حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ بِالْبَصْرَةِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَاجَّيْنِ أَوْ مُعْتَمِرَيْنِ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا يَقُولُ هَؤُلاَءِ فِي الْقَدَرِ . فَوَفَّقَ اللَّهُ لَنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ دَاخِلاً فِي الْمَسْجِدِ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّهُ قَدْ ظَهَرَ قِبَلَنَا نَاسٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَفَقَّرُونَ الْعِلْمَ يَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَالأَمْرُ أُنُفٌ . فَقَالَ إِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِنْهُمْ وَهُمْ بُرَآءُ مِنِّي وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ نَعْرِفُهُ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلاَمِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِيمَانِ . قَالَ " أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِحْسَانِ قَالَ " أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ . قَالَ " مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا . قَالَ " أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ " . قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ " يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ " .
Ubaydulloh ibn Muoz bizga aytib berdi: Otam bizga aytib berdi: Kahmas bizga aytib berdi, u Ibn Buraydadan, u Yahyo ibn Yaʼmardan rivoyat qildi. Yahyo ibn Yaʼmar dedi: Basrada taqdir haqida birinchi boʻlib soʻz boshlagan kishi Maʼbad al-Juhaniy edi. Men va Humayd ibn Abdurrahmon al-Himyariy haj yoki umra qilish niyatida yoʻlga chiqdik. Biz: «Qaniydi, Rasululloh ﷺ sahobalaridan birortasini uchratib, ana oʻshalarning taqdir haqida aytayotgan gaplari xususida soʻrasak», dedik. Shunda Alloh bizga masjidga kirib kelayotgan Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ni roʻpara qildi. Men va sherigim uni oʻrtaga oldik. Men sherigim soʻzni menga havola qiladi deb oʻyladim, soʻng: «Ey Abu Abdurrahmon, bizning tarafimizda Qurʼon oʻqiydigan, ilm izlaydigan, ammo taqdir yoʻq, ish (oldindan belgilanmagan, balki) endi yangidan yuz beradi deb daʼvo qiladigan odamlar paydo boʻldi», dedim. U: «Agar oʻshalarni uchratsang, ularga aytginki, men ulardan voz kechganman va ular ham mendan voz kechgandirlar. Abdulloh ibn Umar nomi bilan qasam ichilgan Zotga qasamki, agar ulardan birortasida Uhud togʻicha oltin boʻlib, uni (Alloh yoʻlida) sarflasa ham, taqdirga iymon keltirmaguncha Alloh undan buni qabul qilmaydi», dedi. Soʻng (Abdulloh ibn Umar) dedi: Menga Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytib berdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida oʻtirgan edik, kiyimlari oppoq, sochlari qop-qora bir kishi yonimizga keldi. Unda safar asari koʻrinmas va biz uni tanimas edik. U Nabiy ﷺ huzurlariga oʻtirib, tizzalarini u zotning tizzalariga taqab, kaftlarini sonlariga qoʻyib: «Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar bering», dedi. Rasululloh ﷺ: «Islom — Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berishing, namozni toʻkis ado etishing, zakot berishing, Ramazon roʻzasini tutishing va imkoning yetsa Baytni haj qilishingdir», dedilar. U: «Rost aytdingiz», dedi. Biz unga hayron qoldik: oʻzi soʻrayapti-yu, oʻzi tasdiqlayapti. U: «Menga iymon haqida xabar bering», dedi. U zot: «Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, paygʻambarlariga, oxirat kuniga iymon keltirishing va taqdirning yaxshisiyu yomoniga iymon keltirishingdir», dedilar. U: «Rost aytdingiz», dedi. Soʻng: «Menga ehson haqida xabar bering», dedi. U zot: «Allohga, goʻyo Uni koʻrib turgandek ibodat qilishingdir. Garchi sen Uni koʻrmasang ham, U seni koʻrib turibdi», dedilar. U: «Menga (Qiyomat) soati haqida xabar bering», dedi. U zot: «Bu haqda soʻralayotgan kishi soʻrovchidan koʻra bilimliroq emas», dedilar. U: «Unday boʻlsa, menga uning alomatlari haqida xabar bering», dedi. U zot: «Choʻri oʻz bekasini tugʻishi va yalangoyoq, yalangoch, kambagʻal qoʻy boquvchilarning baland bino qurishda bir-biri bilan musobaqalashishini koʻrishingdir», dedilar. Soʻng u kishi ketdi. Men uch (kun yoki muddat) turdim. Keyin u zot: «Ey Umar, soʻrovchi kim ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. U zot: «U Jibril edi, sizlarga diningizni oʻrgatgani keldi», dedilar.Убайдуллоҳ ибн Муоз бизга айтиб берди: Отам бизга айтиб берди: Каҳмас бизга айтиб берди, у Ибн Бурайдадан, у Яҳё ибн Яъмардан ривоят қилди. Яҳё ибн Яъмар деди: Басрада тақдир ҳақида биринчи бўлиб сўз бошлаган киши Маъбад ал-Жуҳаний эди. Мен ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярий ҳаж ёки умра қилиш ниятида йўлга чиқдик. Биз: «Қанийди, Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларидан бирортасини учратиб, ана ўшаларнинг тақдир ҳақида айтаётган гаплари хусусида сўрасак», дедик. Шунда Аллоҳ бизга масжидга кириб келаётган Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)ни рўпара қилди. Мен ва шеригим уни ўртага олдик. Мен шеригим сўзни менга ҳавола қилади деб ўйладим, сўнг: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизнинг тарафимизда Қуръон ўқийдиган, илм излайдиган, аммо тақдир йўқ, иш (олдиндан белгиланмаган, балки) энди янгидан юз беради деб даъво қиладиган одамлар пайдо бўлди», дедим. У: «Агар ўшаларни учратсанг, уларга айтгинки, мен улардан воз кечганман ва улар ҳам мендан воз кечгандирлар. Абдуллоҳ ибн Умар номи билан қасам ичилган Зотга қасамки, агар улардан бирортасида Уҳуд тоғича олтин бўлиб, уни (Аллоҳ йўлида) сарфласа ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча Аллоҳ ундан буни қабул қилмайди», деди. Сўнг (Абдуллоҳ ибн Умар) деди: Менга Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтиб берди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида ўтирган эдик, кийимлари оппоқ, сочлари қоп-қора бир киши ёнимизга келди. Унда сафар асари кўринмас ва биз уни танимас эдик. У Набий ﷺ ҳузурларига ўтириб, тиззаларини у зотнинг тиззаларига тақаб, кафтларини сонларига қўйиб: «Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ислом — Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришинг, намозни тўкис адо этишинг, закот беришинг, Рамазон рўзасини тутишинг ва имконинг етса Байтни ҳаж қилишингдир», дедилар. У: «Рост айтдингиз», деди. Биз унга ҳайрон қолдик: ўзи сўраяпти-ю, ўзи тасдиқлаяпти. У: «Менга иймон ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига иймон келтиришинг ва тақдирнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир», дедилар. У: «Рост айтдингиз», деди. Сўнг: «Менга эҳсон ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Аллоҳга, гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир. Гарчи сен Уни кўрмасанг ҳам, У сени кўриб турибди», дедилар. У: «Менга (Қиёмат) соати ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Бу ҳақда сўралаётган киши сўровчидан кўра билимлироқ эмас», дедилар. У: «Ундай бўлса, менга унинг аломатлари ҳақида хабар беринг», деди. У зот: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, ялангоч, камбағал қўй боқувчиларнинг баланд бино қуришда бир-бири билан мусобақалашишини кўришингдир», дедилар. Сўнг у киши кетди. Мен уч (кун ёки муддат) турдим. Кейин у зот: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. У зот: «У Жибрил эди, сизларга динингизни ўргатгани келди», дедилар.