حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ: أَرْسَلَ إِلَيْهِ هِرَقْلُ مَلِكُ الرُّومِ، ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي أُرْسِلَ بِهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ إِلَيَّ هِرَقْلُ فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَّمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ وَ {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} إِلَى قَوْلِهِ: {اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Abu Sufyon ibn Harb unga shunday xabar berdi: Hiraql (Rum imperatori) unga — u Qurayshdan boʻlgan bir karvon ichida boʻlganida — odam yuborgan edi. Ular Shomda savdo qilayotgan tujjorlar boʻlib, bu Rasululloh ﷺ Abu Sufyon va Quraysh kofirlari bilan (sulh) muddatida turgan paytda edi. Ular (Hiraql huzuriga) Iliyo (Quddus)da kelishdi. Hiraql ularni majlisiga chaqirdi, atrofida Rim ulugʻlari bor edi. Soʻng ularni va tarjimonini chaqirib: «Paygʻambarman deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab jihatdan qaysi biringiz yaqinroqsiz?» — dedi. Abu Sufyon: «Men ularning ichida unga nasab jihatdan eng yaqiniman», — dedim. (Hiraql:) «Uni menga yaqinlashtiringlar, hamrohlarini esa orqasida turgʻizinglar», — dedi. Soʻng tarjimoniga: «Ularga ayt, men bundan bu kishi (Paygʻambar) haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon gapirsa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», — dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar hamrohlarimning meni yolgʻonchi deb gapirib yurishlaridan uyalmaganimda, u haqida yolgʻon aytgan boʻlardim», — dedi.
(Hiraql) mendan birinchi soʻragan narsasi: «Uning oranglardagi nasabi qanday?» — boʻldi. Men: «U bizning ichimizda nasabli (kishi)dir», — dedim. U: «Bu soʻzni (paygʻambarlik daʼvosini) undan oldin oranglardan biror kishi aytganmidi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashayaptimi yoki ojizlarimi?» — dedi. Men: «Balki ojizlari», — dedim. U: «Ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi?» — dedi. Men: «Balki koʻpayyapti», — dedim. U: «Ulardan birortasi (dinga) kirganidan keyin undan norozi boʻlib, (dinni) tark etayaptimi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U (daʼvo qilgan narsani) aytishidan oldin uni yolgʻon (gapirish)da ayblagan edingizmi?» — dedi. Men: «Yoʻq», — dedim. U: «U ahdiga xiyonat qiladimi?» — dedi. Men: «Yoʻq, biz hozir u bilan (sulh) muddatidamiz, unda nima qilishini bilmaymiz», — dedim. (Abu Sufyon:) Men bu soʻzdan boshqa unga (qarshi) biror narsa qoʻshib aytishga imkon topolmadim. U: «U bilan urush qildingizmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Urushingiz qanday boʻldi?» — dedi. Men: «Urush biz bilan uning oʻrtasida galma-gal: u bizdan (gʻalaba) oladi, biz undan olamiz», — dedim. U: «U sizlarni nimaga buyuradi?» — dedi. Men: «U: ‹Yolgʻiz Allohga ibodat qilinglar, Unga hech narsani sherik qilmanglar, otabobolaringiz aytgan narsalarni tark etinglar› — deydi va bizni namoz, rostgoʻylik, iffat va qarindoshlik aloqasini ulashga buyuradi», — dedim.
Soʻng (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: men sendan uning nasabini soʻradim, sen uni oranglarda nasabli kishi ekanini aytding — paygʻambarlar ham shunday, qavmining nasabi (ulugʻlari) ichida yuboriladi. Men sendan oranglardan biror kishi bu soʻzni (oldin) aytganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar undan oldin biror kishi bu soʻzni aytgan boʻlganida, men ‹oldin aytilgan soʻzga ergashayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan otabobolaridan biror podshoh oʻtganmi deb soʻradim, sen yoʻq deding — agar otabobolaridan podshoh boʻlganida, men ‹otasining mulkini talab qilayotgan kishi ekan› der edim. Men sendan u (daʼvo) aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmisiz deb soʻradim, sen yoʻq deding — men bilamanki, odamlarga (qarata) yolgʻon gapirishni tark etgan kishi Allohga (qarata) yolgʻon gapirmaydi. Men sendan unga odamlarning ashroflari ergashdimi yoki ojizlarimi deb soʻradim, sen ojizlari ergashganini aytding — ular paygʻambarlarning izdoshlaridir. Men sendan ular koʻpayyaptimi yoki kamayyaptimi deb soʻradim, sen koʻpayyaptini aytding — iymon ishi ham toʻliq boʻlgunicha shunday (boʻladi). Men sendan birortasi (dinga) kirganidan keyin norozi boʻlib (dinni) tark etayaptimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — iymon ham qalblarga oʻzining xushligi aralashganida shunday (boʻladi). Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim, sen yoʻq deding — paygʻambarlar ham xiyonat qilmaydilar. Men sendan u sizlarni nimaga buyuradi deb soʻradim, sen uni Allohga ibodat qilishga, Unga hech narsani sherik qilmaslikka buyurishini, butlarga ibodat qilishdan qaytarishini, namoz, rostgoʻylik va iffatga buyurishini aytding. Agar aytganlaring rost boʻlsa, u tez orada mana shu ikki oyogʻim turgan joyga (Quddusga) egalik qiladi. Men uning chiqishini (avvaldan) bilardim, lekin u sizlardan boʻlishini gumon qilmagandim. Agar unga yetib borishimni bilsaydim, uni koʻrishga albatta mashaqqat tortar edim; agar uning huzurida boʻlsam, oyogʻini yuvardim», — dedi.
Soʻng Hiraql Rasululloh ﷺ Dihya orqali Busro hokimiga yuborgan va u (hokim) Hiraqlga yetkazgan maktubni keltirishni soʻradi. (Hiraql) uni oʻqidi. Unda shunday yozilgan edi: «Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: men seni Islom daʼvati bilan (Islomga) chaqiraman. Islomni qabul qil — omon boʻlasan, Alloh senga ajringni ikki marta beradi. Agar yuz oʻgirsang, ariysiylarning (raiyatingning) gunohi sening boʻyningdadir. ‹Ey kitob ahli! Biz bilan sizlarning oʻrtangizda barobar (boʻlgan) bir soʻzga kelinglar: Allohdan boʻlak hech narsaga ibodat qilmaylik, Unga hech narsani sherik qilmaylik va Allohni qoʻyib, baʼzimiz baʼzimizni Robb (xudo) qilib olmaylik. Bas, agar yuz oʻgirsalar: ‹Bizning muslimlar (Allohga taslim boʻlganlar) ekanimizga guvoh boʻlinglar›, — denglar.› (Oli Imron, 64)»
Abu Sufyon dedi: «U (Hiraql) aytadiganini aytib, maktubni oʻqib boʻlgach, uning huzurida shovqin koʻtarildi, ovozlar baland boʻldi va biz (tashqariga) chiqarildik. Chiqarilganimizda men hamrohlarimga: ‹Ibn Abu Kabshaning (Paygʻambarning) ishi katta boʻlib ketibdi — undan Bani Asfar (Rum) podshohi ham qoʻrqyapti› — dedim. Shundan keyin Alloh menga Islomni nasib etgunicha, men uning (dini) gʻolib boʻlishiga ishonib yurdim.»
Roviy qoʻshimcha qiladi: Ibn Notur — Iliyo (Quddus)ning hokimi va Hiraqlning (kishisi), Shom nasroniylarining yepiskopi edi. U shunday hikoya qiladi: Hiraql Iliyoga (Quddusga) kelganida bir kuni kayfiyati buzuq holda turdi. Uning baʼzi yaqinlari: «Sening holatingni gʻalati koʻryapmiz», — dedilar. Ibn Notur aytadi: Hiraql kohin (folbin) boʻlib, yulduzlarga qarardi. U ulardan soʻraganlarida: «Bu kecha yulduzlarga qaraganimda, xatna qiluvchilarning podshohi paydo boʻlganini koʻrdim. Bu ummatdan kim xatna qiladi?» — dedi. Ular: «Yahudiylardan boshqa hech kim xatna qilmaydi; ularning ishi seni tashvishga solmasin. Mulkingning shaharlariga (xat) yozib, ulardagi yahudiylarni oʻldirtir», — dedilar. Ular shu ish ustida turganlarida, Hiraqlga Gʻasson podshohi yuborgan, Rasululloh ﷺ haqida xabar beradigan bir kishini olib kelishdi. Hiraql undan xabar olgach: «Boringlar, u xatna qilinganmi yoki yoʻqmi — koʻringlar», — dedi. Ular qarab, uning xatna qilinganini aytishdi. (Hiraql) undan arablar haqida soʻradi. U: «Ular xatna qiladilar», — dedi. Hiraql: «Bu ummatning podshohi paydo boʻlibdi», — dedi. Soʻng Hiraql Rumiyadagi (Rim shahridagi) ilmda oʻziga teng doʻstiga xat yozdi. Soʻng Hiraql Himsga joʻnadi. U Himsdan jilmasidanoq, doʻstidan unga Paygʻambar ﷺ ning chiqishi va uning haqiqatan paygʻambar ekani haqida Hiraqlning fikriga muvofiq xat keldi. Shunda Hiraql Himsdagi bir saroyiga Rum ulugʻlarini chaqirdi-da, eshiklarini berkitishni buyurdi. Soʻng (ularning oldiga) chiqib: «Ey rumliklar! Najot, hidoyat va mulkingiz mustahkam boʻlishini istaysizlarmi? Unday boʻlsa, mana shu paygʻambarga bayʼat qilinglar!» — dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (kabi) hurkib, eshiklar tomon yugurishdi, lekin ularni berk holda topdilar. Hiraql ularning (Islomdan) nafratlanganini koʻrib, iymonlaridan umidini uzgach: «Ularni menga qaytaringlar», — dedi va: «Men hozir aytgan gapimni dininglardagi qatʼiyligingizni sinash uchun aytgan edim, mana, koʻrdim», — dedi. Shunda ular unga (taʼzim bilan) sajda qilishib, undan rozi boʻlishdi. Hiraqlning ishi mana shu bilan tugadi.