حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ عَن يُونُسَ عَن الْحَسَنِ أَنَّ أَسِيدَ بْنَ الْمُتَشَمِّسِ قَالَأَقْبَلْنَا مَعَ أَبِي مُوسَى مِنْ أَصْبَهَانَ فَتَعَجَّلْنَا وَجَاءَتْ عُقَيْلَةُ فَقَالَ أَبُو مُوسَى أَلَا فَتًى يُنْزِلُ كَنَّتَهُ قَالَ يَعْنِي أَمَةٌ الْأَشْعَرِيَّ فَقُلْتُ بَلَى فَأَدْنَيْتُهَا مِنْ شَجَرَةٍ فَأَنْزَلْتُهَا ثُمَّ جِئْتُ فَقَعَدْتُ مَعَ الْقَوْمِ فَقَالَ أَلَا أُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَدِّثُنَاهُ فَقُلْنَا بَلَى يَرْحَمُكَ اللَّهُ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَدِّثُنَا أَنَّ بَيْنَ يَدَيْ السَّاعَةِ الْهَرْجَ قِيلَ وَمَا الْهَرْجُ قَالَ الْكَذِبُ وَالْقَتْلُ قَالُوا أَكْثَرُ مِمَّا نَقْتُلُ الْآنَ قَالَ إِنَّهُ لَيْسَ بِقَتْلِكُمْ الْكُفَّارَ وَلَكِنَّهُ قَتْلُ بَعْضِكُمْ بَعْضًا حَتَّى يَقْتُلَ الرَّجُلُ جَارَهُ وَيَقْتُلَ أَخَاهُ وَيَقْتُلَ عَمَّهُ وَيَقْتُلَ ابْنَ عَمِّهِ قَالُوا سُبْحَانَ اللَّهِ وَمَعَنَا عُقُولُنَا قَالَ لَا إِلَّا أَنَّهُ يَنْزِعُ عُقُولَ أَهْلِ ذَاكَ الزَّمَانِ حَتَّى يَحْسَبَ أَحَدُكُمْ أَنَّهُ عَلَى شَيْءٍ وَلَيْسَ عَلَى شَيْءٍ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ تُدْرِكَنِي وَإِيَّاكُمْ تِلْكَ الْأُمُورُ وَمَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مِنْهَا مَخْرَجًا فِيمَا عَهِدَ إِلَيْنَا نَبِيُّنَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا أَنْ نَخْرُجَ مِنْهَا كَمَا دَخَلْنَاهَا لَمْ نُحْدِثْ فِيهَا شَيْئًاحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَن الْقَاسِمِ التَّمِيمِيِّ عَن زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى فَقَدَّمَ طَعَامَهُ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ زَهْدَمٍ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا
Asid ibn al-Mutashammis aytdi: Biz Abu Muso bilan Isfahondan qaytayotgan edik; shoshildik va Uqayla kelib qoldi. Abu Muso: «Kelinini tushirib qoʻyadigan bir yigit yoʻqmi?» dedi — yaʼni al-Ashʼariyning choʻrisini (nazarda tutdi). Men: «Bor», dedim va uni bir daraxtga yaqinlashtirib, tushirib qoʻydim. Soʻng kelib, jamoat bilan oʻtirdim. U: «Sizlarga Rasululloh ﷺ bizga aytib beradigan bir hadisni aytib beraymi?» dedi. Biz: «Ha, Alloh senga rahm qilsin», dedik. U dedi: Rasululloh ﷺ bizga: «Qiyomat oldida harj boʻladi», deb aytar edilar. «Harj nima?» deb soʻralganda, u zot: «Yolgʻon va oʻldirishdir», dedilar. Ular: «Hozir biz oʻldirayotganimizdan koʻproqmi?» deyishdi. U zot: «Bu sizlarning kofirlarni oʻldirishingiz emas, balki bir-biringizni oʻldirishingizdir — hatto kishi qoʻshnisini oʻldiradi, akasini oʻldiradi, amakisini oʻldiradi va amakisining oʻgʻlini oʻldiradi», dedilar. Ular: «Subhanalloh, aqlimiz oʻzimiz bilan boʻla turibmi?» deyishdi. U zot: «Yoʻq, balki oʻsha zamon ahlining aqllari tortib olinadi va biringiz oʻzini biror narsa ustida deb hisoblaydi, holbuki u hech narsa ustida emas», dedilar. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men ham, sizlar ham oʻsha ishlarga yetib qolishimizdan qoʻrqdim; Nabiyimiz ﷺ bizga tavsiya qilgan narsalar ichida oʻzimga ham, sizlarga ham undan qutulish yoʻlini topolmayman — faqat unga qanday kirgan boʻlsak, unda hech narsa ihdos qilmagan holda shundayligicha chiqib ketishimizdan boshqa. Boshqa sanad bilan Zahdam al-Jarmiy aytdi: Biz Abu Musoning huzurida edik, u taomini keltirdi — va Zahdam hadisiga oʻxshashini zikr qildi.Асид ибн ал-Муташаммис айтди: Биз Абу Мусо билан Исфаҳондан қайтаётган эдик; шошилдик ва Уқайла келиб қолди. Абу Мусо: «Келинини тушириб қўядиган бир йигит йўқми?» деди — яъни ал-Ашъарийнинг чўрисини (назарда тутди). Мен: «Бор», дедим ва уни бир дарахтга яқинлаштириб, тушириб қўйдим. Сўнг келиб, жамоат билан ўтирдим. У: «Сизларга Расулуллоҳ ﷺ бизга айтиб берадиган бир ҳадисни айтиб берайми?» деди. Биз: «Ҳа, Аллоҳ сенга раҳм қилсин», дедик. У деди: Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Қиёмат олдида ҳарж бўлади», деб айтар эдилар. «Ҳарж нима?» деб сўралганда, у зот: «Ёлғон ва ўлдиришдир», дедилар. Улар: «Ҳозир биз ўлдираётганимиздан кўпроқми?» дейишди. У зот: «Бу сизларнинг кофирларни ўлдиришингиз эмас, балки бир-бирингизни ўлдиришингиздир — ҳатто киши қўшнисини ўлдиради, акасини ўлдиради, амакисини ўлдиради ва амакисининг ўғлини ўлдиради», дедилар. Улар: «Субҳаналлоҳ, ақлимиз ўзимиз билан бўла турибми?» дейишди. У зот: «Йўқ, балки ўша замон аҳлининг ақллари тортиб олинади ва бирингиз ўзини бирор нарса устида деб ҳисоблайди, ҳолбуки у ҳеч нарса устида эмас», дедилар. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, мен ҳам, сизлар ҳам ўша ишларга етиб қолишимиздан қўрқдим; Набийимиз ﷺ бизга тавсия қилган нарсалар ичида ўзимга ҳам, сизларга ҳам ундан қутулиш йўлини тополмайман — фақат унга қандай кирган бўлсак, унда ҳеч нарса иҳдос қилмаган ҳолда шундайлигича чиқиб кетишимиздан бошқа. Бошқа санад билан Заҳдам ал-Жармий айтди: Биз Абу Мусонинг ҳузурида эдик, у таомини келтирди — ва Заҳдам ҳадисига ўхшашини зикр қилди.