حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ أَهْلِهِ مَا كَانَ، خَرَجَ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إِسْمَاعِيلَ، وَمَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءً نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ يَا إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا قَالَ إِلَى اللَّهِ. قَالَتْ رَضِيتُ بِاللَّهِ. قَالَ فَرَجَعَتْ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا، حَتَّى لَمَّا فَنِيَ الْمَاءُ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا. قَالَ فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أَحَدًا فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، فَلَمَّا بَلَغَتِ الْوَادِيَ سَعَتْ وَأَتَتِ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ أَشْوَاطًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ ـ تَعْنِي الصَّبِيَّ ـ فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ، فَإِذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ كَأَنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ، فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا، فَقَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا، فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، حَتَّى أَتَمَّتْ سَبْعًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ، فَإِذَا هِيَ بِصَوْتٍ فَقَالَتْ أَغِثْ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ. فَإِذَا جِبْرِيلُ، قَالَ فَقَالَ بِعَقِبِهِ هَكَذَا، وَغَمَزَ عَقِبَهُ عَلَى الأَرْضِ، قَالَ فَانْبَثَقَ الْمَاءُ، فَدَهَشَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَعَلَتْ تَحْفِزُ. قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ تَرَكَتْهُ كَانَ الْمَاءُ ظَاهِرًا ". قَالَ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الْمَاءِ، وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ـ قَالَ ـ فَمَرَّ نَاسٌ مِنْ جُرْهُمَ بِبَطْنِ الْوَادِي، فَإِذَا هُمْ بِطَيْرٍ، كَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَاكَ، وَقَالُوا مَا يَكُونُ الطَّيْرُ إِلاَّ عَلَى مَاءٍ. فَبَعَثُوا رَسُولَهُمْ، فَنَظَرَ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَأَتَاهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ فَأَتَوْا إِلَيْهَا، فَقَالُوا يَا أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَكُونَ مَعَكِ أَوْ نَسْكُنَ مَعَكِ فَبَلَغَ ابْنُهَا فَنَكَحَ فِيهِمُ امْرَأَةً، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. قَالَ فَجَاءَ فَسَلَّمَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ. قَالَ قُولِي لَهُ إِذَا جَاءَ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ. فَلَمَّا جَاءَ أَخْبَرَتْهُ قَالَ أَنْتِ ذَاكِ فَاذْهَبِي إِلَى أَهْلِكِ. قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. قَالَ فَجَاءَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ، فَقَالَتْ أَلاَ تَنْزِلُ فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ فَقَالَ وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ طَعَامُنَا اللَّحْمُ، وَشَرَابُنَا الْمَاءُ. قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ. قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم " بَرَكَةٌ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ". قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. فَجَاءَ فَوَافَقَ إِسْمَاعِيلَ مِنْ وَرَاءِ زَمْزَمَ، يُصْلِحُ نَبْلاً لَهُ، فَقَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ رَبَّكَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ لَهُ بَيْتًا. قَالَ أَطِعْ رَبَّكَ. قَالَ إِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ. قَالَ إِذًا أَفْعَلَ. أَوْ كَمَا قَالَ. قَالَ فَقَامَا فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ [quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} قَالَ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ وَضَعُفَ الشَّيْخُ عَلَى نَقْلِ الْحِجَارَةِ، فَقَامَ عَلَى حَجَرِ الْمَقَامِ، فَجَعَلَ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ [quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibrohim xotini (Sora) bilan — uning Ismoilning onasi Hojarga (boʻlgan) rashki sababli — ixtilof qilganda, u Ismoil va uning onasini olib, (joʻnab) ketdi. Ularning yonida — biroz suv (solingan) bir mesh bor edi. Ismoilning onasi — bolasiga suti koʻpayishi uchun — meshdan suv ichardi. Ibrohim Makkaga yetganda, u uni bir daraxt tagiga oʻtqazdi va keyin uyiga qaytdi. Ismoilning onasi unga ergashdi va ular Kado(ga) yetganda, u uni orqasidan chaqirib: «Ey Ibrohim! Bizni kimga (tashlab) ketyapsiz?» — dedi. U: «(Sizlarni) Allohning (himoyasi)ga (tashlab ketyapman)», — deb javob berdi. U: «Men Alloh bilan boʻlishga roziman», — dedi. U oʻz joyiga qaytib, meshdan suv icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Suv tugaganda, u oʻziga oʻzi: «Borib (atrofga) qarasam yaxshiroq — birovni koʻrarman», — dedi. U Safo togʻiga chiqib, birovni koʻrish (umidida) qaradi, lekin (befoyda). U vodiyga tushganda, u — Marva togʻiga yetguncha — yugurdi. U (ikki togʻ orasida) bir necha marta u yoqdan-bu yoqqa yugurdi. Soʻng u oʻziga oʻzi: «Borib bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. U borib, uni — oʻlim arafasidagi (kishi) holatida — topdi. U uning oʻlayotganini koʻrishga chiday olmay, (oʻziga): «Borib qarasam, birovni topishim mumkin», — dedi. U borib, Safo togʻiga chiqdi va uzoq qaradi, lekin hech kimni topa olmadi. Shunday qilib, u Safo va Marva orasida yetti marta (yugurib) tugatdi. Yana u (oʻziga): «Qaytib borib, bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. Lekin birdan u bir ovoz eshitdi va u oʻsha (notanish) ovozga: «Agar biror yordam bera olsang, bizga yordam ber», — dedi. Mana! U — Jabroil edi (oʻsha ovozni chiqargan). Jabroil — mana shunday (Ibn Abbos buni koʻrsatish uchun tovoni bilan yerni urdi) — tovoni bilan yerni urdi va shu sabab suv otilib chiqdi. Ismoilning onasi hayratlanib, (atrofini) qaza boshladi». (Abulqosim) (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Agar u suvni (oʻz aralashuvisiz tabiiy oqishiga) qoʻyganida, u yer yuzida oqib turardi», — dedi. «Ismoilning onasi suvdan icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Keyinroq Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar — vodiyning tubidan oʻtayotganda — baʼzi qushlarni koʻrdi va bu ularni hayratga soldi; ular: ‹Qushlar faqat suv boʻlgan joydagina boʻladi›, — dedi. Ular bir xabarchi yubordi — u oʻsha joyni qidirib, suvni topib, ularga bu haqda xabar berish uchun qaytdi. Soʻng ularning hammasi uning oldiga borib: ‹Ey Ismoilning onasi! Sen bilan birga boʻlishimizga (yoki sen bilan yashashimizga) ruxsat berasanmi?› — dedi (va shunday qilib ular u yerda qoldi). Keyinroq uning bolasi balogʻat yoshiga yetdi va ulardan bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohimning xayoliga — u xotiniga (Soraga) oshkor qilgan — bir fikr keldi: ‹Men (Makkada) qoldirib ketgan oilamni yoʻqlamoqchiman›. U u yerga borganda, (Ismoilning xotiniga) salom berib: ‹Ismoil qaerda?› — dedi. U: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi. Ibrohim (unga): ‹U kelganda, unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. U kelganda, u (xotini) unga xuddi shuni aytdi va shunda Ismoil unga: ‹Sen — boʻsagʻasan; bas, oilangga qayt (yaʼni sen taloq qilinding)›, — dedi. Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi va u xotiniga (Soraga) niyatini aytdi. Ibrohim Ismoilning uyiga kelib: ‹Ismoil qaerda?› — deb soʻradi. Ismoilning xotini: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi va qoʻshdi: ‹(Bir oz) qolib, biror narsa yeb-ichmaysizmi?› — dedi. Ibrohim: ‹Taomingiz nima va ichimligingiz nima?› — deb soʻradi. U: ‹Taomimiz — goʻsht, ichimligimiz — suv›, — deb javob berdi. U: ‹Allohim! Ularning taomi va ichimligiga barakot ber›, — dedi». Abulqosim (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Ibrohimning duosi sababli (Makkada) barakotlar bor», — dedi. «Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi, bas, u xotiniga (Soraga) qarorini aytdi. U borib, Ismoilni — Zamzam qudugʻi orqasida, oʻqlarini tuzatib (oʻtirgan holda) — topdi. U: ‹Ey Ismoil! Robbing menga — Oʻzi uchun bir uy qurishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbingning (buyrugʻiga) itoat qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga — sen menga bunda yordam berishingni (ham) — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Unday boʻlsa, men (shunday) qilaman›, — dedi. Bas, ikkalasi (oʻrnidan) turdi va Ibrohim (Kaʼbani) qura boshladi; Ismoil esa unga toshlarni uzatib turardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi. Qurilish balandlashib, keksa kishi (yaʼni Ibrohim) toshlarni (bunday baland joyga) koʻtara olmay qolganda, u Maqom toshi ustiga turdi va Ismoil unga toshlarni uzatishda davom etdi; ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Иброҳим хотини (Сора) билан — унинг Исмоилнинг онаси Ҳожарга (бўлган) рашки сабабли — ихтилоф қилганда, у Исмоил ва унинг онасини олиб, (жўнаб) кетди. Уларнинг ёнида — бироз сув (солинган) бир меш бор эди. Исмоилнинг онаси — боласига сути кўпайиши учун — мешдан сув ичарди. Иброҳим Маккага етганда, у уни бир дарахт тагига ўтқазди ва кейин уйига қайтди. Исмоилнинг онаси унга эргашди ва улар Кадо(га) етганда, у уни орқасидан чақириб: «Эй Иброҳим! Бизни кимга (ташлаб) кетяпсиз?» — деди. У: «(Сизларни) Аллоҳнинг (ҳимояси)га (ташлаб кетяпман)», — деб жавоб берди. У: «Мен Аллоҳ билан бўлишга розиман», — деди. У ўз жойига қайтиб, мешдан сув ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Сув тугаганда, у ўзига ўзи: «Бориб (атрофга) қарасам яхшироқ — бировни кўрарман», — деди. У Сафо тоғига чиқиб, бировни кўриш (умидида) қаради, лекин (бефойда). У водийга тушганда, у — Марва тоғига етгунча — югурди. У (икки тоғ орасида) бир неча марта у ёқдан-бу ёққа югурди. Сўнг у ўзига ўзи: «Бориб боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. У бориб, уни — ўлим арафасидаги (киши) ҳолатида — топди. У унинг ўлаётганини кўришга чидай олмай, (ўзига): «Бориб қарасам, бировни топишим мумкин», — деди. У бориб, Сафо тоғига чиқди ва узоқ қаради, лекин ҳеч кимни топа олмади. Шундай қилиб, у Сафо ва Марва орасида етти марта (югуриб) тугатди. Яна у (ўзига): «Қайтиб бориб, боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. Лекин бирдан у бир овоз эшитди ва у ўша (нотаниш) овозга: «Агар бирор ёрдам бера олсанг, бизга ёрдам бер», — деди. Мана! У — Жаброил эди (ўша овозни чиқарган). Жаброил — мана шундай (Ибн Аббос буни кўрсатиш учун товони билан ерни урди) — товони билан ерни урди ва шу сабаб сув отилиб чиқди. Исмоилнинг онаси ҳайратланиб, (атрофини) қаза бошлади». (Абулқосим) (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Агар у сувни (ўз аралашувисиз табиий оқишига) қўйганида, у ер юзида оқиб турарди», — деди. «Исмоилнинг онаси сувдан ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Кейинроқ Журҳум қабиласидан баъзи кишилар — водийнинг тубидан ўтаётганда — баъзи қушларни кўрди ва бу уларни ҳайратга солди; улар: ‹Қушлар фақат сув бўлган жойдагина бўлади›, — деди. Улар бир хабарчи юборди — у ўша жойни қидириб, сувни топиб, уларга бу ҳақда хабар бериш учун қайтди. Сўнг уларнинг ҳаммаси унинг олдига бориб: ‹Эй Исмоилнинг онаси! Сен билан бирга бўлишимизга (ёки сен билан яшашимизга) рухсат берасанми?› — деди (ва шундай қилиб улар у ерда қолди). Кейинроқ унинг боласи балоғат ёшига етди ва улардан бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳимнинг хаёлига — у хотинига (Сорага) ошкор қилган — бир фикр келди: ‹Мен (Маккада) қолдириб кетган оиламни йўқламоқчиман›. У у ерга борганда, (Исмоилнинг хотинига) салом бериб: ‹Исмоил қаэрда?› — деди. У: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди. Иброҳим (унга): ‹У келганда, унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. У келганда, у (хотини) унга худди шуни айтди ва шунда Исмоил унга: ‹Сен — бўсағасан; бас, оилангга қайт (яъни сен талоқ қилиндинг)›, — деди. Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди ва у хотинига (Сорага) ниятини айтди. Иброҳим Исмоилнинг уйига келиб: ‹Исмоил қаэрда?› — деб сўради. Исмоилнинг хотини: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди ва қўшди: ‹(Бир оз) қолиб, бирор нарса еб-ичмайсизми?› — деди. Иброҳим: ‹Таомингиз нима ва ичимлигингиз нима?› — деб сўради. У: ‹Таомимиз — гўшт, ичимлигимиз — сув›, — деб жавоб берди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг таоми ва ичимлигига баракот бер›, — деди». Абулқосим (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Иброҳимнинг дуоси сабабли (Маккада) баракотлар бор», — деди. «Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди, бас, у хотинига (Сорага) қарорини айтди. У бориб, Исмоилни — Замзам қудуғи орқасида, ўқларини тузатиб (ўтирган ҳолда) — топди. У: ‹Эй Исмоил! Роббинг менга — Ўзи учун бир уй қуришни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Роббингнинг (буйруғига) итоат қил›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга — сен менга бунда ёрдам беришингни (ҳам) — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Ундай бўлса, мен (шундай) қиламан›, — деди. Бас, иккаласи (ўрнидан) турди ва Иброҳим (Каъбани) қура бошлади; Исмоил эса унга тошларни узатиб турарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди. Қурилиш баландлашиб, кекса киши (яъни Иброҳим) тошларни (бундай баланд жойга) кўтара олмай қолганда, у Мақом тоши устига турди ва Исмоил унга тошларни узатишда давом этди; иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди».