حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو قَزَعَةَ الْبَاهِلِيُّ عَنْ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْتُ مَا أَتَيْتُكَ حَتَّى حَلَفْتُ عَدَدَ أَصَابِعِي هَذِهِ أَنْ لَا آتِيَكَ أَرَانَا عَفَّانُ وَطَبَّقَ كَفَّيْهِ فَبِالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا الَّذِي بَعَثَكَ بِهِ قَالَ الْإِسْلَامُ قَالَ وَمَا الْإِسْلَامُ قَالَ أَنْ يُسْلِمَ قَلْبُكَ لِلَّهِ تَعَالَى وَأَنْ تُوَجِّهَ وَجْهَكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَتُصَلِّيَ الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ وَتُؤَدِّيَ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ أَخَوَانِ نَصِيرَانِ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ أَحَدٍ تَوْبَةً أَشْرَكَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ قُلْتُ مَا حَقُّ زَوْجَةِ أَحَدِنَا عَلَيْهِ قَالَ تُطْعِمُهَا إِذَا طَعِمْتَ وَتَكْسُوهَا إِذَا اكْتَسَيْتَ وَلَا تَضْرِبْ الْوَجْهَ وَلَا تُقَبِّحْ وَلَا تَهْجُرْ إِلَّا فِي الْبَيْتِ قَالَ تُحْشَرُونَ هَاهُنَا وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى نَحْوِ الشَّامِ مُشَاةً وَرُكْبَانًا وَعَلَى وُجُوهِكُمْ تُعْرَضُونَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى أَفْوَاهِكُمْ الْفِدَامُ وَأَوَّلُ مَا يُعْرِبُ عَنْ أَحَدِكُمْ فَخِذُهُ وَقَالَ مَا مِنْ مَوْلًى يَأْتِي مَوْلًى لَهُ فَيَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلٍ عِنْدَهُ فَيَمْنَعُهُ إِلَّا جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ شُجَاعًا يَنْهَسُهُ قَبْلَ الْقَضَاءِ قَالَ عَفَّانُ يَعْنِي بِالْمَوْلَى ابْنَ عَمِّهِ قَالَ وَقَالَ إِنَّ رَجُلًا مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ رَغَسَهُ اللَّهُ تَعَالَى مَالًا وَوَلَدًا حَتَّى ذَهَبَ عَصْرٌ وَجَاءَ آخَرُ فَلَمَّا احْتُضِرَ قَالَ لِوَلَدِهِ أَيَّ أَبٍ كُنْتُ لَكُمْ قَالُوا خَيْرَ أَبٍ فَقَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطِيعِيَّ وَإِلَّا
Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Men huzuringizga kelmaslikka mana shu barmoqlarim sonicha qasam ichmagunimcha kelmagan edim» — Affon bizga (buni) koʻrsatib, ikki kaftini birlashtirdi — «sizni haq bilan yuborgan Zot ila (soʻrayman): U sizni nima bilan yubordi?» dedim. U zot: «Islom bilan», dedilar. U: «Islom nima?» dedi. U zot: «Qalbing Alloh taologa taslim boʻlishi, yuzingni Alloh taologa qaratishing, farz namozni oʻqishing va farz zakotni ado etishingdir. (Ular) bir-biriga yordam beruvchi ikki birodardir. Alloh azza va jalla Islomdan keyin shirk keltirgan kishining tavbasini qabul qilmaydi», dedilar. Men: «Birimizning xotinining (er) ustidagi haqi nima?» dedim. U zot: «Oʻzing yeganingda unga taom berishing, oʻzing kiyganingda unga kiydirishing, yuziga urmasliging, uni qabihlamasliging va faqat uy ichida (undan) yuz oʻgirishingdir», dedilar. Soʻng: «Mana shu yerga toʻplanasizlar», dedilar va qoʻllari bilan Shom tomonga ishora qildilar, «piyoda ham, ulov mingan holda ham; yuzlaringiz ustida Alloh taologa roʻpara qilinasizlar va ogʻizlaringizda tiqin (fidom) boʻladi. Biringizdan birinchi boʻlib soʻzlaydigan (aʼzo) — uning sonidir», dedilar. Yana: «Qaysi bir kishi mavlosining oldiga kelib, undan qoʻlidagi ortiqcha (mol)dan soʻrasa-yu, u bermasa, albatta Alloh taolo hukm chiqarilishidan oldin uni tishlab turadigan ilonni unga (musallat) qiladi», dedilar. Affon: «Mavlo» deganda uning amakivachchasini (nazarda tutdi), dedi. (Muoviya) aytdi: Yana u zot dedilar: «Sizlardan oldingilardan bir kishiga Alloh taolo koʻp mol va farzand bergan edi; nihoyat bir zamon oʻtib, boshqasi keldi. Oʻlim toʻshagida yotganida u oʻgʻillariga: ‹Men sizlarga qanday ota boʻldim?› dedi. Ular: ‹Eng yaxshi ota›, dedilar. U: ‹Menga itoat qilasizlarmi, aks holda…›»Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Мен ҳузурингизга келмасликка мана шу бармоқларим сонича қасам ичмагунимча келмаган эдим» — Аффон бизга (буни) кўрсатиб, икки кафтини бирлаштирди — «сизни ҳақ билан юборган Зот ила (сўрайман): У сизни нима билан юборди?» дедим. У зот: «Ислом билан», дедилар. У: «Ислом нима?» деди. У зот: «Қалбинг Аллоҳ таолога таслим бўлиши, юзингни Аллоҳ таолога қаратишинг, фарз намозни ўқишинг ва фарз закотни адо этишингдир. (Улар) бир-бирига ёрдам берувчи икки биродардир. Аллоҳ азза ва жалла Исломдан кейин ширк келтирган кишининг тавбасини қабул қилмайди», дедилар. Мен: «Биримизнинг хотинининг (эр) устидаги ҳақи нима?» дедим. У зот: «Ўзинг еганингда унга таом беришинг, ўзинг кийганингда унга кийдиришинг, юзига урмаслигинг, уни қабиҳламаслигинг ва фақат уй ичида (ундан) юз ўгиришингдир», дедилар. Сўнг: «Мана шу ерга тўпланасизлар», дедилар ва қўллари билан Шом томонга ишора қилдилар, «пиёда ҳам, улов минган ҳолда ҳам; юзларингиз устида Аллоҳ таолога рўпара қилинасизлар ва оғизларингизда тиқин (фидом) бўлади. Бирингиздан биринчи бўлиб сўзлайдиган (аъзо) — унинг сонидир», дедилар. Яна: «Қайси бир киши мавлосининг олдига келиб, ундан қўлидаги ортиқча (мол)дан сўраса-ю, у бермаса, албатта Аллоҳ таоло ҳукм чиқарилишидан олдин уни тишлаб турадиган илонни унга (мусаллат) қилади», дедилар. Аффон: «Мавло» деганда унинг амакиваччасини (назарда тутди), деди. (Муовия) айтди: Яна у зот дедилар: «Сизлардан олдингилардан бир кишига Аллоҳ таоло кўп мол ва фарзанд берган эди; ниҳоят бир замон ўтиб, бошқаси келди. Ўлим тўшагида ётганида у ўғилларига: ‹Мен сизларга қандай ота бўлдим?› деди. Улар: ‹Энг яхши ота›, дедилар. У: ‹Менга итоат қиласизларми, акс ҳолда…›»