albatta (Robbimizsan)›, dedilar} degan edi». (Aʼrof 172)Ҳаммод ибн Салама (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Ҳар бир туғилувчи (бола) фитрат узра туғилади» деган ҳадис ҳақида (у шундай) деди: «Бизнинг наздимизда бу — Аллоҳ улардан оталарининг белида аҳд-паймон олган пайтдирки, ўшанда У: {Мен сизларнинг Роббингиз эмасманми? Улар: ‹Албатта (Роббимизсан)›, дедилар} деган эди». (Аъроф 172)

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَائِدَةُ وَالْمَوْءُودَةُ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا قَالَ أَبِي فَحَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ أَنَّ عَامِرًا حَدَّثَهُ بِذَلِكَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Omir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «(Qizini tiriklayin) koʻmuvchi ayol ham, tirik koʻmilgan (qizbola) ham doʻzaxdadir». Yaxyo ibn Zakariyo aytdi: Otam dedi: Menga Abu Ishoq rivoyat qildiki, Omir buni Alqamadan, u Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan.Омир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «(Қизини тириклайин) кўмувчи аёл ҳам, тирик кўмилган (қизбола) ҳам дўзахдадир». Яхё ибн Закариё айтди: Отам деди: Менга Абу Ишоқ ривоят қилдики, Омир буни Алқамадан, у Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا قَفَّى قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, otam qayerda (boʻladi)?» dedi. U zot: «Otang doʻzaxdadir», dedilar. U (kishi) orqasiga oʻgirilgach, u zot uni chaqirib: «Albatta, mening otam ham, sening otang ham doʻzaxdadir», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, отам қаерда (бўлади)?» деди. У зот: «Отанг дўзахдадир», дедилар. У (киши) орқасига ўгирилгач, у зот уни чақириб: «Албатта, менинг отам ҳам, сенинг отанг ҳам дўзахдадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, shayton odam farzandida (uning) qoni oqqan (yerda) oqib yuradi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, шайтон одам фарзандида (унинг) қони оққан (ерда) оқиб юради».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ شَرِيكٍ الْهُذَلِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُجَالِسُوا أَهْلَ الْقَدَرِ وَلاَ تُفَاتِحُوهُمُ الْحَدِيثَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qadar ahli (taqdirni inkor etuvchilar) bilan birga oʻtirmanglar va ular bilan (gap) boshlamanglar», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қадар аҳли (тақдирни инкор этувчилар) билан бирга ўтирманглар ва улар билан (гап) бошламанглар», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ النَّاسُ يَتَسَاءَلُونَ حَتَّى يُقَالَ هَذَا خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ فَمَنْ خَلَقَ اللَّهَ فَمَنْ وَجَدَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَلْيَقُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Odamlar bir-biridan soʻrayverib, oxiri: ‹Mana buni Alloh yaratdi, Allohni esa kim yaratgan?› deyiladigan (darajaga yetadi). Kimda shundan (shubhadan) biror narsa paydo boʻlsa, u: ‹Allohga imon keltirdim› desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Одамлар бир-биридан сўрайвериб, охири: ‹Мана буни Аллоҳ яратди, Аллоҳни эса ким яратган?› дейиладиган (даражага етади). Кимда шундан (шубҳадан) бирор нарса пайдо бўлса, у: ‹Аллоҳга имон келтирдим› десин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ - قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - قَالَ حَدَّثَنِي عُتْبَةُ بْنُ مُسْلِمٍ، مَوْلَى بَنِي تَيْمٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فَذَكَرَ نَحْوَهُ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا قَالُوا ذَلِكَ فَقُولُوا ‏{‏ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ ‏}‏ ثُمَّ لْيَتْفُلْ عَنْ يَسَارِهِ ثَلاَثًا وَلْيَسْتَعِذْ مِنَ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim, — soʻng oldingidek hadisni zikr qildi, — bu rivoyatda u zot dedilar: «Ular shu (vasvasa)ni aytsalar, sizlar: {Aytgin: U Alloh — yagonadir. Alloh (hojatlar uchun qaratiladigan) beniyozdir. (U) tugʻmagan va tugʻilmagan. Hamda Unga hech kim teng emasdir} deb oʻqinglar, soʻng chap tomoniga uch marta tuflasin va shaytondan (Allohga) panoh tilasin.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим, — сўнг олдингидек ҳадисни зикр қилди, — бу ривоятда у зот дедилар: «Улар шу (васваса)ни айтсалар, сизлар: {Айтгин: У Аллоҳ — ягонадир. Аллоҳ (ҳожатлар учун қаратиладиган) бениёздир. (У) туғмаган ва туғилмаган. Ҳамда Унга ҳеч ким тенг эмасдир} деб ўқинглар, сўнг чап томонига уч марта туфласин ва шайтондан (Аллоҳга) паноҳ тиласин.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ كُنْتُ فِي الْبَطْحَاءِ فِي عِصَابَةٍ فِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّتْ بِهِمْ سَحَابَةٌ فَنَظَرَ إِلَيْهَا فَقَالَ ‏"‏ مَا تُسَمُّونَ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا السَّحَابَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالْمُزْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْمُزْنَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالْعَنَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْعَنَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ أُتْقِنِ الْعَنَانَ جَيِّدًا قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا بُعْدُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ نَدْرِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ بُعْدَ مَا بَيْنَهُمَا إِمَّا وَاحِدَةٌ أَوِ اثْنَتَانِ أَوْ ثَلاَثٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً ثُمَّ السَّمَاءُ فَوْقَهَا كَذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى عَدَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ ‏"‏ ثُمَّ فَوْقَ السَّابِعَةِ بَحْرٌ بَيْنَ أَسْفَلِهِ وَأَعْلاَهُ مِثْلُ مَا بَيْنَ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ ثُمَّ فَوْقَ ذَلِكَ ثَمَانِيَةُ أَوْعَالٍ بَيْنَ أَظْلاَفِهِمْ وَرُكَبِهِمْ مِثْلُ مَا بَيْنَ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ ثُمَّ عَلَى ظُهُورِهِمُ الْعَرْشُ بَيْنَ أَسْفَلِهِ وَأَعْلاَهُ مِثْلُ مَا بَيْنَ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ ثُمَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَوْقَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Bathoʼda bir jamoa orasida edim, ularning ichida Rasululloh ﷺ ham bor edilar. Ularning ustidan bir bulut oʻtdi. (Rasululloh ﷺ) unga nazar solib: «Buni nima deb ataysizlar?» dedilar. Ular: «Sahob (bulut)» dedilar. U zot: «Va muzn (yomgʻir buluti)?» dedilar. Ular: «Va muzn» dedilar. U zot: «Va anan?» dedilar. Ular: «Va anan» dedilar. Abu Dovud aytdi: men anan soʻzini yaxshi yodlab ololmadim. (Rasululloh ﷺ) dedilar: «Osmon bilan yer orasidagi masofa qanchaligini bilasizlarmi?» Ular: «Bilmaymiz» dedilar. U zot dedilar: «Albatta, ular orasidagi masofa yo yetmish bir, yo yetmish ikki, yo yetmish uch yillik (yoʻl)dir. Soʻng uning ustidagi osmon ham xuddi shunday», — toki yetti osmonni sanab boʻlguncha (shunday dedilar). «Soʻng yettinchi (osmon)ning ustida bir dengiz bor, uning tubi bilan ustki yuzasi orasi bir osmondan ikkinchi osmongacha boʻlgan masofa kabidir. Soʻng uning ustida sakkizta togʻ echkisi bor, ularning tuyoqlari bilan tizzalari orasi bir osmondan ikkinchi osmongacha boʻlgan masofa kabidir. Soʻng ularning yelkalarida Arsh bor, uning tubi bilan ustki qismi orasi bir osmondan ikkinchi osmongacha boʻlgan masofa kabidir. Soʻng Alloh tabaraka va taolo bularning hammasidan ustundir.»Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Батҳўда бир жамоа орасида эдим, уларнинг ичида Расулуллоҳ ﷺ ҳам бор эдилар. Уларнинг устидан бир булут ўтди. (Расулуллоҳ ﷺ) унга назар солиб: «Буни нима деб атайсизлар?» дедилар. Улар: «Саҳоб (булут)» дедилар. У зот: «Ва музн (ёмғир булути)?» дедилар. Улар: «Ва музн» дедилар. У зот: «Ва анан?» дедилар. Улар: «Ва анан» дедилар. Абу Довуд айтди: мен анан сўзини яхши ёдлаб ололмадим. (Расулуллоҳ ﷺ) дедилар: «Осмон билан ер орасидаги масофа қанчалигини биласизларми?» Улар: «Билмаймиз» дедилар. У зот дедилар: «Албатта, улар орасидаги масофа ё етмиш бир, ё етмиш икки, ё етмиш уч йиллик (йўл)дир. Сўнг унинг устидаги осмон ҳам худди шундай», — токи етти осмонни санаб бўлгунча (шундай дедилар). «Сўнг еттинчи (осмон)нинг устида бир денгиз бор, унинг туби билан устки юзаси ораси бир осмондан иккинчи осмонгача бўлган масофа кабидир. Сўнг унинг устида саккизта тоғ эчкиси бор, уларнинг туёқлари билан тиззалари ораси бир осмондан иккинчи осмонгача бўлган масофа кабидир. Сўнг уларнинг елкаларида Арш бор, унинг туби билан устки қисми ораси бир осмондан иккинчи осмонгача бўлган масофа кабидир. Сўнг Аллоҳ табарака ва таоло буларнинг ҳаммасидан устундир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ سِمَاكٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏

Yuqorida zikr etilgan hadis Simok orqali boshqa isnod bilan ham xuddi shu maʼnoda rivoyat qilingan.Юқорида зикр этилган ҳадис Симок орқали бошқа иснод билан ҳам худди шу маънода ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ سِمَاكٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ ‏.‏

Yuqorida zikr etilgan hadis Simok orqali boshqa isnod bilan ham, ushbu uzun hadis maʼnosida yana rivoyat qilingan.Юқорида зикр этилган ҳадис Симок орқали бошқа иснод билан ҳам, ушбу узун ҳадис маъносида яна ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الرِّبَاطِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، - قَالَ أَحْمَدُ كَتَبْنَاهُ مِنْ نُسْخَتِهِ وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ يُحَدِّثُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ جُهِدَتِ الأَنْفُسُ وَضَاعَتِ الْعِيَالُ وَنُهِكَتِ الأَمْوَالُ وَهَلَكَتِ الأَنْعَامُ فَاسْتَسْقِ اللَّهَ لَنَا فَإِنَّا نَسْتَشْفِعُ بِكَ عَلَى اللَّهِ وَنَسْتَشْفِعُ بِاللَّهِ عَلَيْكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْحَكَ أَتَدْرِي مَا تَقُولُ ‏"‏ وَسَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا زَالَ يُسَبِّحُ حَتَّى عُرِفَ ذَلِكَ فِي وُجُوهِ أَصْحَابِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ إِنَّهُ لاَ يُسْتَشْفَعُ بِاللَّهِ عَلَى أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ شَأْنُ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَيْحَكَ أَتَدْرِي مَا اللَّهُ إِنَّ عَرْشَهُ عَلَى سَمَوَاتِهِ لَهَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ مِثْلَ الْقُبَّةِ عَلَيْهِ ‏"‏ وَإِنَّهُ لَيَئِطُّ بِهِ أَطِيطَ الرَّحْلِ بِالرَّاكِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ بَشَّارٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ فَوْقَ عَرْشِهِ وَعَرْشُهُ فَوْقَ سَمَوَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَقَالَ عَبْدُ الأَعْلَى وَابْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عُتْبَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَالْحَدِيثُ بِإِسْنَادِ أَحْمَدَ بْنِ سَعِيدٍ هُوَ الصَّحِيحُ وَافَقَهُ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ كَمَا قَالَ أَحْمَدُ أَيْضًا وَكَانَ سَمَاعُ عَبْدِ الأَعْلَى وَابْنِ الْمُثَنَّى وَابْنِ بَشَّارٍ مِنْ نُسْخَةٍ وَاحِدَةٍ فِيمَا بَلَغَنِي ‏.‏

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim otasidan, u esa bobosi (Jubayr ibn Mutʼim — roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ ning huzurlariga bir aʼrobiy (badaviy) kelib: «Yo Rasululloh, jonlar tashvishga tushdi, oilalar och qoldi, mol-mulklar tugadi, chorvalar halok boʻldi. Biz uchun Allohdan yomgʻir soʻrang, zero biz Allohga (yetishish uchun) sizni shafoatchi qilamiz va sizga (yetishish uchun) Allohni shafoatchi qilamiz» dedi. Rasululloh ﷺ: «Shoʻring qursin, nima deyotganingni bilasanmi?» dedilar va Rasululloh ﷺ Allohni poklab tasbeh aytdilar va shu darajada tasbeh aytishda davom etdilarki, hatto buning (alomati) sahobalarining yuzlarida bilinib qoldi. Soʻng dedilar: «Shoʻring qursin, Allohni Uning maxluqotlaridan birortasiga shafoatchi qilib boʻlmaydi. Allohning shaʼni bundan ulugʻroqdir. Shoʻring qursin, Alloh kimligini bilasanmi? Albatta, Uning Arshi osmonlari ustida mana shunaqadir», — deb barmoqlari bilan uning ustidagi gumbazga oʻxshatib koʻrsatdilar, — «Va albatta, u (Arsh) ot egari uning ustidagi suvori sababli gʻijirlaganidek, U sababli gʻijirlaydi.» Ibn Bashshor oʻz rivoyatida: «Albatta, Alloh Arshining ustidadir, Arshi esa osmonlarining ustidadir» dedi va hadisni davom ettirdi. Abdulaʼlo, Ibn Musanno va Ibn Bashshor (buni) Yaʼqub ibn Utba va Jubayr ibn Muhammad ibn Jubayrdan, u otasidan, u bobosidan (deb) rivoyat qildilar. Abu Dovud aytdi: bu hadis Ahmad ibn Saidning isnodi bilan rivoyat qilingani sahihdir. Unga (bu fikrda) bir jamoa muvofiq boʻlgan, ular orasida Yahyo ibn Maʼin va Ali ibn al-Madiniy bor. Uni Ibn Ishoqdan bir jamoa ham, Ahmad aytganidek, rivoyat qilgan. Menga yetishicha, Abdulaʼlo, Ibn Musanno va Ibn Bashshor (buni) bitta nusxadan eshitgan edilar.Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим отасидан, у эса бобоси (Жубайр ибн Мутъим — розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига бир аъробий (бадавий) келиб: «Ё Расулуллоҳ, жонлар ташвишга тушди, оилалар оч қолди, мол-мулклар тугади, чорвалар ҳалок бўлди. Биз учун Аллоҳдан ёмғир сўранг, зеро биз Аллоҳга (етишиш учун) сизни шафоатчи қиламиз ва сизга (етишиш учун) Аллоҳни шафоатчи қиламиз» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Шўринг қурсин, нима деётганингни биласанми?» дедилар ва Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳни поклаб тасбеҳ айтдилар ва шу даражада тасбеҳ айтишда давом этдиларки, ҳатто бунинг (аломати) саҳобаларининг юзларида билиниб қолди. Сўнг дедилар: «Шўринг қурсин, Аллоҳни Унинг махлуқотларидан бирортасига шафоатчи қилиб бўлмайди. Аллоҳнинг шаъни бундан улуғроқдир. Шўринг қурсин, Аллоҳ кимлигини биласанми? Албатта, Унинг Арши осмонлари устида мана шунақадир», — деб бармоқлари билан унинг устидаги гумбазга ўхшатиб кўрсатдилар, — «Ва албатта, у (Арш) от эгари унинг устидаги сувори сабабли ғижирлаганидек, У сабабли ғижирлайди.» Ибн Башшор ўз ривоятида: «Албатта, Аллоҳ Аршининг устидадир, Арши эса осмонларининг устидадир» деди ва ҳадисни давом эттирди. Абдулаъло, Ибн Мусанно ва Ибн Башшор (буни) Яъқуб ибн Утба ва Жубайр ибн Муҳаммад ибн Жубайрдан, у отасидан, у бобосидан (деб) ривоят қилдилар. Абу Довуд айтди: бу ҳадис Аҳмад ибн Саиднинг исноди билан ривоят қилингани саҳиҳдир. Унга (бу фикрда) бир жамоа мувофиқ бўлган, улар орасида Яҳё ибн Маъин ва Али ибн ал-Мадиний бор. Уни Ибн Ишоқдан бир жамоа ҳам, Аҳмад айтганидек, ривоят қилган. Менга етишича, Абдулаъло, Ибн Мусанно ва Ибн Башшор (буни) битта нусхадан эшитган эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُذِنَ لِي أَنْ أُحَدِّثَ عَنْ مَلَكٍ مِنْ مَلاَئِكَةِ اللَّهِ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ إِنَّ مَا بَيْنَ شَحْمَةِ أُذُنِهِ إِلَى عَاتِقِهِ مَسِيرَةُ سَبْعِمِائَةِ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot dedilar: «Menga Allohning farishtalaridan biri — Arshni koʻtaruvchilardan boʻlgan bir farishta haqida xabar berishga ruxsat berildi: albatta, uning qulogʻining yumshogʻidan yelkasigacha boʻlgan (masofa) yetti yuz yillik yoʻldir.»Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот дедилар: «Менга Аллоҳнинг фаришталаридан бири — Аршни кўтарувчилардан бўлган бир фаришта ҳақида хабар беришга рухсат берилди: албатта, унинг қулоғининг юмшоғидан елкасигача бўлган (масофа) етти юз йиллик йўлдир.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ النَّسَائِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ، - يَعْنِي ابْنَ عِمْرَانَ - حَدَّثَنِي أَبُو يُونُسَ، سُلَيْمُ بْنُ جُبَيْرٍ مَوْلَى أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقْرَأُ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏ سَمِيعًا بَصِيرًا ‏}‏ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ إِبْهَامَهُ عَلَى أُذُنِهِ وَالَّتِي تَلِيهَا عَلَى عَيْنِهِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏.‏ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا وَيَضَعُ إِصْبَعَيْهِ قَالَ ابْنُ يُونُسَ قَالَ الْمُقْرِئُ يَعْنِي ‏{‏ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ ‏}‏ يَعْنِي أَنَّ لِلَّهِ سَمْعًا وَبَصَرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا رَدٌّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayraning ozod qilgan quli Abu Yunus Sulaym ibn Jubayr aytdi: men Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning ushbu oyatni: {Albatta, Alloh sizlarni omonatlarni egalariga topshirishga buyuradi} — Alloh taoloning {(U) eshituvchi, koʻruvchidir} degan soʻzigacha oʻqiganini eshitdim. U dedi: men Rasululloh ﷺ ning bosh barmoqlarini quloqlariga, undan keyingisini esa koʻzlariga qoʻyganlarini koʻrdim. Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: men Rasululloh ﷺ ni buni oʻqib, ikki barmoqlarini qoʻyganlarini koʻrdim. Ibn Yunus aytdi: al-Muqriʼ dediki, {Albatta, Alloh eshituvchi, koʻruvchidir} deganining maʼnosi shuki, Allohning eshitishi va koʻrishi bordir. Abu Dovud aytdi: bu Jahmiyyaga raddiyadir.Абу Ҳурайранинг озод қилган қули Абу Юнус Сулайм ибн Жубайр айтди: мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг ушбу оятни: {Албатта, Аллоҳ сизларни омонатларни эгаларига топширишга буюради} — Аллоҳ таолонинг {(У) эшитувчи, кўрувчидир} деган сўзигача ўқиганини эшитдим. У деди: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг бош бармоқларини қулоқларига, ундан кейингисини эса кўзларига қўйганларини кўрдим. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: мен Расулуллоҳ ﷺ ни буни ўқиб, икки бармоқларини қўйганларини кўрдим. Ибн Юнус айтди: ал-Муқриъ дедики, {Албатта, Аллоҳ эшитувчи, кўрувчидир} деганининг маъноси шуки, Аллоҳнинг эшитиши ва кўриши бордир. Абу Довуд айтди: бу Жаҳмийяга раддиядир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَوَكِيعٌ، وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جُلُوسًا فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْلَةَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا ‏}‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: biz Rasululloh ﷺ bilan oʻtirgan edik. U zot oyning oʻn toʻrtinchi kechasidagi toʻlin oyga nazar solib dedilar: «Albatta, sizlar Robbingizni mana shu (oy)ni koʻrayotganingiz kabi koʻrasizlar, Uni koʻrishda (oʻzaro tortishib) qiynalmaysizlar. Bas, agar quyosh chiqishidan oldingi va botishidan oldingi namozni qoʻldan boy bermaslikka qodir boʻlsangiz, shunday qilinglar.» Soʻng ushbu oyatni oʻqidilar: {Quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin Robbingga hamd aytib, (Uni) poklagin}.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: биз Расулуллоҳ ﷺ билан ўтирган эдик. У зот ойнинг ўн тўртинчи кечасидаги тўлин ойга назар солиб дедилар: «Албатта, сизлар Роббингизни мана шу (ой)ни кўраётганингиз каби кўрасизлар, Уни кўришда (ўзаро тортишиб) қийналмайсизлар. Бас, агар қуёш чиқишидан олдинги ва ботишидан олдинги намозни қўлдан бой бермасликка қодир бўлсангиз, шундай қилинглар.» Сўнг ушбу оятни ўқидилар: {Қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин Роббингга ҳамд айтиб, (Уни) поклагин}.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ نَاسٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ فِي الظَّهِيرَةِ لَيْسَتْ فِي سَحَابَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْسَ فِي سَحَابَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ إِلاَّ كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: odamlar: «Yo Rasululloh, qiyomat kunida Robbimizni koʻramizmi?» dedilar. U zot: «Bulut yoʻq paytida tush vaqtidagi quyoshni koʻrishda qiynalasizlarmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq» dedilar. U zot: «Bulut yoʻq paytida toʻlin oy kechasidagi oyni koʻrishda qiynalasizlarmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq» dedilar. U zot dedilar: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, sizlar Uni koʻrishda faqat ana shu ikkisidan birini koʻrishda qiynalganingiz kabigina qiynalasizlar (xolos).»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: одамлар: «Ё Расулуллоҳ, қиёмат кунида Роббимизни кўрамизми?» дедилар. У зот: «Булут йўқ пайтида туш вақтидаги қуёшни кўришда қийналасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ» дедилар. У зот: «Булут йўқ пайтида тўлин ой кечасидаги ойни кўришда қийналасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ» дедилар. У зот дедилар: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, сизлар Уни кўришда фақат ана шу иккисидан бирини кўришда қийналганингиз кабигина қийналасизлар (холос).»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - الْمَعْنَى - عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ وَكِيعٍ، - قَالَ مُوسَى - ابْنُ عُدُسٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ، - قَالَ مُوسَى الْعُقَيْلِيُّ - قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكُلُّنَا يَرَى رَبَّهُ قَالَ ابْنُ مُعَاذٍ مُخْلِيًا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَا آيَةُ ذَلِكَ فِي خَلْقِهِ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا رَزِينٍ أَلَيْسَ كُلُّكُمْ يَرَى الْقَمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مُعَاذٍ ‏"‏ لَيْلَةَ الْبَدْرِ مُخْلِيًا بِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاللَّهُ أَعْظَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مُعَاذٍ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّمَا هُوَ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَاللَّهُ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Razin al-Uqayliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: men: «Yo Rasululloh, har birimiz Robbimizni koʻramizmi?» dedim. Ibn Muozning rivoyatida: «...qiyomat kunida U bilan yolgʻiz holda (koʻramizmi)? Va Uning maxluqotida bunga (dalil) belgi nima?» (degan ziyoda bor). U zot dedilar: «Ey Abu Razin, har biringiz oyni koʻrmaysizlarmi?» — Ibn Muozning rivoyatida: «...toʻlin oy kechasida u bilan yolgʻiz holda?» — soʻng (rivoyatlar) bir-biriga muvofiq keladi. Men: «Ha (koʻramiz)» dedim. U zot: «Alloh esa (undan ham) ulugʻroqdir» dedilar. Ibn Muozning rivoyatida: u zot dedilar: «Bu (oy) Allohning maxluqotlaridan bir maxluq, xolos. Alloh esa (undan ham) ulugʻroq va buyukroqdir.»Абу Разин ал-Уқайлий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳар биримиз Роббимизни кўрамизми?» дедим. Ибн Муознинг ривоятида: «...қиёмат кунида У билан ёлғиз ҳолда (кўрамизми)? Ва Унинг махлуқотида бунга (далил) белги нима?» (деган зиёда бор). У зот дедилар: «Эй Абу Разин, ҳар бирингиз ойни кўрмайсизларми?» — Ибн Муознинг ривоятида: «...тўлин ой кечасида у билан ёлғиз ҳолда?» — сўнг (ривоятлар) бир-бирига мувофиқ келади. Мен: «Ҳа (кўрамиз)» дедим. У зот: «Аллоҳ эса (ундан ҳам) улуғроқдир» дедилар. Ибн Муознинг ривоятида: у зот дедилар: «Бу (ой) Аллоҳнинг махлуқотларидан бир махлуқ, холос. Аллоҳ эса (ундан ҳам) улуғроқ ва буюкроқдир.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَنَّ أَبَا أُسَامَةَ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَمْزَةَ، قَالَ قَالَ سَالِمٌ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَطْوِي اللَّهُ السَّمَوَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ الْجَبَّارُونَ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ ثُمَّ يَطْوِي الأَرَضِينَ ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْعَلاَءِ ‏"‏ بِيَدِهِ الأُخْرَى ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ الْجَبَّارُونَ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh qiyomat kunida osmonlarni oʻraydi, soʻng ularni oʻng qoʻliga oladi, soʻng: ‹Men podshohman. Qani jabbor (zolim)lar? Qani mutakabbirlar?› deydi. Soʻng yerlarni oʻraydi, soʻng ularni oladi», — Ibn al-Aloʼ (rivoyatida): «boshqa qoʻliga (oladi), soʻng: ‹Men podshohman. Qani jabbor (zolim)lar? Qani mutakabbirlar?› deydi» (dedi).Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ қиёмат кунида осмонларни ўрайди, сўнг уларни ўнг қўлига олади, сўнг: ‹Мен подшоҳман. Қани жаббор (золим)лар? Қани мутакаббирлар?› дейди. Сўнг ерларни ўрайди, сўнг уларни олади», — Ибн ал-Алў (ривоятида): «бошқа қўлига (олади), сўнг: ‹Мен подшоҳман. Қани жаббор (золим)лар? Қани мутакаббирлар?› дейди» (деди).

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَنْزِلُ رَبُّنَا كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرِ فَيَقُولُ مَنْ يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ مَنْ يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ مَنْ يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Robbimiz har kecha, kechaning oxirgi uchdan biri qolganida, dunyo osmoniga tushadi va: ‹Kim Menga duo qilsa, Men uning duosini ijobat qilaman; kim Mendan soʻrasa, Men unga beraman; kim Mendan magʻfirat soʻrasa, Men uni magʻfirat qilaman› deydi.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Роббимиз ҳар кеча, кечанинг охирги учдан бири қолганида, дунё осмонига тушади ва: ‹Ким Менга дуо қилса, Мен унинг дуосини ижобат қиламан; ким Мендан сўраса, Мен унга бераман; ким Мендан мағфират сўраса, Мен уни мағфират қиламан› дейди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُ نَفْسَهُ عَلَى النَّاسِ فِي الْمَوْقِفِ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ رَجُلٌ يَحْمِلُنِي إِلَى قَوْمِهِ فَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ مَنَعُونِي أَنْ أُبَلِّغَ كَلاَمَ رَبِّي ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ (haj) mavqifida (Arafotda) odamlarga oʻzlarini koʻrsatib (taklif qilib): «Meni oʻz qavmiga (eltuvchi) bir kishi yoʻqmi? Zero, Quraysh meni Robbimning kalomini yetkazishimdan toʻsdilar» dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ (ҳаж) мавқифида (Арафотда) одамларга ўзларини кўрсатиб (таклиф қилиб): «Мени ўз қавмига (элтувчи) бир киши йўқми? Зеро, Қурайш мени Роббимнинг каломини етказишимдан тўсдилар» дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ بْنُ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ وَكُلٌّ حَدَّثَنِي طَائِفَةً، مِنَ الْحَدِيثِ قَالَتْ وَلَشَأْنِي فِي نَفْسِي كَانَ أَحْقَرَ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ فِيَّ بِأَمْرٍ يُتْلَى ‏.‏

Ibn Shihob aytdi: menga Urva ibn Zubayr, Said ibn al-Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh Oisha (roziyallohu anho)ning hadisidan xabar berdilar, har biri menga hadisning bir qismini rivoyat qildi. (Oisha — roziyallohu anho) dedi: oʻzimning nazdimda ahvolim Alloh men haqimda oʻqiladigan bir amr (oyat) bilan soʻzlashidan koʻra haqirroq (kichikroq) edi.Ибн Шиҳоб айтди: менга Урва ибн Зубайр, Саид ибн ал-Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадисидан хабар бердилар, ҳар бири менга ҳадиснинг бир қисмини ривоят қилди. (Оиша — розияллоҳу анҳо) деди: ўзимнинг наздимда аҳволим Аллоҳ мен ҳақимда ўқиладиган бир амр (оят) билан сўзлашидан кўра ҳақирроқ (кичикроқ) эди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ، - يَعْنِي الشَّعْبِيَّ - عَنْ عَامِرِ بْنِ شَهْرٍ، قَالَ ‏:‏ كُنْتُ عِنْدَ النَّجَاشِيِّ فَقَرَأَ ابْنٌ لَهُ آيَةً مِنَ الإِنْجِيلِ فَضَحِكْتُ فَقَالَ ‏:‏ أَتَضْحَكُ مِنْ كَلاَمِ اللَّهِ

Omir ibn Shahr (roziyallohu anhu) aytadi: Men Najoshiyning huzurida edim. Uning bir oʻgʻli Injildan bir oyatni oʻqidi, men esa kuldim. Shunda u (Najoshiy): «Sen Allohning kalomidan kulyapsanmi?» dedi.Омир ибн Шаҳр (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Нажошийнинг ҳузурида эдим. Унинг бир ўғли Инжилдан бир оятни ўқиди, мен эса кулдим. Шунда у (Нажоший): «Сен Аллоҳнинг каломидан куляпсанми?» деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏:‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ ‏:‏ ‏"‏ أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لاَمَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ كَانَ أَبُوكُمْ يُعَوِّذُ بِهِمَا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ بِمَخْلُوقٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺ Hasan bilan Husaynni (panohga topshirib) shunday duo qilar edilar: «Sizlarni har bir shaytondan, har bir zaharli jonivordan va yomon koʻzdan Allohning mukammal kalimalari bilan panohga topshiraman». Soʻngra: «Otangiz (Ibrohim) ham Ismoil bilan Ishoqni shu (kalimalar) bilan panohga topshirar edi» der edilar. Abu Dovud aytadi: Bu — Qurʼon maxluq (yaratilgan) emasligiga dalildir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺ Ҳасан билан Ҳусайнни (паноҳга топшириб) шундай дуо қилар эдилар: «Сизларни ҳар бир шайтондан, ҳар бир заҳарли жонивордан ва ёмон кўздан Аллоҳнинг мукаммал калималари билан паноҳга топшираман». Сўнгра: «Отангиз (Иброҳим) ҳам Исмоил билан Ишоқни шу (калималар) билан паноҳга топширар эди» дер эдилар. Абу Довуд айтади: Бу — Қуръон махлуқ (яратилган) эмаслигига далилдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ الرَّازِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ إِذَا تَكَلَّمَ اللَّهُ بِالْوَحْىِ سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ لِلسَّمَاءِ صَلْصَلَةً كَجَرِّ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفَا فَيُصْعَقُونَ، فَلاَ يَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ جِبْرِيلُ حَتَّى إِذَا جَاءَهُمْ جِبْرِيلُ فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَيَقُولُونَ ‏:‏ يَا جِبْرِيلُ مَاذَا قَالَ رَبُّكَ فَيَقُولُ ‏:‏ الْحَقَّ فَيَقُولُونَ ‏:‏ الْحَقَّ الْحَقَّ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh vahy bilan soʻzlaganida, osmon ahli osmonda silliq tosh ustida zanjir sudralayotgandek bir jarangni eshitadilar va behush boʻlib yiqiladilar. Ular Jabroil yetib kelgunicha shu holatda turaveradilar. Jabroil ularning huzuriga kelganida, qalblaridagi qoʻrquv tariqab ketadi». U zot (davom etib) dedilarki: «Shunda ular: ‹Ey Jabroil, Robbing nima dedi?› deyishadi. U: ‹Haqni (aytdi)› deydi. Ular esa: ‹Haq, haq!› deyishadi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ ваҳй билан сўзлаганида, осмон аҳли осмонда силлиқ тош устида занжир судралаётгандек бир жарангни эшитадилар ва беҳуш бўлиб йиқиладилар. Улар Жаброил етиб келгунича шу ҳолатда тураверадилар. Жаброил уларнинг ҳузурига келганида, қалбларидаги қўрқув тариқаб кетади». У зот (давом этиб) дедиларки: «Шунда улар: ‹Эй Жаброил, Роббинг нима деди?› дейишади. У: ‹Ҳақни (айтди)› дейди. Улар эса: ‹Ҳақ, ҳақ!› дейишади».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا بِسْطَامُ بْنُ حُرَيْثٍ، عَنْ أَشْعَثَ الْحُدَّانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Mening shafoatim ummatimning katta gunoh sodir etganlari uchun boʻladi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Менинг шафоатим умматимнинг катта гуноҳ содир этганлари учун бўлади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ذَكْوَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ بِشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيُسَمَّوْنَ الْجَهَنَّمِيِّينَ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Muhammadning shafoati bilan bir qavm doʻzaxdan chiqadi va jannatga kiradi, ular ‹Jahannamliklar› deb ataladi».Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Муҳаммаднинг шафоати билан бир қавм дўзахдан чиқади ва жаннатга киради, улар ‹Жаҳаннамликлар› деб аталади».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَأْكُلُونَ فِيهَا وَيَشْرَبُونَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺdan shunday deganlarini eshitdim: «Albatta, jannat ahli unda yeydilar va ichadilar».Жобир (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺдан шундай деганларини эшитдим: «Албатта, жаннат аҳли унда ейдилар ва ичадилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا أَسْلَمُ، عَنْ بِشْرِ بْنِ شَغَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ الصُّورُ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Sur — bu chalinadigan shoxdir».Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Сур — бу чалинадиган шохдир».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ كُلَّ ابْنِ آدَمَ تَأْكُلُ الأَرْضُ إِلاَّ عَجْبَ الذَّنَبِ، مِنْهُ خُلِقَ وَفِيهِ يُرَكَّبُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Odam bolasining (butun vujudini) yer yeb yuboradi, faqat dum suyagidan boshqa (qoladi). U (inson) oʻshandan yaratilgan va oʻshanda qayta tarkib topadi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Одам боласининг (бутун вужудини) ер еб юборади, фақат дум суягидан бошқа (қолади). У (инсон) ўшандан яратилган ва ўшанда қайта таркиб топади».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ قَالَ لِجِبْرِيلَ ‏:‏ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا ‏.‏ فَذَهَبَ فَنَظَرَ إِلَيْهَا ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ ‏:‏ أَىْ رَبِّ وَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ثُمَّ حَفَّهَا بِالْمَكَارِهِ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا فَذَهَبَ فَنَظَرَ إِلَيْهَا ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ ‏:‏ أَىْ رَبِّ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ لاَ يَدْخُلَهَا أَحَدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ النَّارَ قَالَ ‏:‏ يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا ‏.‏ فَذَهَبَ فَنَظَرَ إِلَيْهَا ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ ‏:‏ أَىْ رَبِّ وَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ فَيَدْخُلُهَا فَحَفَّهَا بِالشَّهَوَاتِ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ يَا جِبْرِيلُ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا ‏.‏ فَذَهَبَ فَنَظَرَ إِلَيْهَا ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ ‏:‏ أَىْ رَبِّ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ لاَ يَبْقَى أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh jannatni yaratganida, Jabroilga: ‹Borib, unga qarab kel› dedi. U borib, unga qaradi, soʻngra qaytib kelib: ‹Ey Robbim, izzatingga qasamki, uning haqida eshitgan har bir kishi unga albatta kiradi› dedi. Soʻngra (Alloh) uni yoqimsiz (mashaqqatli) narsalar bilan oʻrab qoʻydi va: ‹Ey Jabroil, borib, unga qarab kel› dedi. U borib, unga qaradi, soʻngra qaytib kelib: ‹Ey Robbim, izzatingga qasamki, unga hech kim kirmasligidan qoʻrqdim› dedi. Alloh doʻzaxni yaratganida esa: ‹Ey Jabroil, borib, unga qarab kel› dedi. U borib, unga qaradi, soʻngra qaytib kelib: ‹Ey Robbim, izzatingga qasamki, uning haqida eshitgan hech kim unga kirmaydi› dedi. Soʻngra (Alloh) uni shahvatlar (yoqimli narsalar) bilan oʻrab qoʻydi va: ‹Ey Jabroil, borib, unga qarab kel› dedi. U borib, unga qaradi, soʻngra qaytib kelib: ‹Ey Robbim, izzatingga qasamki, unga kirmaydigan hech kim qolmasligidan qoʻrqdim› dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ жаннатни яратганида, Жаброилга: ‹Бориб, унга қараб кел› деди. У бориб, унга қаради, сўнгра қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, иззатингга қасамки, унинг ҳақида эшитган ҳар бир киши унга албатта киради› деди. Сўнгра (Аллоҳ) уни ёқимсиз (машаққатли) нарсалар билан ўраб қўйди ва: ‹Эй Жаброил, бориб, унга қараб кел› деди. У бориб, унга қаради, сўнгра қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, иззатингга қасамки, унга ҳеч ким кирмаслигидан қўрқдим› деди. Аллоҳ дўзахни яратганида эса: ‹Эй Жаброил, бориб, унга қараб кел› деди. У бориб, унга қаради, сўнгра қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, иззатингга қасамки, унинг ҳақида эшитган ҳеч ким унга кирмайди› деди. Сўнгра (Аллоҳ) уни шаҳватлар (ёқимли нарсалар) билан ўраб қўйди ва: ‹Эй Жаброил, бориб, унга қараб кел› деди. У бориб, унга қаради, сўнгра қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, иззатингга қасамки, унга кирмайдиган ҳеч ким қолмаслигидан қўрқдим› деди».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ أَمَامَكُمْ حَوْضًا مَا بَيْنَ نَاحِيَتَيْهِ كَمَا بَيْنَ جَرْبَاءَ وَأَذْرُحَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, oldingizda bir havz boʻlib, uning ikki cheti orasidagi masofa Jarbo bilan Azruh orasidagi (masofa) kabidir».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, олдингизда бир ҳавз бўлиб, унинг икки чети орасидаги масофа Жарбо билан Азруҳ орасидаги (масофа) кабидир».

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ ‏:‏ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلْنَا مَنْزِلاً فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَا أَنْتُمْ جُزْءٌ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ جُزْءٍ مِمَّنْ يَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ‏:‏ كَمْ كُنْتُمْ يَوْمَئِذٍ قَالَ ‏:‏ سَبْعَمِائَةٍ أَوْ ثَمَانَمِائَةٍ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Bir manzilga tushganimizda, u zot: «Sizlar mening huzurimga havz boshiga keladiganlarning yuz mingdan bir qismi ham emassiz» dedilar. (Roviy aytadi:) Men: «Oʻsha kuni siz necha kishi edingiz?» deb soʻradim. U: «Yetti yuz yoki sakkiz yuz kishi edik» dedi.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Бир манзилга тушганимизда, у зот: «Сизлар менинг ҳузуримга ҳавз бошига келадиганларнинг юз мингдан бир қисми ҳам эмассиз» дедилар. (Ровий айтади:) Мен: «Ўша куни сиз неча киши эдингиз?» деб сўрадим. У: «Етти юз ёки саккиз юз киши эдик» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ ‏:‏ أَغْفَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِغْفَاءَةً فَرَفَعَ رَأْسَهُ مُتَبَسِّمًا، فَإِمَّا قَالَ لَهُمْ وَإِمَّا قَالُوا لَهُ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ ضَحِكْتَ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّهُ أُنْزِلَتْ عَلَىَّ آنِفًا سُورَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ ‏‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ {إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ} ‏‏ حَتَّى خَتَمَهَا فَلَمَّا قَرَأَهَا قَالَ ‏:‏ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا الْكَوْثَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَإِنَّهُ نَهْرٌ وَعَدَنِيهِ رَبِّي عَزَّ وَجَلَّ فِي الْجَنَّةِ، وَعَلَيْهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ عَلَيْهِ حَوْضٌ تَرِدُ عَلَيْهِ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ آنِيَتُهُ عَدَدُ الْكَوَاكِبِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bir oz mudrab oldilar, soʻng tabassum qilgan holda boshlarini koʻtardilar. U zot ularga (odamlarga) aytdilarmi yoki ular u zotga aytishdimi: «Ey Rasululloh, nega kuldingiz?» (dedilar). U zot: «Hozirgina menga bir sura nozil qilindi» dedilar va: «Bismillahir Rohmanir Rohiym, {Albatta, Biz senga Kavsarni ato etdik}» (Kavsar 1) deb suraning oxirigacha oʻqib berdilar. Oʻqib boʻlgach: «Kavsar nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi» dedilar. U zot: «Albatta, u — Robbim azza va jalla menga jannatda (berishni) vaʼda qilgan bir daryodir. Unda koʻp yaxshilik bordir, uning ustida bir havz boʻlib, ummatim qiyomat kuni unga (suv ichgani) keladi. Uning idishlari yulduzlar sonichalik koʻpdir» dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бир оз мудраб олдилар, сўнг табассум қилган ҳолда бошларини кўтардилар. У зот уларга (одамларга) айтдиларми ёки улар у зотга айтишдими: «Эй Расулуллоҳ, нега кулдингиз?» (дедилар). У зот: «Ҳозиргина менга бир сура нозил қилинди» дедилар ва: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм, {Албатта, Биз сенга Кавсарни ато этдик}» (Кавсар 1) деб суранинг охиригача ўқиб бердилар. Ўқиб бўлгач: «Кавсар нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади» дедилар. У зот: «Албатта, у — Роббим азза ва жалла менга жаннатда (беришни) ваъда қилган бир дарёдир. Унда кўп яхшилик бордир, унинг устида бир ҳавз бўлиб, умматим қиёмат куни унга (сув ичгани) келади. Унинг идишлари юлдузлар соничалик кўпдир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ النَّضْرِ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ‏:‏ لَمَّا عُرِجَ بِنَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنَّةِ - أَوْ كَمَا قَالَ - عُرِضَ لَهُ نَهْرٌ حَافَتَاهُ الْيَاقُوتُ الْمُجَيَّبُ أَوْ قَالَ الْمُجَوَّفُ، فَضَرَبَ الْمَلَكُ الَّذِي مَعَهُ يَدَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِسْكًا فَقَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم لِلْمَلَكِ الَّذِي مَعَهُ ‏:‏ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ هَذَا الْكَوْثَرُ الَّذِي أَعْطَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Allohning Nabiysi ﷺ jannatga koʻtarilganlarida — yoki u (roviy) aytganidek — u zotning oldilarida bir daryo namoyon boʻldi. Uning ikki cheti boʻsh (kovak) yoqut edi. U zot bilan birga boʻlgan farishta qoʻlini urib, undan mushk chiqardi. Shunda Muhammad ﷺ oʻzlari bilan birga boʻlgan farishtaga: «Bu nima?» dedilar. U: «Bu — Alloh azza va jalla senga ato etgan Kavsardir» dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ жаннатга кўтарилганларида — ёки у (ровий) айтганидек — у зотнинг олдиларида бир дарё намоён бўлди. Унинг икки чети бўш (ковак) ёқут эди. У зот билан бирга бўлган фаришта қўлини уриб, ундан мушк чиқарди. Шунда Муҳаммад ﷺ ўзлари билан бирга бўлган фариштага: «Бу нима?» дедилар. У: «Бу — Аллоҳ азза ва жалла сенга ато этган Кавсардир» деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ أَبُو طَالُوتَ، قَالَ شَهِدْتُ أَبَا بَرْزَةَ دَخَلَ عَلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ فَحَدَّثَنِي فُلاَنٌ، سَمَّاهُ مُسْلِمٌ وَكَانَ فِي السِّمَاطِ فَلَمَّا رَآهُ عُبَيْدُ اللَّهِ قَالَ ‏:‏ إِنَّ مُحَمَّدِيَّكُمْ هَذَا الدَّحْدَاحُ، فَفَهِمَهَا الشَّيْخُ فَقَالَ مَا كُنْتُ أَحْسِبُ أَنِّي أَبْقَى فِي قَوْمٍ يُعَيِّرُونِي بِصُحْبَةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ إِنَّ صُحْبَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم لَكَ زَيْنٌ غَيْرُ شَيْنٍ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ إِنَّمَا بُعِثْتُ إِلَيْكَ لأَسْأَلَكَ عَنِ الْحَوْضِ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ فِيهِ شَيْئًا فَقَالَ أَبُو بَرْزَةَ ‏:‏ نَعَمْ لاَ مَرَّةً وَلاَ ثِنْتَيْنِ وَلاَ ثَلاَثًا وَلاَ أَرْبَعًا وَلاَ خَمْسًا، فَمَنْ كَذَّبَ بِهِ فَلاَ سَقَاهُ اللَّهُ مِنْهُ ثُمَّ خَرَجَ مُغْضَبًا ‏.‏

Abdussalom ibn Abu Hozim Abu Tolut aytadi: Men Abu Barzaning Ubaydulloh ibn Ziyodning huzuriga kirganini koʻrdim. Menga falonchi — uni Muslim nomladi va u dasturxon yonida edi — soʻzlab berdi: Ubaydulloh uni koʻrgach: «Mana shu sizning Muhammadiyingiz — kalta boʻyli, semizdir» dedi. Chol (Abu Barza) buni anglab oldi va: «Men Muhammad ﷺning suhbatlari (sahobiyligi) bilan meni ayblaydigan bir qavm orasida qolaman deb hech oʻylamagan edim» dedi. Shunda Ubaydulloh unga: «Albatta, Muhammad ﷺning suhbati sen uchun aybsiz bir ziynatdir» dedi. Soʻngra: «Men seni faqat havz haqida soʻrash uchun chaqirgan edim. Rasululloh ﷺdan u haqda biror narsa eshitganmisan?» dedi. Abu Barza: «Ha, bir marta ham, ikki marta ham, uch marta ham, toʻrt marta ham, besh marta ham emas (balki koʻp marta eshitganman). Kim uni yolgʻonga chiqarsa, Alloh unga undan suv ichirmasin!» dedi. Soʻngra gʻazablangan holda chiqib ketdi.Абдуссалом ибн Абу Ҳозим Абу Толут айтади: Мен Абу Барзанинг Убайдуллоҳ ибн Зиёднинг ҳузурига кирганини кўрдим. Менга фалончи — уни Муслим номлади ва у дастурхон ёнида эди — сўзлаб берди: Убайдуллоҳ уни кўргач: «Мана шу сизнинг Муҳаммадийингиз — калта бўйли, семиздир» деди. Чол (Абу Барза) буни англаб олди ва: «Мен Муҳаммад ﷺнинг суҳбатлари (саҳобийлиги) билан мени айблайдиган бир қавм орасида қоламан деб ҳеч ўйламаган эдим» деди. Шунда Убайдуллоҳ унга: «Албатта, Муҳаммад ﷺнинг суҳбати сен учун айбсиз бир зийнатдир» деди. Сўнгра: «Мен сени фақат ҳавз ҳақида сўраш учун чақирган эдим. Расулуллоҳ ﷺдан у ҳақда бирор нарса эшитганмисан?» деди. Абу Барза: «Ҳа, бир марта ҳам, икки марта ҳам, уч марта ҳам, тўрт марта ҳам, беш марта ҳам эмас (балки кўп марта эшитганман). Ким уни ёлғонга чиқарса, Аллоҳ унга ундан сув ичирмасин!» деди. Сўнгра ғазабланган ҳолда чиқиб кетди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا سُئِلَ فِي الْقَبْرِ فَشَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ ‏}‏ ‏.‏

Abul-Valid at-Tayolisiy bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Shuʼba, Alqama ibn Marsaddan, u Saʼd ibn Ubaydadan, u Baroʼ ibn Ozibdan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Musulmon qabrida soʼralganida ‹Allohdan oʼzga iloh yoʼq va Muhammad Allohning Rasulidir› deb guvohlik beradi. Mana shu Aziz va Jalil boʼlmish Allohning {Alloh iymon keltirganlarni mustahkam soʼz bilan sobit qiladi} degan soʼzidir.»Абул-Валид ат-Таёлисий бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Шуъба, Алқама ибн Марсаддан, у Саъд ибн Убайдадан, у Барў ибн Озибдан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мусулмон қабрида сўралганида ‹Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир› деб гувоҳлик беради. Мана шу Азиз ва Жалил бўлмиш Аллоҳнинг {Аллоҳ иймон келтирганларни мустаҳкам сўз билан собит қилади} деган сўзидир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ الْخَفَّافُ أَبُو نَصْرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ‏:‏ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ نَخْلاً لِبَنِي النَّجَّارِ فَسَمِعَ صَوْتًا فَفَزِعَ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ أَصْحَابُ هَذِهِ الْقُبُورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَاسٌ مَاتُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَمِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ وَمِمَّ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ أَتَاهُ مَلَكٌ فَيَقُولُ لَهُ ‏:‏ مَا كُنْتَ تَعْبُدُ فَإِنِ اللَّهُ هَدَاهُ قَالَ ‏:‏ كُنْتُ أَعْبُدُ اللَّهَ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ ‏:‏ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ ‏:‏ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ فَمَا يُسْأَلُ عَنْ شَىْءٍ غَيْرَهَا فَيُنْطَلَقُ بِهِ إِلَى بَيْتٍ كَانَ لَهُ فِي النَّارِ، فَيُقَالُ لَهُ ‏:‏ هَذَا بَيْتُكَ كَانَ لَكَ فِي النَّارِ وَلَكِنَّ اللَّهَ عَصَمَكَ وَرَحِمَكَ فَأَبْدَلَكَ بِهِ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ فَيَقُولُ ‏:‏ دَعُونِي حَتَّى أَذْهَبَ فَأُبَشِّرَ أَهْلِي ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ ‏:‏ اسْكُنْ ‏.‏ وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ أَتَاهُ مَلَكٌ فَيَنْتَهِرُهُ فَيَقُولُ لَهُ ‏:‏ مَا كُنْتَ تَعْبُدُ فَيَقُولُ ‏:‏ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ ‏:‏ لاَ دَرَيْتَ وَلاَ تَلَيْتَ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ ‏:‏ فَمَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ ‏:‏ كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ ‏.‏ فَيَضْرِبُهُ بِمِطْرَاقٍ مِنْ حَدِيدٍ بَيْنَ أُذُنَيْهِ فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا الْخَلْقُ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Sulaymon al-Anboriy bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Abu Nasr Abdulvahhob ibn Ato al-Xaffof, Saiddan, u Qatodadan, u Anas ibn Molikdan rivoyat qilib aytdi: Allohning Nabiysi ﷺ Banu Najjorning xurmozoriga kirdilar-da, bir ovoz eshitib choʼchidilar va: «Bu qabrlarning egalari kimlar?» deb soʼradilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, johiliyat davrida vafot etgan kishilar», dedilar. Shunda u zot: «Doʼzax azobidan va Dajjol fitnasidan Allohdan panoh tilanglar», dedilar. Ular: «Bu nimadan, ey Allohning Rasuli?» dedilar. U zot dedilar: «Moʼmin oʼz qabriga qoʼyilganida, oldiga bir farishta kelib unga: ‹Sen nimaga ibodat qilar eding?› deydi. Bas, Alloh uni hidoyat qilsa, u: ‹Men Allohga ibodat qilar edim›, deydi. Soʼng unga: ‹Bu kishi haqida nima der eding?› deyiladi. U: ‹U Allohning bandasi va Rasulidir›, deydi. Bas, undan boshqa hech narsa soʼralmaydi. Soʼng u doʼzaxda oʼzi uchun tayyorlangan bir uyga olib boriladi va unga: ‹Bu sening doʼzaxdagi uying edi, lekin Alloh seni saqladi va senga rahm qildi, uning oʼrniga senga jannatdan bir uy berdi›, deyiladi. U: ‹Meni qoʼyib yuboringlar, borib ahlimga xushxabar beray›, deydi. Unga: ‹Joyingda qol›, deyiladi. Kofir esa oʼz qabriga qoʼyilganida, oldiga bir farishta kelib uni doʼq urib soʼkadi va unga: ‹Sen nimaga ibodat qilar eding?› deydi. U: ‹Bilmayman›, deydi. Unga: ‹Bilmagan ham eding, oʼqimagan ham eding›, deyiladi. Soʼng unga: ‹Bu kishi haqida nima der eding?› deyiladi. U: ‹Men odamlar aytganini aytar edim›, deydi. Shunda farishta uni temir bolgʻa bilan ikki qulogʻining orasidan uradi, u shunday qichqiriqni qichqiradiki, uni ins va jindan boshqa barcha jonzot eshitadi.»Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Абу Наср Абдулваҳҳоб ибн Ато ал-Хаффоф, Саиддан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилиб айтди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ Бану Нажжорнинг хурмозорига кирдилар-да, бир овоз эшитиб чўчидилар ва: «Бу қабрларнинг эгалари кимлар?» деб сўрадилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, жоҳилият даврида вафот этган кишилар», дедилар. Шунда у зот: «Дўзах азобидан ва Дажжол фитнасидан Аллоҳдан паноҳ тиланглар», дедилар. Улар: «Бу нимадан, эй Аллоҳнинг Расули?» дедилар. У зот дедилар: «Мўмин ўз қабрига қўйилганида, олдига бир фаришта келиб унга: ‹Сен нимага ибодат қилар эдинг?› дейди. Бас, Аллоҳ уни ҳидоят қилса, у: ‹Мен Аллоҳга ибодат қилар эдим›, дейди. Сўнг унга: ‹Бу киши ҳақида нима дер эдинг?› дейилади. У: ‹У Аллоҳнинг бандаси ва Расулидир›, дейди. Бас, ундан бошқа ҳеч нарса сўралмайди. Сўнг у дўзахда ўзи учун тайёрланган бир уйга олиб борилади ва унга: ‹Бу сенинг дўзахдаги уйинг эди, лекин Аллоҳ сени сақлади ва сенга раҳм қилди, унинг ўрнига сенга жаннатдан бир уй берди›, дейилади. У: ‹Мени қўйиб юборинглар, бориб аҳлимга хушхабар берай›, дейди. Унга: ‹Жойингда қол›, дейилади. Кофир эса ўз қабрига қўйилганида, олдига бир фаришта келиб уни дўқ уриб сўкади ва унга: ‹Сен нимага ибодат қилар эдинг?› дейди. У: ‹Билмайман›, дейди. Унга: ‹Билмаган ҳам эдинг, ўқимаган ҳам эдинг›, дейилади. Сўнг унга: ‹Бу киши ҳақида нима дер эдинг?› дейилади. У: ‹Мен одамлар айтганини айтар эдим›, дейди. Шунда фаришта уни темир болға билан икки қулоғининг орасидан уради, у шундай қичқириқни қичқирадики, уни инс ва жиндан бошқа барча жонзот эшитади.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، بِمِثْلِ هَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، فَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ قَرِيبًا مِنْ حَدِيثِ الأَوَّلِ قَالَ فِيهِ ‏:‏ ‏"‏ وَأَمَّا الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ‏:‏ ‏"‏ الْمُنَافِقُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Sulaymon bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Abdulvahhob xuddi shu isnod bilan shunga oʼxshashini aytib berdi, unda: «Banda oʼz qabriga qoʼyilib, doʼstlari undan yuz oʼgirib ketganlarida, u albatta ularning kovushlari taraqiyni eshitadi. Soʼng oldiga ikki farishta kelib unga aytadilar», deyilgan. Soʼng birinchi hadisga yaqin (mazmunni) zikr qildi. Unda: «Kofir va munofiqqa kelsak, ikki farishta unga aytadilar», dedi. «Munofiq» (soʼzini) ziyoda qildi va: «Uni ins va jindan boshqa yaqin atrofidagilar eshitadi», dedi.Муҳаммад ибн Сулаймон бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Абдулваҳҳоб худди шу иснод билан шунга ўхшашини айтиб берди, унда: «Банда ўз қабрига қўйилиб, дўстлари ундан юз ўгириб кетганларида, у албатта уларнинг ковушлари тарақийни эшитади. Сўнг олдига икки фаришта келиб унга айтадилар», дейилган. Сўнг биринчи ҳадисга яқин (мазмунни) зикр қилди. Унда: «Кофир ва мунофиққа келсак, икки фаришта унга айтадилар», деди. «Мунофиқ» (сўзини) зиёда қилди ва: «Уни инс ва жиндан бошқа яқин атрофидагилар эшитади», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، - وَهَذَا لَفْظُ هَنَّادٍ - عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ ‏:‏ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْقَبْرِ وَلَمَّا يُلْحَدْ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِنَا الطَّيْرُ، وَفِي يَدِهِ عُودٌ يَنْكُتُ بِهِ فِي الأَرْضِ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ اسْتَعِيذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ هَا هُنَا - وَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ حِينَ يُقَالُ لَهُ ‏:‏ يَا هَذَا مَنْ رَبُّكَ وَمَا دِينُكَ وَمَنْ نَبِيُّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَنَّادٌ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُجْلِسَانِهِ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏:‏ مَنْ رَبُّكَ فَيَقُولُ ‏:‏ رَبِّيَ اللَّهُ ‏.‏ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏:‏ مَا دِينُكَ فَيَقُولُ ‏:‏ دِينِي الإِسْلاَمُ ‏.‏ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏:‏ مَا هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بُعِثَ فِيكُمْ قَالَ فَيَقُولُ ‏:‏ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَيَقُولاَنِ ‏:‏ وَمَا يُدْرِيكَ فَيَقُولُ ‏:‏ قَرَأْتُ كِتَابَ اللَّهِ فَآمَنْتُ بِهِ وَصَدَّقْتُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ ‏:‏ ‏"‏ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ الآيَةَ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ ‏:‏ أَنْ قَدْ صَدَقَ عَبْدِي فَأَفْرِشُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ، وَافْتَحُوا لَهُ بَابًا إِلَى الْجَنَّةِ وَأَلْبِسُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَيَأْتِيهِ مِنْ رَوْحِهَا وَطِيبِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَيُفْتَحُ لَهُ فِيهَا مَدَّ بَصَرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَإِنَّ الْكَافِرَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَوْتَهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَتُعَادُ رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ وَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُجْلِسَانِهِ فَيَقُولاَنِ ‏:‏ مَنْ رَبُّكَ فَيَقُولُ ‏:‏ هَاهْ هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيَقُولاَنِ لَهُ ‏:‏ مَا دِينُكَ فَيَقُولُ ‏:‏ هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيَقُولاَنِ ‏:‏ مَا هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بُعِثَ فِيكُمْ فَيَقُولُ ‏:‏ هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ ‏:‏ أَنْ كَذَبَ فَأَفْرِشُوهُ مِنَ النَّارِ وَأَلْبِسُوهُ مِنَ النَّارِ، وَافْتَحُوا لَهُ بَابًا إِلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَيَأْتِيهِ مِنْ حَرِّهَا وَسَمُومِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ وَيُضَيَّقُ عَلَيْهِ قَبْرُهُ حَتَّى تَخْتَلِفَ فِيهِ أَضْلاَعُهُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ ثُمَّ يُقَيَّضُ لَهُ أَعْمَى أَبْكَمُ مَعَهُ مِرْزَبَّةٌ مِنْ حَدِيدٍ، لَوْ ضُرِبَ بِهَا جَبَلٌ لَصَارَ تُرَابًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَيَضْرِبُهُ بِهَا ضَرْبَةً يَسْمَعُهَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِلاَّ الثَّقَلَيْنِ فَيَصِيرُ تُرَابًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ ثُمَّ تُعَادُ فِيهِ الرُّوحُ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Jariyr aytib berdi. (Boshqa yoʼl bilan) bizga Hannod ibn Sariy ham shunday hadis aytib berdi: bizga Abu Muoviya aytib berdi — bu Hannodning lafzi — Aʼmashdan, u Minholdan, u Zozondan, u Baroʼ ibn Ozibdan rivoyat qilib aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan ansorlardan boʼlgan bir kishining janozasiga chiqdik. Qabr oldiga yetib keldik, hali lahad qazilmagan edi. Bas, Rasululloh ﷺ oʼtirdilar, biz ham boshlarimiz uzra qush (qoʼnib turgandek tinch) holda u zotning atroflarida oʼtirdik. U zotning qoʼllarida bir tayoqcha boʼlib, u bilan yerni chizar edilar. Soʼng boshlarini koʼtarib: «Qabr azobidan Allohdan panoh tilanglar», dedilar — ikki yoki uch marta. (Jariyrning hadisida shu yerda ziyoda boʼlib): «U albatta (odamlar) orqalariga oʼgirilib ketayotganlarida ularning kovushlari taraqiyni eshitadi, oʼsha paytda unga: ‹Ey faloni, Robbing kim, dining nima, Nabiying kim?› deyiladi», dedilar. Hannod aytdi: U zot dedilar: «Oldiga ikki farishta kelib uni oʼtqazadilar va unga: ‹Robbing kim?› deydilar. U: ‹Robbim Allohdir›, deydi. Ular unga: ‹Dining nima?› deydilar. U: ‹Dinim Islomdir›, deydi. Ular unga: ‹Sizlarning oranglarga yuborilgan bu kishi kim?› deydilar. U: ‹U Allohning Rasulidir›, deydi. Ular: ‹Buni qaydan bilding?› deydilar. U: ‹Allohning Kitobini oʼqidim, unga iymon keltirdim va uni tasdiqladim›, deydi.» (Jariyrning hadisida ziyoda boʼldi): «Mana shu Aziz va Jalil boʼlmish Allohning {Alloh iymon keltirganlarni sobit qiladi} oyatidagi soʼzidir.» Soʼng (ikkalasi) muvofiq boʼldilar. U zot dedilar: «Soʼng osmondan bir munodiy: ‹Bandam rost soʼzladi, unga jannatdan toʼshak yozinglar, unga jannat tomon bir eshik ochinglar va unga jannatdan kiyim kiydiringlar›, deb nido qiladi. Bas, unga jannatning rohati va xushboʼyligidan keladi. Unga qabri koʼzi yetgan masofagacha kengaytiriladi.» U zot dedilar: «Kofir esa» — soʼng uning oʼlimini zikr qildi — «uning ruhi jasadiga qaytariladi, oldiga ikki farishta kelib uni oʼtqazadilar va: ‹Robbing kim?› deydilar. U: ‹Eh, eh, eh, bilmayman›, deydi. Ular unga: ‹Dining nima?› deydilar. U: ‹Eh, eh, bilmayman›, deydi. Ular: ‹Sizlarning oranglarga yuborilgan bu kishi kim?› deydilar. U: ‹Eh, eh, bilmayman›, deydi. Shunda osmondan bir munodiy: ‹U yolgʻon soʼzladi, unga doʼzaxdan toʼshak yozinglar, unga doʼzaxdan kiyim kiydiringlar va unga doʼzax tomon bir eshik ochinglar›, deb nido qiladi. Bas, unga uning issiqligi va qaynoq shamolidan keladi va qabri unga toraytiriladi, hatto qovurgʻalari bir-biriga kirib ketadi.» (Jariyrning hadisida ziyoda boʼldi): U zot dedilar: «Soʼng unga koʼzi koʼr, soqov bir (farishta) tayinlanadi, qoʼlida temir bolgʻa boʼlib, agar u bilan bir togʻ urilsa, togʻ tuproqqa aylanardi. Bas, u shunday bir zarba uradiki, uni mashriq bilan magʻrib orasidagi narsalar, ins va jindan boshqasi eshitadi, va u tuproqqa aylanadi. Soʼng unga ruh qaytariladi.»Усмон ибн Абу Шайба бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Жарийр айтиб берди. (Бошқа йўл билан) бизга Ҳаннод ибн Сарий ҳам шундай ҳадис айтиб берди: бизга Абу Муовия айтиб берди — бу Ҳанноднинг лафзи — Аъмашдан, у Минҳолдан, у Зозондан, у Барў ибн Озибдан ривоят қилиб айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ансорлардан бўлган бир кишининг жанозасига чиқдик. Қабр олдига етиб келдик, ҳали лаҳад қазилмаган эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ ўтирдилар, биз ҳам бошларимиз узра қуш (қўниб тургандек тинч) ҳолда у зотнинг атрофларида ўтирдик. У зотнинг қўлларида бир таёқча бўлиб, у билан ерни чизар эдилар. Сўнг бошларини кўтариб: «Қабр азобидан Аллоҳдан паноҳ тиланглар», дедилар — икки ёки уч марта. (Жарийрнинг ҳадисида шу ерда зиёда бўлиб): «У албатта (одамлар) орқаларига ўгирилиб кетаётганларида уларнинг ковушлари тарақийни эшитади, ўша пайтда унга: ‹Эй фалони, Роббинг ким, дининг нима, Набийинг ким?› дейилади», дедилар. Ҳаннод айтди: У зот дедилар: «Олдига икки фаришта келиб уни ўтқазадилар ва унга: ‹Роббинг ким?› дейдилар. У: ‹Роббим Аллоҳдир›, дейди. Улар унга: ‹Дининг нима?› дейдилар. У: ‹Диним Исломдир›, дейди. Улар унга: ‹Сизларнинг орангларга юборилган бу киши ким?› дейдилар. У: ‹У Аллоҳнинг Расулидир›, дейди. Улар: ‹Буни қайдан билдинг?› дейдилар. У: ‹Аллоҳнинг Китобини ўқидим, унга иймон келтирдим ва уни тасдиқладим›, дейди.» (Жарийрнинг ҳадисида зиёда бўлди): «Мана шу Азиз ва Жалил бўлмиш Аллоҳнинг {Аллоҳ иймон келтирганларни собит қилади} оятидаги сўзидир.» Сўнг (иккаласи) мувофиқ бўлдилар. У зот дедилар: «Сўнг осмондан бир мунодий: ‹Бандам рост сўзлади, унга жаннатдан тўшак ёзинглар, унга жаннат томон бир эшик очинглар ва унга жаннатдан кийим кийдиринглар›, деб нидо қилади. Бас, унга жаннатнинг роҳати ва хушбўйлигидан келади. Унга қабри кўзи етган масофагача кенгайтирилади.» У зот дедилар: «Кофир эса» — сўнг унинг ўлимини зикр қилди — «унинг руҳи жасадига қайтарилади, олдига икки фаришта келиб уни ўтқазадилар ва: ‹Роббинг ким?› дейдилар. У: ‹Эҳ, эҳ, эҳ, билмайман›, дейди. Улар унга: ‹Дининг нима?› дейдилар. У: ‹Эҳ, эҳ, билмайман›, дейди. Улар: ‹Сизларнинг орангларга юборилган бу киши ким?› дейдилар. У: ‹Эҳ, эҳ, билмайман›, дейди. Шунда осмондан бир мунодий: ‹У ёлғон сўзлади, унга дўзахдан тўшак ёзинглар, унга дўзахдан кийим кийдиринглар ва унга дўзах томон бир эшик очинглар›, деб нидо қилади. Бас, унга унинг иссиқлиги ва қайноқ шамолидан келади ва қабри унга торайтирилади, ҳатто қовурғалари бир-бирига кириб кетади.» (Жарийрнинг ҳадисида зиёда бўлди): У зот дедилар: «Сўнг унга кўзи кўр, соқов бир (фаришта) тайинланади, қўлида темир болға бўлиб, агар у билан бир тоғ урилса, тоғ тупроққа айланарди. Бас, у шундай бир зарба урадики, уни машриқ билан мағриб орасидаги нарсалар, инс ва жиндан бошқаси эшитади, ва у тупроққа айланади. Сўнг унга руҳ қайтарилади.»

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا الْمِنْهَالُ، عَنْ أَبِي عُمَرَ، ‏:‏ زَاذَانَ قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Hannod ibn Sariy bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Abdulloh ibn Numayr aytib berdi: bizga Aʼmash aytib berdi: bizga Minhol aytib berdi, Abu Umar Zozondan, u: «Men Baroʼdan eshitdim, u Nabiy ﷺ dan (rivoyat qildi)», deb shunga oʼxshashini zikr qildi.Ҳаннод ибн Сарий бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр айтиб берди: бизга Аъмаш айтиб берди: бизга Минҳол айтиб берди, Абу Умар Зозондан, у: «Мен Барўдан эшитдим, у Набий ﷺ дан (ривоят қилди)», деб шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏:‏ أَنَّهَا ذَكَرَتِ النَّارَ فَبَكَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ‏:‏ ذَكَرْتُ النَّارَ فَبَكَيْتُ، فَهَلْ تَذْكُرُونَ أَهْلِيكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ أَمَّا فِي ثَلاَثَةِ مَوَاطِنَ فَلاَ يَذْكُرُ أَحَدٌ أَحَدًا ‏:‏ عِنْدَ الْمِيزَانِ حَتَّى يَعْلَمَ أَيَخِفُّ مِيزَانُهُ أَوْ يَثْقُلُ، وَعِنْدَ الْكِتَابِ حِينَ يُقَالُ ‏{‏ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ ‏}‏ حَتَّى يَعْلَمَ أَيْنَ يَقَعُ كِتَابُهُ أَفِي يَمِينِهِ أَمْ فِي شِمَالِهِ أَمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِهِ، وَعِنْدَ الصِّرَاطِ إِذَا وُضِعَ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَعْقُوبُ ‏:‏ عَنْ يُونُسَ وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِهِ ‏.‏

Yaʼqub ibn Ibrohim va Humayd ibn Masʼada (rivoyat qilishdiki), ularga Ismoil ibn Ibrohim hadis aytib berib dedi: bizga Yunus xabar berdi, Hasandan, u Oishadan rivoyat qildiki, u doʼzaxni eslab yigʻlab yubordi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Seni nima yigʻlatdi?» dedilar. U: «Doʼzaxni esladim-da, yigʻlab yubordim. Qiyomat kunida ahllaringizni eslaysizmi?» dedi. Rasululloh ﷺ dedilar: «Uch joyda esa hech kim hech kimni eslamaydi: tarozi oldida — toki tarozisi yengilmi yoki ogʻirmi, buni bilguniga qadar; kitob oldida — qachonki {Mana, kitobimni oʼqinglar} deyilganida, toki kitobi qayoqqa tushishini — oʼng qoʼliga, chap qoʼliga yoki orqasidanmi, buni bilguniga qadar; va sirot oldida — qachonki u jahannamning ustiga qoʼyilganida.» Yaʼqub: «Yunusdan (eshitdim) va bu uning hadisining lafzi», dedi.Яъқуб ибн Иброҳим ва Ҳумайд ибн Масъада (ривоят қилишдики), уларга Исмоил ибн Иброҳим ҳадис айтиб бериб деди: бизга Юнус хабар берди, Ҳасандан, у Оишадан ривоят қилдики, у дўзахни эслаб йиғлаб юборди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сени нима йиғлатди?» дедилар. У: «Дўзахни эсладим-да, йиғлаб юбордим. Қиёмат кунида аҳлларингизни эслайсизми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Уч жойда эса ҳеч ким ҳеч кимни эсламайди: тарози олдида — токи тарозиси енгилми ёки оғирми, буни билгунига қадар; китоб олдида — қачонки {Мана, китобимни ўқинглар} дейилганида, токи китоби қаёққа тушишини — ўнг қўлига, чап қўлига ёки орқасиданми, буни билгунига қадар; ва сирот олдида — қачонки у жаҳаннамнинг устига қўйилганида.» Яъқуб: «Юнусдан (эшитдим) ва бу унинг ҳадисининг лафзи», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُرَاقَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيٌّ بَعْدَ نُوحٍ إِلاَّ وَقَدْ أَنْذَرَ الدَّجَّالَ قَوْمَهُ، وَإِنِّي أُنْذِرُكُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَصَفَهُ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ لَعَلَّهُ سَيُدْرِكُهُ مَنْ قَدْ رَآنِي وَسَمِعَ كَلاَمِي ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ قُلُوبُنَا يَوْمَئِذٍ أَمِثْلُهَا الْيَوْمَ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَوْ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Hammod, Xolid al-Hazzodan, u Abdulloh ibn Shaqiqdan, u Abdulloh ibn Suroqadan, u Abu Ubayda ibn Jarrohdan rivoyat qilib aytdi: Men Nabiy ﷺ ning shunday deyotganlarini eshitdim: «Nuhdan keyin shunday Nabiy boʼlmaganki, oʼz qavmini Dajjoldan ogohlantirmagan boʼlsa. Men ham sizlarni undan ogohlantiraman.» Soʼng Rasululloh ﷺ bizga uni taʼrifladilar va: «Ehtimol, meni koʼrgan va soʼzimni eshitgan kishi uning (zamoniga) yetishar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, oʼsha kunda qalblarimiz qanday boʼladi? Bugungidekmi?» dedilar. U zot: «Yoki yaxshiroq», dedilar.Мусо ибн Исмоил бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Ҳаммод, Холид ал-Ҳаззодан, у Абдуллоҳ ибн Шақиқдан, у Абдуллоҳ ибн Суроқадан, у Абу Убайда ибн Жарроҳдан ривоят қилиб айтди: Мен Набий ﷺ нинг шундай деётганларини эшитдим: «Нуҳдан кейин шундай Набий бўлмаганки, ўз қавмини Дажжолдан огоҳлантирмаган бўлса. Мен ҳам сизларни ундан огоҳлантираман.» Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизга уни таърифладилар ва: «Эҳтимол, мени кўрган ва сўзимни эшитган киши унинг (замонига) етишар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, ўша кунда қалбларимиз қандай бўлади? Бугунгидекми?» дедилар. У зот: «Ёки яхшироқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ ‏:‏ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، فَذَكَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنِّي لأُنْذِرُكُمُوهُ، وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ قَدْ أَنْذَرَهُ قَوْمَهُ، لَقَدْ أَنْذَرَهُ نُوحٌ قَوْمَهُ، وَلَكِنِّي سَأَقُولُ لَكُمْ فِيهِ قَوْلاً لَمْ يَقُلْهُ نَبِيٌّ لِقَوْمِهِ ‏:‏ إِنَّهُ أَعْوَرُ وَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ ‏"‏ ‏.‏

Maxlad ibn Xolid bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Abdurrazzoq aytib berdi: bizga Maʼmar xabar berdi, Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilib aytdi: Nabiy ﷺ odamlar orasida turib, Allohga Oʼziga loyiq tarzda hamd-sano aytdilar, soʼng Dajjolni eslab dedilar: «Men sizlarni undan ogohlantiraman. Hech bir Nabiy boʼlmaganki, oʼz qavmini undan ogohlantirmagan boʼlsa. Nuh ham oʼz qavmini undan ogohlantirgan. Lekin men sizlarga uning haqida bir soʼz aytamanki, uni hech bir Nabiy oʼz qavmiga aytmagan: u albatta bir koʼzi koʼrdir, Alloh esa bir koʼzi koʼr emasdir.»Махлад ибн Холид бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Абдурраззоқ айтиб берди: бизга Маъмар хабар берди, Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилиб айтди: Набий ﷺ одамлар орасида туриб, Аллоҳга Ўзига лойиқ тарзда ҳамд-сано айтдилар, сўнг Дажжолни эслаб дедилар: «Мен сизларни ундан огоҳлантираман. Ҳеч бир Набий бўлмаганки, ўз қавмини ундан огоҳлантирмаган бўлса. Нуҳ ҳам ўз қавмини ундан огоҳлантирган. Лекин мен сизларга унинг ҳақида бир сўз айтаманки, уни ҳеч бир Набий ўз қавмига айтмаган: у албатта бир кўзи кўрдир, Аллоҳ эса бир кўзи кўр эмасдир.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ وَمَنْدَلٌ عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ أَبِي جَهْمٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ وَهْبَانَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ مَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الإِسْلاَمِ مِنْ عُنُقِهِ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Yunus bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Zuhayr va Abu Bakr ibn Ayyosh va Mandal, Mutarrifdan, u Abu Jahmdan, u Xolid ibn Vahbondan, u Abu Zardan rivoyat qildilarki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Kim jamoatdan bir qarich ajralsa, bas, Islom rishtasini boʼynidan yechib tashlabdi.»Аҳмад ибн Юнус бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Зуҳайр ва Абу Бакр ибн Айёш ва Мандал, Мутаррифдан, у Абу Жаҳмдан, у Холид ибн Ваҳбондан, у Абу Зардан ривоят қилдиларки, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Ким жамоатдан бир қарич ажралса, бас, Ислом риштасини бўйнидан ечиб ташлабди.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفُ بْنُ طَرِيفٍ، عَنْ أَبِي الْجَهْمِ، عَنْ خَالِدِ بْنِ وَهْبَانَ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ كَيْفَ أَنْتُمْ وَأَئِمَّةٌ مِنْ بَعْدِي يَسْتَأْثِرُونَ بِهَذَا الْفَىْءِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ‏:‏ إِذًا وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ أَضَعُ سَيْفِي عَلَى عَاتِقِي، ثُمَّ أَضْرِبُ بِهِ حَتَّى أَلْقَاكَ أَوْ أَلْحَقَكَ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَوَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى خَيْرٍ مِنْ ذَلِكَ تَصْبِرُ حَتَّى تَلْقَانِي ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Zuhayr aytib berdi: bizga Mutarrif ibn Tarif aytib berdi, Abul-Jahmdan, u Xolid ibn Vahbondan, u Abu Zardan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Mendan keyin bu fayʼni (oʼzlariga) xos qilib oluvchi imomlar (kelsa), siz qanday boʼlasiz?» Men: «U holda, seni haq bilan yuborgan Zot ila qasamki, qilichimni yelkamga qoʼyaman, soʼng u bilan seni uchratguncha yoki senga qoʼshilguncha uraveraman», dedim. U zot: «Senga shundan koʼra yaxshiroq narsani koʼrsataymi? Meni uchratgunga qadar sabr qilasan», dedilar.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Зуҳайр айтиб берди: бизга Мутарриф ибн Тариф айтиб берди, Абул-Жаҳмдан, у Холид ибн Ваҳбондан, у Абу Зардан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Мендан кейин бу файъни (ўзларига) хос қилиб олувчи имомлар (келса), сиз қандай бўласиз?» Мен: «У ҳолда, сени ҳақ билан юборган Зот ила қасамки, қиличимни елкамга қўяман, сўнг у билан сени учратгунча ёки сенга қўшилгунча уравераман», дедим. У зот: «Сенга шундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатайми? Мени учратгунга қадар сабр қиласан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ زِيَادٍ، وَهِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ ضَبَّةَ بْنِ مِحْصَنٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ سَتَكُونُ عَلَيْكُمْ أَئِمَّةٌ تَعْرِفُونَ مِنْهُمْ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ أَنْكَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ هِشَامٌ ‏:‏ ‏"‏ بِلِسَانِهِ فَقَدْ بَرِئَ، وَمَنْ كَرِهَ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلاَ نَقْتُلُهُمْ قَالَ ابْنُ دَاوُدَ ‏:‏ ‏"‏ أَفَلاَ نُقَاتِلُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ لاَ مَا صَلَّوْا ‏"‏ ‏.‏

Musaddad va Sulaymon ibn Dovud — maʼno (bir xil) — ikkalasi: bizga Hammod ibn Zayd, Muallo ibn Ziyod va Hishom ibn Hassondan, ular Hasandan, u Zabba ibn Mihsandan, u Nabiy ﷺ ning xotini Umm Salamadan rivoyat qilib dedilar: u: Rasululloh ﷺ shunday dedilar, dedi: «Yaqinda sizlarning ustingizda shunday imomlar (boshliqlar) boʼladiki, sizlar ulardan baʼzi (ishlarini) maʼqullaysiz va baʼzisini inkor qilasiz. Kim inkor qilsa...» — Abu Dovud aytdi: Hishom: «...tili bilan (inkor qilsa), bas qutuldi; kim qalbi bilan yomon koʼrsa, bas omon qoldi; lekin kim rozi boʼlib, (ularga) ergashsa (ana shularda gunoh bordir)», dedi. Shunda: «Ey Allohning Rasuli, ularni oʼldirmaylikmi?» deyildi. Ibn Dovud: «...ularga qarshi jang qilmaylikmi?» (deb rivoyat qildi). U zot: «Yoʼq, toki ular namoz oʼqir ekan», dedilar.Мусаддад ва Сулаймон ибн Довуд — маъно (бир хил) — иккаласи: бизга Ҳаммод ибн Зайд, Муалло ибн Зиёд ва Ҳишом ибн Ҳассондан, улар Ҳасандан, у Забба ибн Миҳсандан, у Набий ﷺ нинг хотини Умм Саламадан ривоят қилиб дедилар: у: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар, деди: «Яқинда сизларнинг устингизда шундай имомлар (бошлиқлар) бўладики, сизлар улардан баъзи (ишларини) маъқуллайсиз ва баъзисини инкор қиласиз. Ким инкор қилса...» — Абу Довуд айтди: Ҳишом: «...тили билан (инкор қилса), бас қутулди; ким қалби билан ёмон кўрса, бас омон қолди; лекин ким рози бўлиб, (уларга) эргашса (ана шуларда гуноҳ бордир)», деди. Шунда: «Эй Аллоҳнинг Расули, уларни ўлдирмайликми?» дейилди. Ибн Довуд: «...уларга қарши жанг қилмайликми?» (деб ривоят қилди). У зот: «Йўқ, токи улар намоз ўқир экан», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ ضَبَّةَ بْنِ مِحْصَنٍ الْعَنَزِيِّ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَمَنْ كَرِهَ فَقَدْ بَرِئَ، وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ ‏:‏ يَعْنِي مَنْ أَنْكَرَ بِقَلْبِهِ، وَمَنْ كَرِهَ بِقَلْبِهِ ‏.‏

Ibn Bashshor bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Muoz ibn Hishom aytib berib dedi: menga otam, Qatodadan hadis aytib berdi, u: bizga Hasan aytib berdi, Zabba ibn Mihsan al-Anaziydan, u Umm Salamadan, u Nabiy ﷺ dan shu maʼnoda rivoyat qildi, dedi. U zot dedilar: «Kim yomon koʼrsa, bas qutuldi; kim inkor qilsa, bas omon qoldi.» Qatoda aytdi: Yaʼni kim qalbi bilan inkor qilsa va kim qalbi bilan yomon koʼrsa (deganidir).Ибн Башшор бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Муоз ибн Ҳишом айтиб бериб деди: менга отам, Қатодадан ҳадис айтиб берди, у: бизга Ҳасан айтиб берди, Забба ибн Миҳсан ал-Аназийдан, у Умм Саламадан, у Набий ﷺ дан шу маънода ривоят қилди, деди. У зот дедилар: «Ким ёмон кўрса, бас қутулди; ким инкор қилса, бас омон қолди.» Қатода айтди: Яъни ким қалби билан инкор қилса ва ким қалби билан ёмон кўрса (деганидир).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عَلاَقَةَ، عَنْ عَرْفَجَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ سَتَكُونُ فِي أُمَّتِي هَنَاتٌ وَهَنَاتٌ وَهَنَاتٌ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ أَمْرَ الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ جَمِيعٌ فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga shunday hadis aytib berdi: bizga Yahyo, Shuʼbadan, u Ziyod ibn Iloqadan, u Arfajadan rivoyat qilib aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyotganlarini eshitdim: «Yaqinda ummatimda fitnalar, fitnalar va fitnalar boʼladi. Bas, kim musulmonlarning ishini, ular jam holda turganlarida, boʼlib-parchalamoqchi boʼlsa, kim boʼlishidan qatʼi nazar, uni qilich bilan uringlar.»Мусаддад бизга шундай ҳадис айтиб берди: бизга Яҳё, Шуъбадан, у Зиёд ибн Илоқадан, у Арфажадан ривоят қилиб айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деётганларини эшитдим: «Яқинда умматимда фитналар, фитналар ва фитналар бўлади. Бас, ким мусулмонларнинг ишини, улар жам ҳолда турганларида, бўлиб-парчаламоқчи бўлса, ким бўлишидан қатъи назар, уни қилич билан уринглар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، ‏:‏ أَنَّ عَلِيًّا، ذَكَرَ أَهْلَ النَّهْرَوَانِ فَقَالَ ‏:‏ فِيهِمْ رَجُلٌ مُودَنُ الْيَدِ أَوْ مُخْدَجُ الْيَدِ، أَوْ مَثْدُونُ الْيَدِ لَوْلاَ أَنْ تَبْطَرُوا لَنَبَّأْتُكُمْ مَا وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ يَقْتُلُونَهُمْ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ‏:‏ أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْهُ قَالَ ‏:‏ إِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd va Muhammad ibn Iso — maʼno (bir xil) — ikkalasi: bizga Hammod, Ayyubdan, u Muhammaddan, u Abiydadan rivoyat qilib dedilar: Ali Nahravon ahlini eslab dedi: «Ular orasida bir qoʼli mayib yoki bir qoʼli nuqsonli yoxud bir qoʼli kalta bir kishi bordir. Agar boshingiz koʼkka yetib mast boʼlib ketmasangiz edi, Alloh Muhammad ﷺ ning tili orqali ularni oʼldirganlarga vaʼda qilgan (ajrni) sizlarga aytib berardim.» (Roviy) aytdi: Men: «Buni sen undan eshitganmisan?» dedim. U: «Ha, Kaʼbaning Robbi ila (qasam)», dedi.Муҳаммад ибн Убайд ва Муҳаммад ибн Исо — маъно (бир хил) — иккаласи: бизга Ҳаммод, Айюбдан, у Муҳаммаддан, у Абийдадан ривоят қилиб дедилар: Али Наҳравон аҳлини эслаб деди: «Улар орасида бир қўли майиб ёки бир қўли нуқсонли ёхуд бир қўли калта бир киши бордир. Агар бошингиз кўкка етиб маст бўлиб кетмасангиз эди, Аллоҳ Муҳаммад ﷺ нинг тили орқали уларни ўлдирганларга ваъда қилган (ажрни) сизларга айтиб берардим.» (Ровий) айтди: Мен: «Буни сен ундан эшитганмисан?» дедим. У: «Ҳа, Каъбанинг Робби ила (қасам)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ ‏:‏ بَعَثَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذُهَيْبَةٍ فِي تُرْبَتِهَا، فَقَسَّمَهَا بَيْنَ أَرْبَعَةٍ بَيْنَ ‏:‏ الأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ ثُمَّ الْمُجَاشِعِيِّ، وَبَيْنَ عُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ وَبَيْنَ زَيْدِ الْخَيْلِ الطَّائِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي نَبْهَانَ وَبَيْنَ عَلْقَمَةَ بْنِ عُلاَثَةَ الْعَامِرِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي كِلاَبٍ قَالَ فَغَضِبَتْ قُرَيْشٌ وَالأَنْصَارُ وَقَالَتْ ‏:‏ يُعْطِي صَنَادِيدَ أَهْلِ نَجْدٍ وَيَدَعُنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّمَا أَتَأَلَّفُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ غَائِرُ الْعَيْنَيْنِ مُشْرِفُ الْوَجْنَتَيْنِ نَاتِئُ الْجَبِينِ كَثُّ اللِّحْيَةِ مَحْلُوقٌ قَالَ ‏:‏ اتَّقِ اللَّهَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ إِذَا عَصَيْتُهُ أَيَأْمَنُنِي اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَلاَ تَأْمَنُونِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ فَسَأَلَ رَجُلٌ قَتْلَهُ أَحْسِبُهُ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ - قَالَ - فَمَنَعَهُ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا أَوْ فِي عَقِبِ هَذَا قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ، يَقْتُلُونَ أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَيَدَعُونَ أَهْلَ الأَوْثَانِ لَئِنْ أَنَا أَدْرَكْتُهُمْ قَتَلْتُهُمْ قَتْلَ عَادٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ali (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺga tuprogʻiga aralash bir parcha oltin yubordi. U zot uni toʻrt kishiga: Aqraʼ ibn Hobis al-Hanzaliy, soʻngra Mujoshiʼiy bilan Uyayna ibn Badr al-Fazoriy oʻrtasida, hamda Zayd al-Xayl at-Toiy, soʻngra Banu Nabhondan bir kishi bilan Alqama ibn Ulosa al-Omiriy, soʻngra Banu Kilobdan bir kishi oʻrtasida taqsimladilar. Qurayshliklar va ansorlar gʻazablanib: ‹U Najd ahlining ulugʻlariga beradiyu, bizni tashlab qoʻyadi›, dedilar. Shunda u zot: ‹Men ularning koʻngillarini ulfat qildirmoqdaman›, dedilar. Soʻng koʻzlari chuqur botgan, yonoqlari boʻrtib chiqqan, peshonasi qabargan, soqoli quyuq, boshi qirilgan bir kishi kelib: ‹Allohdan qoʻrqgin, ey Muhammad!›, dedi. U zot: ‹Agar men Allohga itoatsizlik qilsam, kim Unga itoat qiladi? Alloh meni yer ahli ustidan amin qilib turibdi-yu, sizlar meni amin deb bilmaysizlarmi?›, dedilar. Bir kishi — uni Xolid ibn al-Validdir deb oʻylayman — uni oʻldirishga ruxsat soʻradi, ammo u zot ruxsat bermadilar. U kishi orqasiga oʻgirilib ketganda, u zot: ‹Albatta, mana shuning naslidan yoki shuning ortidan bir qavm chiqadiki, ular Qurʼonni oʻqiydilar, ammo u tomoqlaridan oʻtmaydi. Ular Islomdan, xuddi kamondan otilgan oʻq ovni teshib oʻtganidek, chiqib ketadilar. Ular Islom ahlini oʻldiradilar va butparastlarni tashlab qoʻyadilar. Agar men ularning zamoniga yetsam, albatta ularni Od qavmi oʻldirilganidek oʻldiraman›, dedilar».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Али (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺга тупроғига аралаш бир парча олтин юборди. У зот уни тўрт кишига: Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалий, сўнгра Мужошиъий билан Уяйна ибн Бадр ал-Фазорий ўртасида, ҳамда Зайд ал-Хайл ат-Тоий, сўнгра Бану Набҳондан бир киши билан Алқама ибн Улоса ал-Омирий, сўнгра Бану Килобдан бир киши ўртасида тақсимладилар. Қурайшликлар ва ансорлар ғазабланиб: ‹У Нажд аҳлининг улуғларига берадию, бизни ташлаб қўяди›, дедилар. Шунда у зот: ‹Мен уларнинг кўнгилларини улфат қилдирмоқдаман›, дедилар. Сўнг кўзлари чуқур ботган, ёноқлари бўртиб чиққан, пешонаси қабарган, соқоли қуюқ, боши қирилган бир киши келиб: ‹Аллоҳдан қўрқгин, эй Муҳаммад!›, деди. У зот: ‹Агар мен Аллоҳга итоатсизлик қилсам, ким Унга итоат қилади? Аллоҳ мени ер аҳли устидан амин қилиб турибди-ю, сизлар мени амин деб билмайсизларми?›, дедилар. Бир киши — уни Холид ибн ал-Валиддир деб ўйлайман — уни ўлдиришга рухсат сўради, аммо у зот рухсат бермадилар. У киши орқасига ўгирилиб кетганда, у зот: ‹Албатта, мана шунинг наслидан ёки шунинг ортидан бир қавм чиқадики, улар Қуръонни ўқийдилар, аммо у томоқларидан ўтмайди. Улар Исломдан, худди камондан отилган ўқ овни тешиб ўтганидек, чиқиб кетадилар. Улар Ислом аҳлини ўлдирадилар ва бутпарастларни ташлаб қўядилар. Агар мен уларнинг замонига етсам, албатта уларни Од қавми ўлдирилганидек ўлдираман›, дедилар».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ الأَنْطَاكِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، وَمُبَشِّرٌ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيَّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، قَالَ - يَعْنِي الْوَلِيدَ - حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ سَيَكُونُ فِي أُمَّتِي اخْتِلاَفٌ وَفُرْقَةٌ، قَوْمٌ يُحْسِنُونَ الْقِيلَ وَيُسِيئُونَ الْفِعْلَ وَيَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ لاَ يَرْجِعُونَ حَتَّى يَرْتَدَّ عَلَى فُوقِهِ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَالْخَلِيقَةِ طُوبَى لِمَنْ قَتَلَهُمْ وَقَتَلُوهُ، يَدْعُونَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَلَيْسُوا مِنْهُ فِي شَىْءٍ، مَنْ قَاتَلَهُمْ كَانَ أَوْلَى بِاللَّهِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا سِيمَاهُمْ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ التَّحْلِيقُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ haqida rivoyat qilinadi. U zot: «Tez orada ummatimda ixtilof va boʻlinish paydo boʻladi. Soʻzni chiroyli qiladigan, ammo amalni yomon qiladigan bir qavm boʻladi. Ular Qurʼonni oʻqiydilar, ammo u boʻgʻizlaridan oʻtmaydi. Ular dindan, xuddi kamondan otilgan oʻq ovni teshib oʻtganidek, chiqib ketadilar. Oʻq oʻzining payukiga qaytmaguncha, ular dinga qaytmaydilar. Ular xalqning va jami maxluqotning eng yomonidirlar. Ularni oʻldirgan va ular tomonidan oʻldirilgan kishiga xush kelibdi! Ular Allohning Kitobiga chaqiradilar, ammo ular undan hech narsada emaslar. Ularga qarshi jang qilgan kishi Allohga ulardan koʻra yaqinroqdir», dedilar. Sahobalar: «Ey Rasululloh, ularning belgisi nima?», deb soʻradilar. U zot: «Boshni qirib tashlash», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ ҳақида ривоят қилинади. У зот: «Тез орада умматимда ихтилоф ва бўлиниш пайдо бўлади. Сўзни чиройли қиладиган, аммо амални ёмон қиладиган бир қавм бўлади. Улар Қуръонни ўқийдилар, аммо у бўғизларидан ўтмайди. Улар диндан, худди камондан отилган ўқ овни тешиб ўтганидек, чиқиб кетадилар. Ўқ ўзининг паюкига қайтмагунча, улар динга қайтмайдилар. Улар халқнинг ва жами махлуқотнинг энг ёмонидирлар. Уларни ўлдирган ва улар томонидан ўлдирилган кишига хуш келибди! Улар Аллоҳнинг Китобига чақирадилар, аммо улар ундан ҳеч нарсада эмаслар. Уларга қарши жанг қилган киши Аллоҳга улардан кўра яқинроқдир», дедилар. Саҳобалар: «Эй Расулуллоҳ, уларнинг белгиси нима?», деб сўрадилар. У зот: «Бошни қириб ташлаш», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ سِيمَاهُمُ التَّحْلِيقُ وَالتَّسْبِيدُ، فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمْ فَأَنِيمُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ التَّسْبِيدُ اسْتِئْصَالُ الشَّعْرِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺ haqida shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Bu rivoyatda u zot: «Ularning belgisi boshni qirib tashlash va sochni tubidan yoʻq qilishdir. Bas, ularni koʻrsangiz, oʻldiringlar», dedilar. Abu Dovud aytadi: «at-Tasbiyd» sochni ildizidan butunlay yoʻq qilishdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺ ҳақида шунга ўхшаш ривоят қилинади. Бу ривоятда у зот: «Уларнинг белгиси бошни қириб ташлаш ва сочни тубидан йўқ қилишдир. Бас, уларни кўрсангиз, ўлдиринглар», дедилар. Абу Довуд айтади: «ат-Тасбийд» сочни илдизидан бутунлай йўқ қилишдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ‏:‏ إِذَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثًا فَلأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَكْذِبَ عَلَيْهِ وَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فَإِنَّمَا الْحَرْبُ خُدْعَةٌ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ حُدَثَاءُ الأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ، يَقُولُونَ مِنْ قَوْلِ خَيْرِ الْبَرِيَّةِ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، لاَ يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Suvayd ibn Gʻafala (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ali (roziyallohu anhu) aytdi: «Qachon men sizlarga Rasululloh ﷺdan bir hadis aytsam, u zotning nomidan yolgʻon gapirgandan koʻra, men uchun osmondan qulab tushishim sevimliroqdir. Qachon men sizlarga oʻzim bilan sizlar oʻrtangizdagi ishlar haqida gapirsam, bilingki, urush hiyladir. Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Oxirzamonda yoshi yosh, aqli yengil bir qavm keladi. Ular maxluqotning eng yaxshisining soʻzidan gapiradilar. Ular Islomdan, xuddi kamondan otilgan oʻq ovni teshib oʻtganidek, chiqib ketadilar. Ularning iymoni tomoqlaridan oʻtmaydi. Bas, ularni qayerda uchratsangiz, oʻldiringlar. Chunki ularni oʻldirish, ularni oʻldirgan kishi uchun Qiyomat kunida ajrdir›».Сувайд ибн Ғафала (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Али (розияллоҳу анҳу) айтди: «Қачон мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис айтсам, у зотнинг номидан ёлғон гапиргандан кўра, мен учун осмондан қулаб тушишим севимлироқдир. Қачон мен сизларга ўзим билан сизлар ўртангиздаги ишлар ҳақида гапирсам, билингки, уруш ҳийладир. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Охирзамонда ёши ёш, ақли енгил бир қавм келади. Улар махлуқотнинг энг яхшисининг сўзидан гапирадилар. Улар Исломдан, худди камондан отилган ўқ овни тешиб ўтганидек, чиқиб кетадилар. Уларнинг иймони томоқларидан ўтмайди. Бас, уларни қаерда учратсангиз, ўлдиринглар. Чунки уларни ўлдириш, уларни ўлдирган киши учун Қиёмат кунида ажрдир›».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ الْجُهَنِيُّ، ‏:‏ أَنَّهُ كَانَ فِي الْجَيْشِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ الَّذِينَ سَارُوا إِلَى الْخَوَارِجِ فَقَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏:‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَيْسَتْ قِرَاءَتُكُمْ إِلَى قِرَاءَتِهِمْ شَيْئًا وَلاَ صَلاَتُكُمْ إِلَى صَلاَتِهِمْ شَيْئًا وَلاَ صِيَامُكُمْ إِلَى صِيَامِهِمْ شَيْئًا، يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُ لَهُمْ وَهُوَ عَلَيْهِمْ، لاَ تُجَاوِزُ صَلاَتُهُمْ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، لَوْ يَعْلَمُ الْجَيْشُ الَّذِينَ يُصِيبُونَهُمْ مَا قُضِيَ لَهُمْ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِمْ صلى الله عليه وسلم لَنَكَلُوا عَلَى الْعَمَلِ، وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّ فِيهِمْ رَجُلاً لَهُ عَضُدٌ وَلَيْسَتْ لَهُ ذِرَاعٌ، عَلَى عَضُدِهِ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْىِ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ بِيضٌ ‏"‏ ‏.‏ أَفَتَذْهَبُونَ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَأَهْلِ الشَّامِ وَتَتْرُكُونَ هَؤُلاَءِ يَخْلُفُونَكُمْ فِي ذَرَارِيِّكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَكُونُوا هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ، فَإِنَّهُمْ قَدْ سَفَكُوا الدَّمَ الْحَرَامَ، وَأَغَارُوا فِي سَرْحِ النَّاسِ فَسِيرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ ‏:‏ فَنَزَّلَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ مَنْزِلاً مَنْزِلاً حَتَّى مَرَّ بِنَا عَلَى قَنْطَرَةٍ قَالَ فَلَمَّا الْتَقَيْنَا وَعَلَى الْخَوَارِجِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ فَقَالَ لَهُمْ ‏:‏ أَلْقُوا الرِّمَاحَ وَسُلُّوا السُّيُوفَ مِنْ جُفُونِهَا، فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُنَاشِدُوكُمْ كَمَا نَاشَدُوكُمْ يَوْمَ حَرُورَاءَ قَالَ ‏:‏ فَوَحَّشُوا بِرِمَاحِهِمْ وَاسْتَلُّوا السُّيُوفَ وَشَجَرَهُمُ النَّاسُ بِرِمَاحِهِمْ - قَالَ - وَقَتَلُوا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضِهِمْ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ وَمَا أُصِيبَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ رَجُلاَنِ فَقَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏:‏ الْتَمِسُوا فِيهِمُ الْمُخْدَجَ فَلَمْ يَجِدُوا قَالَ ‏:‏ فَقَامَ عَلِيٌّ رضى الله عنه بِنَفْسِهِ حَتَّى أَتَى نَاسًا قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ فَقَالَ ‏:‏ أَخْرِجُوهُمْ فَوَجَدُوهُ مِمَّا يَلِي الأَرْضَ فَكَبَّرَ وَقَالَ ‏:‏ صَدَقَ اللَّهُ وَبَلَّغَ رَسُولُهُ ‏.‏ فَقَامَ إِلَيْهِ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ فَقَالَ ‏:‏ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَقَدْ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏:‏ إِي وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ حَتَّى اسْتَحْلَفَهُ ثَلاَثًا وَهُوَ يَحْلِفُ ‏.‏

Salama ibn Kuhayl (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Vahb al-Juhaniy menga xabar berdiki, u Ali (roziyallohu anhu) bilan birga Xavorijga qarshi yurish qilgan lashkar ichida boʻlgan. Ali (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Ey odamlar! Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Ummatimdan bir qavm chiqadiki, ular Qurʼonni oʻqiydilar, sizlarning qiroatingiz ularning qiroati oldida hech narsa emas, sizlarning namozingiz ularning namozi oldida hech narsa emas, sizlarning roʻzangiz ularning roʻzasi oldida hech narsa emas. Ular Qurʼonni oʻqiydilar va uni oʻzlariga foyda deb hisoblaydilar, holbuki u ularga ziyondir. Ularning namozi tomoqlaridan oʻtmaydi. Ular Islomdan, xuddi kamondan otilgan oʻq ovni teshib oʻtganidek, chiqib ketadilar. Agar ularga yetadigan lashkar oʻz Paygʻambari ﷺning tili bilan ular haqida nima hukm qilinganini bilsalar edi, (boshqa savobli) amallardan toʻxtab qolar edilar. Buning belgisi shuki, ularning ichida bir kishi boʻladiki, uning yelka qoʻli bor, ammo bilagi yoʻq. Yelkasida ayol koʻkrak emchagiga oʻxshash bir narsa boʻlib, unda oq tuklar bor›. Sizlar Muoviya va Shom ahli tomon ketib, mana bularni ortingizda bola-chaqalaringiz va mol-mulkingiz orasiga qoldiramizmi? Allohga qasamki, men bularning oʻsha qavm boʻlishlarini umid qilaman, chunki ular harom qonni toʻkdilar va odamlarning yaylovdagi chorvasiga hujum qildilar. Bas, Allohning nomi bilan yuringlar». Salama ibn Kuhayl aytadi: Zayd ibn Vahb menga har bir manzilni birma-bir aytib berdi, hatto bizni bir koʻprikdan oʻtkazdi. U dedi: Biz toʻqnashganimizda, Xavorijning boshligʻi Abdulloh ibn Vahb ar-Rosibiy edi. U ularga: «Nayzalarni tashlanglar va qilichlarni qinlaridan sugʻuringlar, chunki men ular Haruro kuni sizlarni qasam ichirib daʼvat qilganidek, yana daʼvat qilishlaridan qoʻrqaman», dedi. Shunda ular nayzalarini tashladilar va qilichlarini sugʻurdilar, odamlar esa ularni nayzalari bilan sanchdilar. Ular bir-birlarining ustiga yiqilgan holda oʻldirildilar. Oʻsha kuni odamlardan faqat ikki kishi shahid boʻldi. Ali (roziyallohu anhu): «Ularning ichidan qoʻli nuqsonli kishini qidiringlar», dedi. Ammo topa olmadilar. Shunda Ali (roziyallohu anhu) oʻzi turib, bir-birlarining ustiga yiqilib oʻldirilgan odamlarning oldiga keldi va: «Ularni chiqaringlar», dedi. Uni yerga tegib turgan joydan topdilar. Shunda u takbir aytib: «Alloh rost aytdi va Rasuli yetkazdi», dedi. Unga Abiyda as-Salmoniy turib: «Ey amirul-muʼminiyn! Undan oʻzga iloh boʻlmagan Alloh haqi, sen buni Rasululloh ﷺdan eshitganmiding?», dedi. U: «Ha, undan oʻzga iloh boʻlmagan Alloh haqi», dedi. Hatto uni uch marta qasam ichirdi, u esa qasam ichaverdi.Салама ибн Куҳайл (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Ваҳб ал-Жуҳаний менга хабар бердики, у Али (розияллоҳу анҳу) билан бирга Хаворижга қарши юриш қилган лашкар ичида бўлган. Али (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Эй одамлар! Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Умматимдан бир қавм чиқадики, улар Қуръонни ўқийдилар, сизларнинг қироатингиз уларнинг қироати олдида ҳеч нарса эмас, сизларнинг намозингиз уларнинг намози олдида ҳеч нарса эмас, сизларнинг рўзангиз уларнинг рўзаси олдида ҳеч нарса эмас. Улар Қуръонни ўқийдилар ва уни ўзларига фойда деб ҳисоблайдилар, ҳолбуки у уларга зиёндир. Уларнинг намози томоқларидан ўтмайди. Улар Исломдан, худди камондан отилган ўқ овни тешиб ўтганидек, чиқиб кетадилар. Агар уларга етадиган лашкар ўз Пайғамбари ﷺнинг тили билан улар ҳақида нима ҳукм қилинганини билсалар эди, (бошқа савобли) амаллардан тўхтаб қолар эдилар. Бунинг белгиси шуки, уларнинг ичида бир киши бўладики, унинг елка қўли бор, аммо билаги йўқ. Елкасида аёл кўкрак эмчагига ўхшаш бир нарса бўлиб, унда оқ туклар бор›. Сизлар Муовия ва Шом аҳли томон кетиб, мана буларни ортингизда бола-чақаларингиз ва мол-мулкингиз орасига қолдирамизми? Аллоҳга қасамки, мен буларнинг ўша қавм бўлишларини умид қиламан, чунки улар ҳаром қонни тўкдилар ва одамларнинг яйловдаги чорвасига ҳужум қилдилар. Бас, Аллоҳнинг номи билан юринглар». Салама ибн Куҳайл айтади: Зайд ибн Ваҳб менга ҳар бир манзилни бирма-бир айтиб берди, ҳатто бизни бир кўприкдан ўтказди. У деди: Биз тўқнашганимизда, Хаворижнинг бошлиғи Абдуллоҳ ибн Ваҳб ар-Росибий эди. У уларга: «Найзаларни ташланглар ва қиличларни қинларидан суғуринглар, чунки мен улар Ҳаруро куни сизларни қасам ичириб даъват қилганидек, яна даъват қилишларидан қўрқаман», деди. Шунда улар найзаларини ташладилар ва қиличларини суғурдилар, одамлар эса уларни найзалари билан санчдилар. Улар бир-бирларининг устига йиқилган ҳолда ўлдирилдилар. Ўша куни одамлардан фақат икки киши шаҳид бўлди. Али (розияллоҳу анҳу): «Уларнинг ичидан қўли нуқсонли кишини қидиринглар», деди. Аммо топа олмадилар. Шунда Али (розияллоҳу анҳу) ўзи туриб, бир-бирларининг устига йиқилиб ўлдирилган одамларнинг олдига келди ва: «Уларни чиқаринглар», деди. Уни ерга тегиб турган жойдан топдилар. Шунда у такбир айтиб: «Аллоҳ рост айтди ва Расули етказди», деди. Унга Абийда ас-Салмоний туриб: «Эй амирул-муъминийн! Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳақи, сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмидинг?», деди. У: «Ҳа, ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳақи», деди. Ҳатто уни уч марта қасам ичирди, у эса қасам ичаверди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ مُرَّةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْوَضِيءِ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏:‏ اطْلُبُوا الْمُخْدَجَ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فَاسْتَخْرَجُوهُ مِنْ تَحْتِ الْقَتْلَى فِي طِينٍ، قَالَ أَبُو الْوَضِيءِ ‏:‏ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حَبَشِيٌّ عَلَيْهِ قُرَيْطَقٌ لَهُ إِحْدَى يَدَيْنِ مِثْلُ ثَدْىِ الْمَرْأَةِ عَلَيْهَا شُعَيْرَاتٌ مِثْلُ شُعَيْرَاتِ الَّتِي تَكُونُ عَلَى ذَنَبِ الْيَرْبُوعِ ‏.‏

Abul-Vaziyʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ali (roziyallohu anhu): «Qoʻli nuqsonli kishini qidiringlar», dedi. Soʻng u hadisni zikr qildi. Ular uni oʻliklar ostidan, loy ichidan chiqarib oldilar. Abul-Vaziyʼ aytdi: «Goʻyo men hozir ham unga qarab turganga oʻxshayman: u bir habashiy boʻlib, ustida kalta koʻylak bor edi. Uning bir qoʻli ayol koʻkragiga oʻxshar, unda yarbuʼ (sahro kalamushi) dumidagi tuklarga oʻxshash mayda tuklar bor edi».Абул-Вазийъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Али (розияллоҳу анҳу): «Қўли нуқсонли кишини қидиринглар», деди. Сўнг у ҳадисни зикр қилди. Улар уни ўликлар остидан, лой ичидан чиқариб олдилар. Абул-Вазийъ айтди: «Гўё мен ҳозир ҳам унга қараб турганга ўхшайман: у бир ҳабаший бўлиб, устида калта кўйлак бор эди. Унинг бир қўли аёл кўкрагига ўхшар, унда ярбуъ (саҳро каламуши) думидаги тукларга ўхшаш майда туклар бор эди».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ ‏:‏ إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُخْدَجَ لَمَعَنَا يَوْمَئِذٍ فِي الْمَسْجِدِ نُجَالِسُهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَكَانَ فَقِيرًا وَرَأَيْتُهُ مَعَ الْمَسَاكِينِ يَشْهَدُ طَعَامَ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَعَ النَّاسِ وَقَدْ كَسَوْتُهُ بُرْنُسًا لِي ‏.‏ قَالَ أَبُو مَرْيَمَ ‏:‏ وَكَانَ الْمُخْدَجُ يُسَمَّى نَافِعًا ذَا الثُّدَيَّةِ، وَكَانَ فِي يَدِهِ مِثْلُ ثَدْىِ الْمَرْأَةِ عَلَى رَأْسِهِ حَلَمَةٌ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْىِ عَلَيْهِ شُعَيْرَاتٌ مِثْلُ سِبَالَةِ السِّنَّوْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ وَهُوَ عِنْدَ النَّاسِ اسْمُهُ حَرْقُوسُ ‏.‏

Abu Maryam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Oʻsha qoʻli nuqsonli kishi oʻsha kuni biz bilan masjidda birga edi. Biz u bilan kechasiyu kunduzi suhbatlashar edik. U faqir kishi edi. Men uni miskinlar bilan birga, odamlar qatorida Ali (roziyallohu anhu)ning taomiga hozir boʻlganini koʻrganman. Men unga oʻzimning bir burnusimni (boshli choponimni) kiydirgan edim». Abu Maryam aytdi: «Oʻsha qoʻli nuqsonli kishi Nofiʼ Zus-Sudayya deb atalar edi. Uning qoʻlida ayol koʻkragiga oʻxshash bir narsa boʻlib, uning uchida emchakka oʻxshash bir doʻmboq bor, unda mushuk moʻylovidek mayda tuklar bor edi». Abu Dovud aytadi: U odamlar orasida Harqus nomi bilan tanilgan.Абу Марям (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Ўша қўли нуқсонли киши ўша куни биз билан масжидда бирга эди. Биз у билан кечасию кундузи суҳбатлашар эдик. У фақир киши эди. Мен уни мискинлар билан бирга, одамлар қаторида Али (розияллоҳу анҳу)нинг таомига ҳозир бўлганини кўрганман. Мен унга ўзимнинг бир бурнусимни (бошли чопонимни) кийдирган эдим». Абу Марям айтди: «Ўша қўли нуқсонли киши Нофиъ Зус-Судайя деб аталар эди. Унинг қўлида аёл кўкрагига ўхшаш бир нарса бўлиб, унинг учида эмчакка ўхшаш бир дўмбоқ бор, унда мушук мўйловидек майда туклар бор эди». Абу Довуд айтади: У одамлар орасида Ҳарқус номи билан танилган.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَسَنٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمِّي، إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ أُرِيدَ مَالُهُ بِغَيْرِ حَقٍّ فَقَاتَلَ فَقُتِلَ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimning moli nohaq ravishda olinmoqchi boʻlinsa-yu, u (himoya qilib) jang qilsa va oʻldirilsa, u shahiddir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимнинг моли ноҳақ равишда олинмоқчи бўлинса-ю, у (ҳимоя қилиб) жанг қилса ва ўлдирилса, у шаҳиддир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، - يَعْنِي أَبَا أَيُّوبَ الْهَاشِمِيَّ - عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ أَوْ دُونَ دَمِهِ أَوْ دُونَ دِينِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim oʻz molini himoya qilib oʻldirilsa, u shahiddir. Kim oʻz ahlini, yo oʻz qonini, yo oʻz dinini himoya qilib oʻldirilsa, u ham shahiddir», dedilar.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ўз молини ҳимоя қилиб ўлдирилса, у шаҳиддир. Ким ўз аҳлини, ё ўз қонини, ё ўз динини ҳимоя қилиб ўлдирилса, у ҳам шаҳиддир», дедилар.