حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " انْطَلَقَ ثَلاَثَةُ رَهْطٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَتَّى أَوَوُا الْمَبِيتَ إِلَى غَارٍ فَدَخَلُوهُ، فَانْحَدَرَتْ صَخْرَةٌ مِنَ الْجَبَلِ فَسَدَّتْ عَلَيْهِمُ الْغَارَ فَقَالُوا إِنَّهُ لاَ يُنْجِيكُمْ مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ إِلاَّ أَنْ تَدْعُوا اللَّهَ بِصَالِحِ أَعْمَالِكُمْ. فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمُ اللَّهُمَّ كَانَ لِي أَبَوَانِ شَيْخَانِ كَبِيرَانِ، وَكُنْتُ لاَ أَغْبِقُ قَبْلَهُمَا أَهْلاً وَلاَ مَالاً، فَنَأَى بِي فِي طَلَبِ شَىْءٍ يَوْمًا، فَلَمْ أُرِحْ عَلَيْهِمَا حَتَّى نَامَا، فَحَلَبْتُ لَهُمَا غَبُوقَهُمَا فَوَجَدْتُهُمَا نَائِمَيْنِ وَكَرِهْتُ أَنْ أَغْبِقَ قَبْلَهُمَا أَهْلاً أَوْ مَالاً، فَلَبِثْتُ وَالْقَدَحُ عَلَى يَدَىَّ أَنْتَظِرُ اسْتِيقَاظَهُمَا حَتَّى بَرَقَ الْفَجْرُ، فَاسْتَيْقَظَا فَشَرِبَا غَبُوقَهُمَا، اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتُ فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ فَفَرِّجْ عَنَّا مَا نَحْنُ فِيهِ مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ، فَانْفَرَجَتْ شَيْئًا لاَ يَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ ". قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَقَالَ الآخَرُ اللَّهُمَّ كَانَتْ لِي بِنْتُ عَمٍّ كَانَتْ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَأَرَدْتُهَا عَنْ نَفْسِهَا، فَامْتَنَعَتْ مِنِّي حَتَّى أَلَمَّتْ بِهَا سَنَةٌ مِنَ السِّنِينَ، فَجَاءَتْنِي فَأَعْطَيْتُهَا عِشْرِينَ وَمِائَةَ دِينَارٍ عَلَى أَنْ تُخَلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ نَفْسِهَا، فَفَعَلَتْ حَتَّى إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهَا قَالَتْ لاَ أُحِلُّ لَكَ أَنْ تَفُضَّ الْخَاتَمَ إِلاَّ بِحَقِّهِ. فَتَحَرَّجْتُ مِنَ الْوُقُوعِ عَلَيْهَا، فَانْصَرَفْتُ عَنْهَا وَهْىَ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ وَتَرَكْتُ الذَّهَبَ الَّذِي أَعْطَيْتُهَا، اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتُ فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ فَافْرُجْ عَنَّا مَا نَحْنُ فِيهِ. فَانْفَرَجَتِ الصَّخْرَةُ، غَيْرَ أَنَّهُمْ لاَ يَسْتَطِيعُونَ الْخُرُوجَ مِنْهَا. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ الثَّالِثُ اللَّهُمَّ إِنِّي اسْتَأْجَرْتُ أُجَرَاءَ فَأَعْطَيْتُهُمْ أَجْرَهُمْ، غَيْرَ رَجُلٍ وَاحِدٍ تَرَكَ الَّذِي لَهُ وَذَهَبَ فَثَمَّرْتُ أَجْرَهُ حَتَّى كَثُرَتْ مِنْهُ الأَمْوَالُ، فَجَاءَنِي بَعْدَ حِينٍ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَدِّ إِلَىَّ أَجْرِي. فَقُلْتُ لَهُ كُلُّ مَا تَرَى مِنْ أَجْرِكَ مِنَ الإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ وَالرَّقِيقِ. فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ لاَ تَسْتَهْزِئْ بِي. فَقُلْتُ إِنِّي لاَ أَسْتَهْزِئُ بِكَ. فَأَخَذَهُ كُلَّهُ فَاسْتَاقَهُ فَلَمْ يَتْرُكْ مِنْهُ شَيْئًا، اللَّهُمَّ فَإِنْ كُنْتُ فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ فَافْرُجْ عَنَّا مَا نَحْنُ فِيهِ. فَانْفَرَجَتِ الصَّخْرَةُ فَخَرَجُوا يَمْشُونَ ".
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Sizlardan oldingi (kishilar)dan uch kishi birga yoʻlga chiqdi — to kechqurun bir gʻorga yetib, unga kirguncha. Bir katta tosh togʻdan yumalab tushdi va gʻor ogʻzini berkitdi. Ular bir-biriga: ‹Sizlarni bu toshdan — oʻzlaringiz (faqat Alloh uchun) qilgan solih amalingizni vasila qilib, Allohga duo qilishdan boshqa — hech narsa qutqara olmaydi›, — dedi. Bas, ulardan biri: ‹Allohim! Mening qari ota-onam bor edi va men oilamga (xotin, bolalar) — ulardan oldin — (sut) bermas edim. Bir kun, tasodifan, men kechikdim va kechqurun kech (uyga) keldim, holbuki ular uxlab qolgan edi. Men ular uchun qoʻy sogʻdim va sutni ularga keltirdim, lekin ularni uxlab yotgan topdim. Men oilamga — ulardan oldin — (sut) berishni yoqtirmadim. Men ularni kutdim va sut idishi qoʻlimda edi; men — to tong otguncha — ularning uygʻonishini kutdim. Soʻng ular uygʻondi va sutni ichdi. Allohim! Agar men buni faqat Sening (roziliging) uchun qilgan boʻlsam, bizni bu tosh sababli (boʻlgan) ogʻir ahvoldan qutqar›, — dedi. Bas, tosh bir oz siljidi, lekin ular (hali) chiqa olmas edi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdilar: «Ikkinchi kishi: ‹Allohim! Mening bir amakivachcha (qiz) singlim bor edi va u menga barcha odamlardan koʻproq sevimli edi; men u bilan yaqinlik qilishni xohladim, lekin u rad etdi. Keyinchalik, bir qahatchilik yilida, u qiyinchilikka tushdi va mening oldimga keldi; men unga — u mening istagimga qarshilik qilmaslik sharti bilan — bir yuz yigirma dinor berdim va u rozi boʻldi. Men oʻz istagimga yetmoqchi boʻlganimda, u: «Avratimni — qonuniy (nikohli) yoʻl bilan boʻlmasa — buzishing senga harom», — dedi. Bas, men u bilan jinsiy aloqa qilishni gunoh deb (bildim) va uni tark etdim — garchi u menga barcha odamlardan koʻproq sevimli boʻlsa ham — hamda men unga bergan oltinni (ham) qoldirdim. Allohim! Agar men buni faqat Sening (roziliging) uchun qilgan boʻlsam, bizni hozirgi ofatdan qutqar›, — dedi. Bas, tosh yana bir oz siljidi, lekin ular hali (ham) u yerdan chiqa olmas edi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdilar: «Soʻng uchinchi kishi: ‹Allohim! Men bir necha ishchini yolladim va ularga — oʻz ish haqini olmay ketgan bir kishidan boshqa — ularning haqlarini toʻladim. Men uning ish haqini (ishga) sarfladim va shu orqali koʻp mol-mulk topdim. (Keyin bir muddatdan soʻng) u kelib, menga: «Ey Allohning bandasi, menga ish haqimni toʻla», — dedi. Men unga: «Sen koʻrayotgan barcha tuyalar, sigirlar, qoʻylar va qullar — senikidir», — dedim. U: «Ey Allohning bandasi, meni masxara qilma», — dedi. Men: «Men seni masxara qilmayapman», — dedim. Bas, u butun podani olib, haydab ketdi va (hech narsa) qoldirmadi. Allohim! Agar men buni faqat Sening (roziliging) uchun qilgan boʻlsam, bizni hozirgi azobdan qutqar›, — dedi. Bas, oʻsha tosh butunlay siljidi va ular yurib (gʻordan) chiqdi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Сизлардан олдинги (кишилар)дан уч киши бирга йўлга чиқди — то кечқурун бир ғорга етиб, унга киргунча. Бир катта тош тоғдан юмалаб тушди ва ғор оғзини беркитди. Улар бир-бирига: ‹Сизларни бу тошдан — ўзларингиз (фақат Аллоҳ учун) қилган солиҳ амалингизни васила қилиб, Аллоҳга дуо қилишдан бошқа — ҳеч нарса қутқара олмайди›, — деди. Бас, улардан бири: ‹Аллоҳим! Менинг қари ота-онам бор эди ва мен оиламга (хотин, болалар) — улардан олдин — (сут) бермас эдим. Бир кун, тасодифан, мен кечикдим ва кечқурун кеч (уйга) келдим, ҳолбуки улар ухлаб қолган эди. Мен улар учун қўй соғдим ва сутни уларга келтирдим, лекин уларни ухлаб ётган топдим. Мен оиламга — улардан олдин — (сут) беришни ёқтирмадим. Мен уларни кутдим ва сут идиши қўлимда эди; мен — то тонг отгунча — уларнинг уйғонишини кутдим. Сўнг улар уйғонди ва сутни ичди. Аллоҳим! Агар мен буни фақат Сенинг (розилигинг) учун қилган бўлсам, бизни бу тош сабабли (бўлган) оғир аҳволдан қутқар›, — деди. Бас, тош бир оз силжиди, лекин улар (ҳали) чиқа олмас эди». Пайғамбар ﷺ қўшдилар: «Иккинчи киши: ‹Аллоҳим! Менинг бир амакивачча (қиз) синглим бор эди ва у менга барча одамлардан кўпроқ севимли эди; мен у билан яқинлик қилишни хоҳладим, лекин у рад этди. Кейинчалик, бир қаҳатчилик йилида, у қийинчиликка тушди ва менинг олдимга келди; мен унга — у менинг истагимга қаршилик қилмаслик шарти билан — бир юз йигирма динор бердим ва у рози бўлди. Мен ўз истагимга етмоқчи бўлганимда, у: «Авратимни — қонуний (никоҳли) йўл билан бўлмаса — бузишинг сенга ҳаром», — деди. Бас, мен у билан жинсий алоқа қилишни гуноҳ деб (билдим) ва уни тарк этдим — гарчи у менга барча одамлардан кўпроқ севимли бўлса ҳам — ҳамда мен унга берган олтинни (ҳам) қолдирдим. Аллоҳим! Агар мен буни фақат Сенинг (розилигинг) учун қилган бўлсам, бизни ҳозирги офатдан қутқар›, — деди. Бас, тош яна бир оз силжиди, лекин улар ҳали (ҳам) у ердан чиқа олмас эди». Пайғамбар ﷺ қўшдилар: «Сўнг учинчи киши: ‹Аллоҳим! Мен бир неча ишчини ёлладим ва уларга — ўз иш ҳақини олмай кетган бир кишидан бошқа — уларнинг ҳақларини тўладим. Мен унинг иш ҳақини (ишга) сарфладим ва шу орқали кўп мол-мулк топдим. (Кейин бир муддатдан сўнг) у келиб, менга: «Эй Аллоҳнинг бандаси, менга иш ҳақимни тўла», — деди. Мен унга: «Сен кўраётган барча туялар, сигирлар, қўйлар ва қуллар — сеникидир», — дедим. У: «Эй Аллоҳнинг бандаси, мени масхара қилма», — деди. Мен: «Мен сени масхара қилмаяпман», — дедим. Бас, у бутун подани олиб, ҳайдаб кетди ва (ҳеч нарса) қолдирмади. Аллоҳим! Агар мен буни фақат Сенинг (розилигинг) учун қилган бўлсам, бизни ҳозирги азобдан қутқар›, — деди. Бас, ўша тош бутунлай силжиди ва улар юриб (ғордан) чиқди», — дедилар.