حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا، ثُمَّ قَالَ اذْهَبْ فَسَلِّمْ عَلَى أُولَئِكَ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ، فَاسْتَمِعْ مَا يُحَيُّونَكَ، تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ‏.‏ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ‏.‏ فَقَالُوا السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ‏.‏ فَزَادُوهُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ‏.‏ فَكُلُّ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ آدَمَ، فَلَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ حَتَّى الآنَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Odamni — boʻyini 60 tirsak (qadar) qilib — yaratdi. U (Alloh) uni yaratganda, unga: ‹Bor, ana u farishtalar guruhiga salom ber va ularning javobini tingla — chunki u — sening va naslingning salomi (boʻladi)›, — dedi. Bas, Odam (farishtalarga): ‹As-salomu alaykum›, — dedi. Farishtalar: ‹As-salomu alayka va rahmatulloh›, — dedi. Shunday qilib, farishtalar Odamning salomiga ‹va rahmatulloh› (degan) iborani qoʻshdi. Jannatga kiradigan har qanday kishi — (koʻrinishi va qomati jihatidan) Odamga oʻxshaydi. Odamning yaratilishidan beri odamlarning boʻyi (qadi) kichrayib kelmoqda», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Одамни — бўйини 60 тирсак (қадар) қилиб — яратди. У (Аллоҳ) уни яратганда, унга: ‹Бор, ана у фаришталар гуруҳига салом бер ва уларнинг жавобини тингла — чунки у — сенинг ва наслингнинг саломи (бўлади)›, — деди. Бас, Одам (фаришталарга): ‹Ас-салому алайкум›, — деди. Фаришталар: ‹Ас-салому алайка ва раҳматуллоҳ›, — деди. Шундай қилиб, фаришталар Одамнинг саломига ‹ва раҳматуллоҳ› (деган) иборани қўшди. Жаннатга кирадиган ҳар қандай киши — (кўриниши ва қомати жиҳатидан) Одамга ўхшайди. Одамнинг яратилишидан бери одамларнинг бўйи (қади) кичрайиб келмоқда», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ زُمْرَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ عَلَى أَشَدِّ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ إِضَاءَةً، لاَ يَبُولُونَ وَلاَ يَتَغَوَّطُونَ وَلاَ يَتْفِلُونَ وَلاَ يَمْتَخِطُونَ، أَمْشَاطُهُمُ الذَّهَبُ، وَرَشْحُهُمُ الْمِسْكُ، وَمَجَامِرُهُمُ الأَلُوَّةُ الأَنْجُوجُ عُودُ الطِّيبِ، وَأَزْوَاجُهُمُ الْحُورُ الْعِينُ، عَلَى خَلْقِ رَجُلٍ وَاحِدٍ عَلَى صُورَةِ أَبِيهِمْ آدَمَ، سِتُّونَ ذِرَاعًا فِي السَّمَاءِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Jannatga kiradigan birinchi guruh — toʻlin oydek porlab turadi; ularga ergashadiganlari esa — osmondagi eng yorqin yulduzdek porlaydi. Ular na siyadi, na hojat chiqaradi, na tupuradi, na burun shilligʻi (chiqaradi). Ularning taroqlari — oltindan boʻladi va ularning teri mushkdek hidlanadi. Ularning markazlarida ud (aloe yogʻochi) ishlatiladi. Ularning xotinlari — huriylar boʻladi. Ularning hammasi bir xil koʻrinadi va (qomat jihatidan) otalari Odamga — oltmish tirsak boʻyli (holatda) — oʻxshaydi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ — тўлин ойдек порлаб туради; уларга эргашадиганлари эса — осмондаги энг ёрқин юлдуздек порлайди. Улар на сияди, на ҳожат чиқаради, на тупуради, на бурун шиллиғи (чиқаради). Уларнинг тароқлари — олтиндан бўлади ва уларнинг тери мушкдек ҳидланади. Уларнинг марказларида уд (алоэ ёғочи) ишлатилади. Уларнинг хотинлари — ҳурийлар бўлади. Уларнинг ҳаммаси бир хил кўринади ва (қомат жиҳатидан) оталари Одамга — олтмиш тирсак бўйли (ҳолатда) — ўхшайди», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ، فَهَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ الْغُسْلُ إِذَا احْتَلَمَتْ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، إِذَا رَأَتِ الْمَاءَ ‏"‏‏.‏ فَضَحِكَتْ أُمُّ سَلَمَةَ، فَقَالَتْ تَحْتَلِمُ الْمَرْأَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَبِمَا يُشْبِهُ الْوَلَدُ ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (Ummu Salamadan) rivoyat qiladi: Ummu Salama: «Ummu Sulaym: ‹Yo Rasululloh! Alloh haqni aytishdan tortinmaydi! Ayol — tush koʻrib (ihtilom boʻlib, maniy chiqsa) — gʻusl qilishi shartmi?› — dedi. U zot: ‹Ha, agar u suvni (yaʼni maniyni) sezsa›, — dedi. Ummu Salama tabassum qilib: ‹Ayolda (ham) maniy boʻladimi?› — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Unday boʻlmasa, nega bola (onasiga) oʻxshaydi?› — dedi», — dedi.Зайнаб бинт Абу Салама (Умму Саламадан) ривоят қилади: Умму Салама: «Умму Сулайм: ‹Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ ҳақни айтишдан тортинмайди! Аёл — туш кўриб (иҳтилом бўлиб, маний чиқса) — ғусл қилиши шартми?› — деди. У зот: ‹Ҳа, агар у сувни (яъни манийни) сезса›, — деди. Умму Салама табассум қилиб: ‹Аёлда (ҳам) маний бўладими?› — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Ундай бўлмаса, нега бола (онасига) ўхшайди?› — деди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَلَغَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ مَقْدَمُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَأَتَاهُ، فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلاَثٍ لاَ يَعْلَمُهُنَّ إِلاَّ نَبِيٌّ، ‏{‏قَالَ مَا‏}‏ أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَمَا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَمِنْ أَىِّ شَىْءٍ يَنْزِعُ الْوَلَدُ إِلَى أَبِيهِ وَمِنْ أَىِّ شَىْءٍ يَنْزِعُ إِلَى أَخْوَالِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَبَّرَنِي بِهِنَّ آنِفًا جِبْرِيلُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ ذَاكَ عَدُوُّ الْيَهُودِ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَحْشُرُ النَّاسَ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ‏.‏ وَأَمَّا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَزِيَادَةُ كَبِدِ حُوتٍ‏.‏ وَأَمَّا الشَّبَهُ فِي الْوَلَدِ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَشِيَ الْمَرْأَةَ فَسَبَقَهَا مَاؤُهُ كَانَ الشَّبَهُ لَهُ، وَإِذَا سَبَقَ مَاؤُهَا كَانَ الشَّبَهُ لَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ بُهُتٌ، إِنْ عَلِمُوا بِإِسْلاَمِي قَبْلَ أَنْ تَسْأَلَهُمْ بَهَتُونِي عِنْدَكَ، فَجَاءَتِ الْيَهُودُ وَدَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ الْبَيْتَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ رَجُلٍ فِيكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَعْلَمُنَا وَابْنُ أَعْلَمِنَا وَأَخْبَرُنَا وَابْنُ أَخْيَرِنَا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ إِلَيْهِمْ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالُوا شَرُّنَا وَابْنُ شَرِّنَا‏.‏ وَوَقَعُوا فِيهِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Salom Paygʻambar ﷺ ning Madinaga kelganini eshitganda, uning oldiga kelib: «Men sizdan — paygʻambardan boshqa hech kim bilmaydigan — uchta narsa haqida soʻrayman: Qiyomatning birinchi alomati nima? Jannat ahli yeydigan birinchi taom nima? Bola nega otasiga oʻxshaydi va nega togʻasiga oʻxshaydi?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Jabroil hozirgina menga ularning javoblarini aytdi», — dedi. Abdulloh: «U (yaʼni Jabroil) — barcha farishtalar orasida — yahudiylarning dushmanidir», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Qiyomatning birinchi alomati — odamlarni sharqdan gʻarbga (tomon) toʻplaydigan bir olov boʻladi; jannat ahlining birinchi taomi — baliq jigarining ortiqcha (boʻlagi) boʻladi. Bolaning ota-onasiga oʻxshashiga kelsak: agar er xotini bilan jinsiy yaqinlik qilib, avval (maniy) chiqarsa, bola otaga oʻxshaydi; agar ayol avval (maniy) chiqarsa, bola unga oʻxshaydi», — dedi. Shunda Abdulloh ibn Salom: «Men guvohlik beramanki, siz — Allohning Rasulisiz», — dedi. Abdulloh ibn Salom yana: «Yo Rasululloh! Yahudiylar — yolgʻonchilar; agar ular — siz (mendan) soʻrashingizdan oldin — mening Islomni qabul qilganimni bilib qolsa, ular men haqimda yolgʻon aytadi», — dedi. Yahudiylar Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga keldi va Abdulloh uy ichiga (kirib) ketdi. Allohning Rasuli ﷺ (yahudiylardan): «Abdulloh ibn Salom sizlar orasida qanday kishi?» — deb soʻradi. Ular: «U — bizning oramizdagi eng bilimdon, eng yaxshi va eng yaxshilarimizning oʻgʻli», — deb javob berdi. Allohning Rasuli ﷺ: «U Islomni qabul qilsa, nima deysizlar (sizlar ham u qilganini qilasizmi)?» — dedi. Yahudiylar: «Alloh uni undan saqlasin», — dedi. Soʻng Abdulloh ibn Salom ularning oldiga chiqib: «Men guvohlik beramanki, Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yoʻq va Muhammad — Allohning Rasulidir», — dedi. Shunda ular: «U — bizning oramizdagi eng yomon va eng yomonlarimizning oʻgʻli», — dedi va u haqda yomon gapirishda davom etdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Салом Пайғамбар ﷺ нинг Мадинага келганини эшитганда, унинг олдига келиб: «Мен сиздан — пайғамбардан бошқа ҳеч ким билмайдиган — учта нарса ҳақида сўрайман: Қиёматнинг биринчи аломати нима? Жаннат аҳли ейдиган биринчи таом нима? Бола нега отасига ўхшайди ва нега тоғасига ўхшайди?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Жаброил ҳозиргина менга уларнинг жавобларини айтди», — деди. Абдуллоҳ: «У (яъни Жаброил) — барча фаришталар орасида — яҳудийларнинг душманидир», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қиёматнинг биринчи аломати — одамларни шарқдан ғарбга (томон) тўплайдиган бир олов бўлади; жаннат аҳлининг биринчи таоми — балиқ жигарининг ортиқча (бўлаги) бўлади. Боланинг ота-онасига ўхшашига келсак: агар эр хотини билан жинсий яқинлик қилиб, аввал (маний) чиқарса, бола отага ўхшайди; агар аёл аввал (маний) чиқарса, бола унга ўхшайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Салом: «Мен гувоҳлик бераманки, сиз — Аллоҳнинг Расулисиз», — деди. Абдуллоҳ ибн Салом яна: «Ё Расулуллоҳ! Яҳудийлар — ёлғончилар; агар улар — сиз (мендан) сўрашингиздан олдин — менинг Исломни қабул қилганимни билиб қолса, улар мен ҳақимда ёлғон айтади», — деди. Яҳудийлар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келди ва Абдуллоҳ уй ичига (кириб) кетди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (яҳудийлардан): «Абдуллоҳ ибн Салом сизлар орасида қандай киши?» — деб сўради. Улар: «У — бизнинг орамиздаги энг билимдон, энг яхши ва энг яхшиларимизнинг ўғли», — деб жавоб берди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У Исломни қабул қилса, нима дейсизлар (сизлар ҳам у қилганини қиласизми)?» — деди. Яҳудийлар: «Аллоҳ уни ундан сақласин», — деди. Сўнг Абдуллоҳ ибн Салом уларнинг олдига чиқиб: «Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа ибодатга сазовор зот йўқ ва Муҳаммад — Аллоҳнинг Расулидир», — деди. Шунда улар: «У — бизнинг орамиздаги энг ёмон ва энг ёмонларимизнинг ўғли», — деди ва у ҳақда ёмон гапиришда давом этди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ يَعْنِي ‏"‏ لَوْلاَ بَنُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَخْنَزِ اللَّحْمُ، وَلَوْلاَ حَوَّاءُ لَمْ تَخُنْ أُنْثَى زَوْجَهَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bani Isroil boʻlmaganida, goʻsht buzilmas (chirimas) edi; va Havvo boʻlmaganida, xotinlar erlariga hech qachon xiyonat qilmas edi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бани Исроил бўлмаганида, гўшт бузилмас (чиримас) эди; ва Ҳавво бўлмаганида, хотинлар эрларига ҳеч қачон хиёнат қилмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُوسَى بْنُ حِزَامٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ مَيْسَرَةَ الأَشْجَعِيِّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلَعٍ، وَإِنَّ أَعْوَجَ شَىْءٍ فِي الضِّلَعِ أَعْلاَهُ، فَإِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهُ كَسَرْتَهُ، وَإِنْ تَرَكْتَهُ لَمْ يَزَلْ أَعْوَجَ، فَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ayollarga yaxshi muomalada boʻlinglar — chunki ayol — qovurgʻadan yaratilgan va qovurgʻaning eng egri (qiyshiq) qismi — uning yuqori qismidir. Bas, agar siz uni toʻgʻrilamoqchi boʻlsangiz, u sinadi; lekin uni oʻz holiga qoʻysangiz, u egri (qiyshiq) qolaveradi. Bas, ayollarga yaxshi muomalada boʻlinglar», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аёлларга яхши муомалада бўлинглар — чунки аёл — қовурғадан яратилган ва қовурғанинг энг эгри (қийшиқ) қисми — унинг юқори қисмидир. Бас, агар сиз уни тўғриламоқчи бўлсангиз, у синади; лекин уни ўз ҳолига қўйсангиз, у эгри (қийшиқ) қолаверади. Бас, аёлларга яхши муомалада бўлинглар», — деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكًا بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، فَيُكْتَبُ عَمَلُهُ وَأَجَلُهُ وَرِزْقُهُ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ، فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُ النَّارَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rost (soʻzlovchi) va rost (vahiy) berilgan Allohning Rasuli ﷺ: «(Yaratilishingizga kelsak,) har biringiz — dastlabki qirq kun — onasining bachadonida (nutfa holida) jamlanadi; soʻng yana qirq kun — laxta qon boʻladi; soʻng yana qirq kun — bir parcha goʻsht boʻladi. Soʻng Alloh — toʻrt narsani yozish uchun — bir farishta yuboradi: u uning amallarini, oʻlim vaqtini, rizq vositasini va u (dinda) badbaxt yoki baxtli boʻlishini yozadi. Soʻng uning tanasiga jon kiritiladi. Bas, kishi — u bilan doʻzax orasida faqat bir tirsak (masofa) qolguncha — doʻzax ahliga xos amallarni qilishi mumkin, soʻng (farishta) yozgan (taqdir) ustun keladi va u — jannat ahliga xos amallarni qila boshlaydi hamda jannatga kiradi. Xuddi shuningdek, kishi — u bilan jannat orasida faqat bir tirsak (masofa) qolguncha — jannat ahliga xos amallarni qilishi mumkin, soʻng (farishta) yozgan (taqdir) ustun keladi va u — doʻzax ahliga xos amallarni qila boshlaydi hamda doʻzaxga kiradi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Рост (сўзловчи) ва рост (ваҳий) берилган Аллоҳнинг Расули ﷺ: «(Яратилишингизга келсак,) ҳар бирингиз — дастлабки қирқ кун — онасининг бачадонида (нутфа ҳолида) жамланади; сўнг яна қирқ кун — лахта қон бўлади; сўнг яна қирқ кун — бир парча гўшт бўлади. Сўнг Аллоҳ — тўрт нарсани ёзиш учун — бир фаришта юборади: у унинг амалларини, ўлим вақтини, ризқ воситасини ва у (динда) бадбахт ёки бахтли бўлишини ёзади. Сўнг унинг танасига жон киритилади. Бас, киши — у билан дўзах орасида фақат бир тирсак (масофа) қолгунча — дўзах аҳлига хос амалларни қилиши мумкин, сўнг (фаришта) ёзган (тақдир) устун келади ва у — жаннат аҳлига хос амалларни қила бошлайди ҳамда жаннатга киради. Худди шунингдек, киши — у билан жаннат орасида фақат бир тирсак (масофа) қолгунча — жаннат аҳлига хос амалларни қилиши мумкин, сўнг (фаришта) ёзган (тақдир) устун келади ва у — дўзах аҳлига хос амалларни қила бошлайди ҳамда дўзахга киради», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَكَّلَ فِي الرَّحِمِ مَلَكًا فَيَقُولُ يَا رَبِّ نُطْفَةٌ، يَا رَبِّ عَلَقَةٌ، يَا رَبِّ مُضْغَةٌ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَهَا قَالَ يَا رَبِّ، أَذَكَرٌ أَمْ يَا رَبِّ أُنْثَى يَا رَبِّ شَقِيٌّ أَمْ سَعِيدٌ فَمَا الرِّزْقُ فَمَا الأَجَلُ فَيُكْتَبُ كَذَلِكَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh bachadonda bir farishta tayinlagan va u farishta: ‹Yo Robbim! (Bu) — bir tomchi (maniy); yo Robbim! (Bu) — laxta qon; yo Robbim! (Bu) — bir parcha goʻsht›, — deydi. Soʻng, agar Alloh bolaning yaratilishini tugatishni xohlasa, farishta: ‹Yo Robbim! Oʻgʻilmi yoki qizmi? Yo Robbim! Badbaxtmi yoki baxtlimi (dinda)? Uning rizqi qancha boʻladi? Uning umri qancha boʻladi?› — deydi. Farishta bularning hammasini — bola onasining bachadonida ekanida — yozadi», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ бачадонда бир фаришта тайинлаган ва у фаришта: ‹Ё Роббим! (Бу) — бир томчи (маний); ё Роббим! (Бу) — лахта қон; ё Роббим! (Бу) — бир парча гўшт›, — дейди. Сўнг, агар Аллоҳ боланинг яратилишини тугатишни хоҳласа, фаришта: ‹Ё Роббим! Ўғилми ёки қизми? Ё Роббим! Бадбахтми ёки бахтлими (динда)? Унинг ризқи қанча бўлади? Унинг умри қанча бўлади?› — дейди. Фаришта буларнинг ҳаммасини — бола онасининг бачадонида эканида — ёзади», — деди.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، يَرْفَعُهُ ‏"‏ أَنَّ اللَّهَ، يَقُولُ لأَهْوَنِ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا لَوْ أَنَّ لَكَ مَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَىْءٍ كُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَقَدْ سَأَلْتُكَ مَا هُوَ أَهْوَنُ مِنْ هَذَا وَأَنْتَ فِي صُلْبِ آدَمَ أَنْ لاَ تُشْرِكَ بِي‏.‏ فَأَبَيْتَ إِلاَّ الشِّرْكَ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh doʻzaxdagi eng kam azob oladigan kishiga: ‹Agar yer yuzidagi hamma narsa seniki boʻlganida, sen uni — oʻzingni (bu doʻzaxdan) ozod qilish uchun — fidya (toʻlov) qilib berarmiding?› — deydi. U: ‹Ha›, — deydi. Soʻng Alloh: ‹Sen Odamning pushtida (sulbida) ekaningda, Men sendan bundan koʻra ancha kamini soʻragan edim — yaʼni Mendan boshqasiga ibodat qilmasligingni; lekin sen Mendan boshqasiga ibodat qilishda qatʼiy turding (boʻysunmading)›, — deydi», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ дўзахдаги энг кам азоб оладиган кишига: ‹Агар ер юзидаги ҳамма нарса сеники бўлганида, сен уни — ўзингни (бу дўзахдан) озод қилиш учун — фидя (тўлов) қилиб берармидинг?› — дейди. У: ‹Ҳа›, — дейди. Сўнг Аллоҳ: ‹Сен Одамнинг пуштида (сулбида) эканингда, Мен сендан бундан кўра анча камини сўраган эдим — яъни Мендан бошқасига ибодат қилмаслигингни; лекин сен Мендан бошқасига ибодат қилишда қатъий турдинг (бўйсунмадинг)›, — дейди», — деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا، لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Qachon bir kishi nohaq oʻldirilsa, uning gunohi (yukidan) bir ulush — Odamning birinchi oʻgʻliga (ham boʻladi) — chunki u — odam oʻldirish odatini birinchi boʻlib boshlagan edi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қачон бир киши ноҳақ ўлдирилса, унинг гуноҳи (юкидан) бир улуш — Одамнинг биринчи ўғлига (ҳам бўлади) — чунки у — одам ўлдириш одатини биринчи бўлиб бошлаган эди», — деди.

قَالَ قَالَ اللَّيْثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ، فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا ائْتَلَفَ، وَمَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اخْتَلَفَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ بِهَذَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Ruhlar — yigʻilgan (safarbar qilingan) qoʻshinlardek: bir-biriga oʻxshash xususiyatga ega boʻlganlari bir-biriga moyil boʻladi; xususiyatlari har xil boʻlganlari esa — bir-biridan ajraladi (kelisha olmaydi)».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Руҳлар — йиғилган (сафарбар қилинган) қўшинлардек: бир-бирига ўхшаш хусусиятга эга бўлганлари бир-бирига мойил бўлади; хусусиятлари ҳар хил бўлганлари эса — бир-биридан ажралади (келиша олмайди)».

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَالِمٌ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ ذَكَرَ الدَّجَّالَ، فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لأُنْذِرُكُمُوهُ، وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَنْذَرَهُ قَوْمَهُ، لَقَدْ أَنْذَرَ نُوحٌ قَوْمَهُ، وَلَكِنِّي أَقُولُ لَكُمْ فِيهِ قَوْلاً لَمْ يَقُلْهُ نَبِيٌّ لِقَوْمِهِ، تَعْلَمُونَ أَنَّهُ أَعْوَرُ، وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Allohning Rasuli ﷺ odamlar orasida turib, Allohga — U loyiq boʻlganidek — hamd va sano aytdi, soʻng Dajjolni zikr qilib: «Men sizlarni undan (yaʼni Dajjoldan) ogohlantiraman; hech bir paygʻambar boʻlmaganki, oʻz ummatini undan ogohlantirmagan boʻlsa. Shubhasiz, Nuh oʻz qavmini undan ogohlantirgan; lekin men sizlarga u haqda — mendan oldin hech bir paygʻambar oʻz ummatiga aytmagan — bir narsani aytaman: bilinglarki, u — bir koʻzli (koʻr)dir; Alloh esa bir koʻzli emas», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ одамлар орасида туриб, Аллоҳга — У лойиқ бўлганидек — ҳамд ва сано айтди, сўнг Дажжолни зикр қилиб: «Мен сизларни ундан (яъни Дажжолдан) огоҳлантираман; ҳеч бир пайғамбар бўлмаганки, ўз умматини ундан огоҳлантирмаган бўлса. Шубҳасиз, Нуҳ ўз қавмини ундан огоҳлантирган; лекин мен сизларга у ҳақда — мендан олдин ҳеч бир пайғамбар ўз умматига айтмаган — бир нарсани айтаман: билингларки, у — бир кўзли (кўр)дир; Аллоҳ эса бир кўзли эмас», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا عَنِ الدَّجَّالِ مَا حَدَّثَ بِهِ نَبِيٌّ قَوْمَهُ، إِنَّهُ أَعْوَرُ، وَإِنَّهُ يَجِيءُ مَعَهُ بِمِثَالِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَالَّتِي يَقُولُ إِنَّهَا الْجَنَّةُ‏.‏ هِيَ النَّارُ، وَإِنِّي أُنْذِرُكُمْ كَمَا أَنْذَرَ بِهِ نُوحٌ قَوْمَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Men sizlarga Dajjol haqida — hech bir paygʻambar oʻz ummatiga aytmagan bir narsani — aytaymi? Dajjol — bir koʻzli (koʻr)dir va u oʻzi bilan — doʻzax hamda jannatga oʻxshash narsalarni — olib keladi; lekin u jannat deb ataydigan (narsa) — aslida doʻzaxdir. Bas, men sizlarni — Nuh oʻz qavmini undan ogohlantirgandek — (undan) ogohlantiraman», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен сизларга Дажжол ҳақида — ҳеч бир пайғамбар ўз умматига айтмаган бир нарсани — айтайми? Дажжол — бир кўзли (кўр)дир ва у ўзи билан — дўзах ҳамда жаннатга ўхшаш нарсаларни — олиб келади; лекин у жаннат деб атайдиган (нарса) — аслида дўзахдир. Бас, мен сизларни — Нуҳ ўз қавмини ундан огоҳлантиргандек — (ундан) огоҳлантираман», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجِيءُ نُوحٌ وَأُمَّتُهُ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ، أَىْ رَبِّ‏.‏ فَيَقُولُ لأُمَّتِهِ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ لاَ، مَا جَاءَنَا مِنْ نَبِيٍّ‏.‏ فَيَقُولُ لِنُوحٍ مَنْ يَشْهَدُ لَكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم وَأُمَّتُهُ، فَنَشْهَدُ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ، وَهْوَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="2" aya_start="143" aya_end="143"]{‏وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ‏}‏ وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ ‏"‏‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Nuh va uning qavmi (Qiyomat kuni) keladi va Alloh (Nuhdan): ‹Sen (xabarni) yetkazdingmi?› — deb soʻraydi. U: ‹Ha, yo Robbim!› — deb javob beradi. Soʻng Alloh Nuhning qavmidan: ‹Nuh sizlarga Mening xabarimni yetkazdimi?› — deb soʻraydi. Ular: ‹Yoʻq, bizga hech bir paygʻambar kelmagan›, — deb javob beradi. Soʻng Alloh Nuhdan: ‹Sen uchun kim guvohlik beradi?› — deb soʻraydi. U: ‹Muhammad va uning ummati (men uchun guvohlik beradi)›, — deb javob beradi. Bas, men va mening ummatim u uchun guvohlik beramiz (yaʼni u Allohning xabarini yetkazganini). Mana shu — Allohning: ‹Shunday qilib, Biz sizlarni — odamlar ustidan guvoh boʻlishingiz uchun — adolatli va eng yaxshi ummat qildik...› (Baqara, 143) degan soʻzining (maʼnosi)dir», — dedi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Нуҳ ва унинг қавми (Қиёмат куни) келади ва Аллоҳ (Нуҳдан): ‹Сен (хабарни) етказдингми?› — деб сўрайди. У: ‹Ҳа, ё Роббим!› — деб жавоб беради. Сўнг Аллоҳ Нуҳнинг қавмидан: ‹Нуҳ сизларга Менинг хабаримни етказдими?› — деб сўрайди. Улар: ‹Йўқ, бизга ҳеч бир пайғамбар келмаган›, — деб жавоб беради. Сўнг Аллоҳ Нуҳдан: ‹Сен учун ким гувоҳлик беради?› — деб сўрайди. У: ‹Муҳаммад ва унинг уммати (мен учун гувоҳлик беради)›, — деб жавоб беради. Бас, мен ва менинг умматим у учун гувоҳлик берамиз (яъни у Аллоҳнинг хабарини етказганини). Мана шу — Аллоҳнинг: ‹Шундай қилиб, Биз сизларни — одамлар устидан гувоҳ бўлишингиз учун — адолатли ва энг яхши уммат қилдик...› (Бақара, 143) деган сўзининг (маъноси)дир», — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي دَعْوَةٍ، فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ، وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ، فَنَهَسَ مِنْهَا نَهْسَةً وَقَالَ ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ الْقَوْمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، هَلْ تَدْرُونَ بِمَنْ يَجْمَعُ اللَّهُ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُبْصِرُهُمُ النَّاظِرُ وَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي، وَتَدْنُو مِنْهُمُ الشَّمْسُ، فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ أَلاَ تَرَوْنَ إِلَى مَا أَنْتُمْ فِيهِ، إِلَى مَا بَلَغَكُمْ، أَلاَ تَنْظُرُونَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ فَيَقُولُ بَعْضُ النَّاسِ أَبُوكُمْ آدَمُ، فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُونَ يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ، خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ، وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ، وَأَسْكَنَكَ الْجَنَّةَ، أَلاَ تَشْفَعُ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ وَمَا بَلَغَنَا فَيَقُولُ رَبِّي غَضِبَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ، وَلاَ يَغْضَبُ بَعْدَهُ مِثْلَهُ، وَنَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُهُ، نَفْسِي نَفْسِي، اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي، اذْهَبُوا إِلَى نُوحٍ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ، وَسَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا، أَمَا تَرَى إِلَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى إِلَى مَا بَلَغَنَا أَلاَ تَشْفَعُ لَنَا إِلَى رَبِّكَ فَيَقُولُ رَبِّي غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ، وَلاَ يَغْضَبُ بَعْدَهُ مِثْلَهُ، نَفْسِي نَفْسِي، ائْتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَيَأْتُونِي، فَأَسْجُدُ تَحْتَ الْعَرْشِ فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، وَسَلْ تُعْطَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ لاَ أَحْفَظُ سَائِرَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga bir ziyofatda edik va uning oldiga pishirilgan (qoʻyning) oldingi oyogʻi (boldiri) qoʻyildi — u zot uni yaxshi koʻrardi. U zot undan bir luqma yedi va: «Men Qiyomat kuni barcha odamlarning boshligʻi (sarvari) boʻlaman. Bilasizlarmi, Alloh barcha avvalgi va oxirgi (odamlarni) qanday qilib bir tekis joyda toʻplaydi — u yerda bir kuzatuvchi (ularning) hammasini koʻra oladi va ular jarchini eshita oladi hamda quyosh ularga yaqinlashadi. Baʼzi odamlar: ‹Sizlar qanday holatga tushganingizni va qaerga yetganingizni koʻrmayapsizmi? Nega sizlar — Robbingiz huzurida sizlar uchun shafoat qiladigan — bir kishini qidirmaysizlar?› — deydi. Baʼzi odamlar: ‹Otangiz Odamga murojaat qilinglar›, — deydi. Ular uning oldiga borib: ‹Ey Odam! Sen — butun insoniyatning otasisan; Alloh seni Oʻz qoʻllari bilan yaratdi, farishtalarga senga sajda qilishni buyurdi va seni jannatda yashatdi. Sen Robbing huzurida biz uchun shafoat qilmaysanmi? Biz qanday (achinarli) holatda ekanimizni va qaerga yetganimizni koʻrmayapsanmi?› — deydi. Shunda Odam: ‹Bugun Robbim shu qadar gʻazablandiki, U hech qachon bunchalik gʻazablanmagan va kelajakda (ham) bunchalik gʻazablanmaydi; (bundan tashqari,) U meni (daraxtdan yeyishdan) man qildi, lekin men (Unga) itoatsizlik qildim. (Men oʻz tashvishimdaman) — oʻzim! Oʻzim! Boshqa birovning oldiga boringlar; Nuhning oldiga boringlar›, — deydi. Ular Nuhning oldiga borib: ‹Ey Nuh! Sen — yer ahliga (yuborilgan) Allohning paygʻambarlari orasida birinchisisan va Alloh seni shukr qiluvchi banda (deb) atadi. Biz qanday (achinarli) holatda ekanimizni va qaerga yetganimizni koʻrmayapsanmi? Sen Robbing huzurida biz uchun shafoat qilmaysanmi?› — deydi. Nuh: ‹Bugun Robbim shu qadar gʻazablandiki, U hech qachon bunchalik gʻazablanmagan va kelajakda (ham) bunchalik gʻazablanmaydi. Oʻzim! Oʻzim! Paygʻambar (Muhammad)ning oldiga boringlar›, — deydi. Odamlar mening oldimga keladi va men Allohning Arshi ostida sajdaga boraman. Soʻng menga: ‹Ey Muhammad! Boshingni koʻtar; shafoat qil — sening shafoating qabul qilinadi; (nimaiki) soʻra — senga beriladi›, — deb xitob qilinadi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга бир зиёфатда эдик ва унинг олдига пиширилган (қўйнинг) олдинги оёғи (болдири) қўйилди — у зот уни яхши кўрарди. У зот ундан бир луқма еди ва: «Мен Қиёмат куни барча одамларнинг бошлиғи (сарвари) бўламан. Биласизларми, Аллоҳ барча аввалги ва охирги (одамларни) қандай қилиб бир текис жойда тўплайди — у ерда бир кузатувчи (уларнинг) ҳаммасини кўра олади ва улар жарчини эшита олади ҳамда қуёш уларга яқинлашади. Баъзи одамлар: ‹Сизлар қандай ҳолатга тушганингизни ва қаэрга етганингизни кўрмаяпсизми? Нега сизлар — Роббингиз ҳузурида сизлар учун шафоат қиладиган — бир кишини қидирмайсизлар?› — дейди. Баъзи одамлар: ‹Отангиз Одамга мурожаат қилинглар›, — дейди. Улар унинг олдига бориб: ‹Эй Одам! Сен — бутун инсониятнинг отасисан; Аллоҳ сени Ўз қўллари билан яратди, фаришталарга сенга сажда қилишни буюрди ва сени жаннатда яшатди. Сен Роббинг ҳузурида биз учун шафоат қилмайсанми? Биз қандай (ачинарли) ҳолатда эканимизни ва қаэрга етганимизни кўрмаяпсанми?› — дейди. Шунда Одам: ‹Бугун Роббим шу қадар ғазабландики, У ҳеч қачон бунчалик ғазабланмаган ва келажакда (ҳам) бунчалик ғазабланмайди; (бундан ташқари,) У мени (дарахтдан ейишдан) ман қилди, лекин мен (Унга) итоацизлик қилдим. (Мен ўз ташвишимдаман) — ўзим! Ўзим! Бошқа бировнинг олдига боринглар; Нуҳнинг олдига боринглар›, — дейди. Улар Нуҳнинг олдига бориб: ‹Эй Нуҳ! Сен — ер аҳлига (юборилган) Аллоҳнинг пайғамбарлари орасида биринчисисан ва Аллоҳ сени шукр қилувчи банда (деб) атади. Биз қандай (ачинарли) ҳолатда эканимизни ва қаэрга етганимизни кўрмаяпсанми? Сен Роббинг ҳузурида биз учун шафоат қилмайсанми?› — дейди. Нуҳ: ‹Бугун Роббим шу қадар ғазабландики, У ҳеч қачон бунчалик ғазабланмаган ва келажакда (ҳам) бунчалик ғазабланмайди. Ўзим! Ўзим! Пайғамбар (Муҳаммад)нинг олдига боринглар›, — дейди. Одамлар менинг олдимга келади ва мен Аллоҳнинг Арши остида саждага бораман. Сўнг менга: ‹Эй Муҳаммад! Бошингни кўтар; шафоат қил — сенинг шафоатинг қабул қилинади; (нимаики) сўра — сенга берилади›, — деб хитоб қилинади», — деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏[quran sura="54" aya_start="15" aya_end="15"]{‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ‏}‏ مِثْلَ قِرَاءَةِ الْعَامَّةِ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ quyidagi oyatni odatdagi ohangda oʻqidi: ‹Fahal min muddakir (Bas, eslab oladigan (pand-nasihat oluvchi) bormi)?› (Qamar, 15).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ қуйидаги оятни одатдаги оҳангда ўқиди: ‹Фаҳал мин муддакир (Бас, эслаб оладиган (панд-насиҳат олувчи) борми)?› (Қамар, 15).

قَالَ عَبْدَانُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَنَسٌ كَانَ أَبُو ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُرِجَ سَقْفُ بَيْتِي وَأَنَا بِمَكَّةَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ، فَفَرَجَ صَدْرِي، ثُمَّ غَسَلَهُ بِمَاءِ زَمْزَمَ، ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا فَأَفْرَغَهَا فِي صَدْرِي، ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي، فَعَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ، فَلَمَّا جَاءَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، قَالَ جِبْرِيلُ لِخَازِنِ السَّمَاءِ افْتَحْ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا جِبْرِيلُ‏.‏ قَالَ مَعَكَ أَحَدٌ قَالَ مَعِيَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قَالَ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ، فَافْتَحْ‏.‏ فَلَمَّا عَلَوْنَا السَّمَاءَ إِذَا رَجُلٌ عَنْ يَمِينِهِ أَسْوِدَةٌ، وَعَنْ يَسَارِهِ أَسْوِدَةٌ، فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا يَا جِبْرِيلُ قَالَ هَذَا آدَمُ، وَهَذِهِ الأَسْوِدَةُ عَنْ يَمِينِهِ، وَعَنْ شِمَالِهِ نَسَمُ بَنِيهِ، فَأَهْلُ الْيَمِينِ مِنْهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ، وَالأَسْوِدَةُ الَّتِي عَنْ شِمَالِهِ أَهْلُ النَّارِ، فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ، وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى، ثُمَّ عَرَجَ بِي جِبْرِيلُ، حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ، فَقَالَ لِخَازِنِهَا افْتَحْ‏.‏ فَقَالَ لَهُ خَازِنُهَا مِثْلَ مَا قَالَ الأَوَّلُ، فَفَتَحَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ فِي السَّمَوَاتِ إِدْرِيسَ وَمُوسَى وَعِيسَى وَإِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ يُثْبِتْ لِي كَيْفَ مَنَازِلُهُمْ، غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ آدَمَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّادِسَةِ‏.‏ وَقَالَ أَنَسٌ فَلَمَّا مَرَّ جِبْرِيلُ بِإِدْرِيسَ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ، ثُمَّ مَرَرْتُ بِمُوسَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مُوسَى‏.‏ ثُمَّ مَرَرْتُ بِعِيسَى، فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عِيسَى‏.‏ ثُمَّ مَرَرْتُ بِإِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِبْرَاهِيمُ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ حَزْمٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا حَبَّةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَا يَقُولاَنِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثُمَّ عُرِجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوًى أَسْمَعُ صَرِيفَ الأَقْلاَمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ حَزْمٍ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ خَمْسِينَ صَلاَةً، فَرَجَعْتُ بِذَلِكَ حَتَّى أَمُرَّ بِمُوسَى، فَقَالَ مُوسَى مَا الَّذِي فُرِضَ عَلَى أُمَّتِكَ قُلْتُ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ صَلاَةً‏.‏ قَالَ فَرَاجِعْ رَبَّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَوَضَعَ شَطْرَهَا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ، فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ، فَرَجَعْتُ فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَقَالَ هِيَ خَمْسٌ، وَهْىَ خَمْسُونَ، لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ‏.‏ فَقُلْتُ قَدِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي، ثُمَّ انْطَلَقَ، حَتَّى أَتَى السِّدْرَةَ الْمُنْتَهَى، فَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لاَ أَدْرِي مَا هِيَ، ثُمَّ أُدْخِلْتُ ‏{‏الْجَنَّةَ‏}‏ فَإِذَا فِيهَا جَنَابِذُ اللُّؤْلُؤِ وَإِذَا تُرَابُهَا الْمِسْكُ ‏"‏‏.‏

Anas (Abu Zarrdan) rivoyat qiladi: Abu Zarr — Allohning Rasuli ﷺ shunday degan, deb aytardi: «Men Makkada ekanimda, uyimning tomi ochildi va Jabroil tushib, koʻkragimni ochdi va uni Zamzam suvi bilan yuvdi. Soʻng u — hikmat va iymonga toʻla — oltin tovoq keltirdi va uning (toʻla) narsasini koʻkragimga quygach, uni yopdi. Soʻng u qoʻlimdan ushlab, men bilan osmonga koʻtarildi. Jabroil eng yaqin osmonga yetganda, u osmon darvozaboniga: ‹(Darvozani) och›, — dedi. Darvozabon: ‹Bu kim?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Jabroil›, — deb javob berdi. U: ‹Sen bilan birga kimdir bormi?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Muhammad ﷺ men bilan birga›, — deb javob berdi. U: ‹U (huzurga) chaqirilganmi?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹Ha›, — dedi. Bas, darvoza ochildi va biz eng yaqin osmonga oʻtdik; u yerda biz — oʻngida bir guruh (koʻp odamlar) va chapida bir guruh boʻlgan — bir kishini oʻtirgan holda koʻrdik. U oʻngiga qaraganda kulardi, chapiga qaraganda esa yigʻlardi. U (menga): ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih oʻgʻil›, — dedi. Men: ‹Bu kishi kim, ey Jabroil?› — dedim. Jabroil: ‹U — Odam; oʻngida va chapidagi odamlar — uning naslining ruhlari. Oʻngdagilar — jannat ahli, chapdagilar — doʻzax ahlidir. Shu sabab u oʻngga qaraganda kuladi, chapga qaraganda yigʻlaydi›, — deb javob berdi. Soʻng Jabroil men bilan — ikkinchi osmonga yetguncha — koʻtarildi va darvozaboniga: ‹(Darvozani) och›, — dedi. Darvozabon unga — birinchi osmon darvozaboni aytgan (gap)ni aytdi va u darvozani ochdi». Anas qoʻshdi: Abu Zarr — Paygʻambar ﷺ osmonlar ustida Idris, Muso, Iso va Ibrohimni uchratganini zikr qildi, lekin u ularning joylarini (yaʼni har biri qaysi osmonda boʻlganini) aniqlamadi; ammo u — (Paygʻambar ﷺ) Odamni eng yaqin osmonda, Ibrohimni esa oltinchi (osmon)da uchratganini — zikr qildi. Anas: «Jabroil va Paygʻambar ﷺ Idris yonidan oʻtganda, u (Idris): ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹U kim?› — deb soʻradi. Jabroil: ‹U — Idris›, — dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng men Muso yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. Jabroil: ‹U — Muso›, — dedi. Soʻng men Iso yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih birodar!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. U: ‹U — Iso›, — deb javob berdi. Soʻng men Paygʻambar Ibrohim yonidan oʻtdim — u: ‹Marhabo, ey solih Paygʻambar va solih oʻgʻil!› — dedi. Men: ‹U kim?› — dedim. Jabroil: ‹U — Ibrohim›, — deb javob berdi». Ibn Abbos va Abu Hayya al-Ansoriydan (rivoyat qilinadi): Paygʻambar ﷺ: «Soʻng Jabroil men bilan — qalamlarning gʻiy-gʻiyini eshitadigan bir joyga — koʻtarildi», — dedi. Ibn Hazm va Anas ibn Molik — Paygʻambar ﷺ shunday degan (deb) aytadi: «Alloh menga ellik (vaqt) namozni farz qildi. Men Allohning bu buyrugʻi bilan qaytganimda, Muso yonidan oʻtdim — u mendan: ‹Alloh sening ummatingga nimani farz qildi?› — deb soʻradi. Men: ‹U ularga ellik (vaqt) namozni farz qildi›, — deb javob berdim. Shunda Muso menga: ‹Robbing huzuriga qayt (va kamaytirishni soʻra) — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Bas, men Robbim huzuriga qaytib, biroz kamaytirishni soʻradim va U uni yarmiga (qadar) kamaytirdi. Men yana Muso yonidan oʻtib, bu haqda unga xabar berganimda, u yana menga: ‹Robbing huzuriga qayt — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Bas, men avvalgidek Robbim huzuriga qaytdim va uning yarmi (yana) kamaytirildi. Men yana Muso yonidan oʻtdim — u menga: ‹Robbing huzuriga qayt — chunki sening ummating buni koʻtara olmaydi›, — dedi. Men yana Robbim huzuriga qaytdim va U: ‹Bular — besh (vaqt namoz) va ular (savob jihatidan) elliktaga (teng); chunki Mening Soʻzim oʻzgarmaydi›, — dedi. Men Musoning oldiga qaytdim — u yana menga Robbim huzuriga (yana kamaytirish uchun) qaytishni aytdi, lekin men unga: ‹Men endi Robbimdan soʻrashga uyalaman›, — dedim. Soʻng Jabroil meni — Sidratul Muntahoga yetguncha — olib bordi; u — taʼriflab boʻlmaydigan ranglar bilan oʻralgan edi. Soʻng men jannatga kiritildim — u yerda men marvariddan (yasalgan) kichik chodirlarni topdim va uning tuprogʻi mushk (bir xil atir) edi».Анас (Абу Заррдан) ривоят қилади: Абу Зарр — Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деган, деб айтарди: «Мен Маккада эканимда, уйимнинг томи очилди ва Жаброил тушиб, кўкрагимни очди ва уни Замзам суви билан ювди. Сўнг у — ҳикмат ва иймонга тўла — олтин товоқ келтирди ва унинг (тўла) нарсасини кўкрагимга қуйгач, уни ёпди. Сўнг у қўлимдан ушлаб, мен билан осмонга кўтарилди. Жаброил энг яқин осмонга етганда, у осмон дарвозабонига: ‹(Дарвозани) оч›, — деди. Дарвозабон: ‹Бу ким?› — деб сўради. Жаброил: ‹Жаброил›, — деб жавоб берди. У: ‹Сен билан бирга кимдир борми?› — деб сўради. Жаброил: ‹Муҳаммад ﷺ мен билан бирга›, — деб жавоб берди. У: ‹У (ҳузурга) чақирилганми?› — деб сўради. Жаброил: ‹Ҳа›, — деди. Бас, дарвоза очилди ва биз энг яқин осмонга ўтдик; у ерда биз — ўнгида бир гуруҳ (кўп одамлар) ва чапида бир гуруҳ бўлган — бир кишини ўтирган ҳолда кўрдик. У ўнгига қараганда куларди, чапига қараганда эса йиғларди. У (менга): ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ ўғил›, — деди. Мен: ‹Бу киши ким, эй Жаброил?› — дедим. Жаброил: ‹У — Одам; ўнгида ва чапидаги одамлар — унинг наслининг руҳлари. Ўнгдагилар — жаннат аҳли, чапдагилар — дўзах аҳлидир. Шу сабаб у ўнгга қараганда кулади, чапга қараганда йиғлайди›, — деб жавоб берди. Сўнг Жаброил мен билан — иккинчи осмонга етгунча — кўтарилди ва дарвозабонига: ‹(Дарвозани) оч›, — деди. Дарвозабон унга — биринчи осмон дарвозабони айтган (гап)ни айтди ва у дарвозани очди». Анас қўшди: Абу Зарр — Пайғамбар ﷺ осмонлар устида Идрис, Мусо, Исо ва Иброҳимни учратганини зикр қилди, лекин у уларнинг жойларини (яъни ҳар бири қайси осмонда бўлганини) аниқламади; аммо у — (Пайғамбар ﷺ) Одамни энг яқин осмонда, Иброҳимни эса олтинчи (осмон)да учратганини — зикр қилди. Анас: «Жаброил ва Пайғамбар ﷺ Идрис ёнидан ўтганда, у (Идрис): ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹У ким?› — деб сўради. Жаброил: ‹У — Идрис›, — деди», — деди. Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг мен Мусо ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. Жаброил: ‹У — Мусо›, — деди. Сўнг мен Исо ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ биродар!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. У: ‹У — Исо›, — деб жавоб берди. Сўнг мен Пайғамбар Иброҳим ёнидан ўтдим — у: ‹Марҳабо, эй солиҳ Пайғамбар ва солиҳ ўғил!› — деди. Мен: ‹У ким?› — дедим. Жаброил: ‹У — Иброҳим›, — деб жавоб берди». Ибн Аббос ва Абу Ҳайя ал-Ансорийдан (ривоят қилинади): Пайғамбар ﷺ: «Сўнг Жаброил мен билан — қаламларнинг ғий-ғийини эшитадиган бир жойга — кўтарилди», — деди. Ибн Ҳазм ва Анас ибн Молик — Пайғамбар ﷺ шундай деган (деб) айтади: «Аллоҳ менга эллик (вақт) намозни фарз қилди. Мен Аллоҳнинг бу буйруғи билан қайтганимда, Мусо ёнидан ўтдим — у мендан: ‹Аллоҳ сенинг умматингга нимани фарз қилди?› — деб сўради. Мен: ‹У уларга эллик (вақт) намозни фарз қилди›, — деб жавоб бердим. Шунда Мусо менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт (ва камайтиришни сўра) — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Бас, мен Роббим ҳузурига қайтиб, бироз камайтиришни сўрадим ва У уни ярмига (қадар) камайтирди. Мен яна Мусо ёнидан ўтиб, бу ҳақда унга хабар берганимда, у яна менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Бас, мен аввалгидек Роббим ҳузурига қайтдим ва унинг ярми (яна) камайтирилди. Мен яна Мусо ёнидан ўтдим — у менга: ‹Роббинг ҳузурига қайт — чунки сенинг умматинг буни кўтара олмайди›, — деди. Мен яна Роббим ҳузурига қайтдим ва У: ‹Булар — беш (вақт намоз) ва улар (савоб жиҳатидан) элликтага (тенг); чунки Менинг Сўзим ўзгармайди›, — деди. Мен Мусонинг олдига қайтдим — у яна менга Роббим ҳузурига (яна камайтириш учун) қайтишни айтди, лекин мен унга: ‹Мен энди Роббимдан сўрашга уяламан›, — дедим. Сўнг Жаброил мени — Сидратул Мунтаҳога етгунча — олиб борди; у — таърифлаб бўлмайдиган ранглар билан ўралган эди. Сўнг мен жаннатга киритилдим — у ерда мен марвариддан (ясалган) кичик чодирларни топдим ва унинг тупроғи мушк (бир хил атир) эди».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نُصِرْتُ بِالصَّبَا، وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men Sabo (yaʼni sharq shamoli) bilan gʻolib qilindim va Od qavmi Dabur (yaʼni gʻarb shamoli) bilan halok qilindi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен Сабо (яъни шарқ шамоли) билан ғолиб қилиндим ва Од қавми Дабур (яъни ғарб шамоли) билан ҳалок қилинди», — деди.

قَالَ وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذُهَيْبَةٍ فَقَسَمَهَا بَيْنَ الأَرْبَعَةِ الأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ ثُمَّ الْمُجَاشِعِيِّ، وَعُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ، وَزَيْدٍ الطَّائِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي نَبْهَانَ، وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلاَثَةَ الْعَامِرِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي كِلاَبٍ، فَغَضِبَتْ قُرَيْشٌ وَالأَنْصَارُ، قَالُوا يُعْطِي صَنَادِيدَ أَهْلِ نَجْدٍ وَيَدَعُنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَتَأَلَّفُهُمْ ‏"‏‏.‏ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ غَائِرُ الْعَيْنَيْنِ مُشْرِفُ الْوَجْنَتَيْنِ، نَاتِئُ الْجَبِينِ، كَثُّ اللِّحْيَةِ، مَحْلُوقٌ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ يَا مُحَمَّدُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ إِذَا عَصَيْتُ، أَيَأْمَنُنِي اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الأَرْضِ فَلاَ تَأْمَنُونِي ‏"‏‏.‏ فَسَأَلَهُ رَجُلٌ قَتْلَهُ ـ أَحْسِبُهُ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ ـ فَمَنَعَهُ، فَلَمَّا وَلَّى قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا ـ أَوْ فِي عَقِبِ هَذَا ـ قَوْمٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ، لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِيَّةِ، يَقْتُلُونَ أَهْلَ الإِسْلاَمِ، وَيَدَعُونَ أَهْلَ الأَوْثَانِ، لَئِنْ أَنَا أَدْرَكْتُهُمْ لأَقْتُلَنَّهُمْ قَتْلَ عَادٍ ‏"‏‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali Paygʻambar ﷺ ga bir parcha oltin yubordi va u zot uni toʻrt kishiga taqsimladi: Mujashi qabilasidan Aqra ibn Hobis al-Hanzaliyga, Uyayna ibn Badr al-Fazoriyga, Bani Nahbon (qabilasi)ga mansub Zayd at-Toiyga va Bani Kilob (qabilasi)ga mansub Alqama ibn Ulosa al-Omiriyga. Shunda Quraysh va ansorlar gʻazablanib: «U (yaʼni Paygʻambar ﷺ) Najd boshliqlariga beradi-yu, bizga bermaydi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Men ularga) — ularning qalbini (Islomga) jalb qilish uchun — (beraman)», — dedi. Soʻng — koʻzlari ichiga botgan, yonoqlari boʻrtgan, peshonasi koʻtarilgan, soqoli quyuq va boshi qirtishlangan — bir kishi (Paygʻambar ﷺ ning oldiga) kelib: «Allohdan qoʻrq, ey Muhammad!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar men Allohga itoatsizlik qilsam, kim Allohga itoat qiladi? (Adolatdanmi:) Alloh meni yer yuzidagi barcha odamlarga ishongan, sizlar esa menga ishonmaysizmi?» — dedi. Kimdir — menimcha, Xolid ibn Validdir — Paygʻambar ﷺ dan oʻsha kishining boshini chopib tashlashga ruxsat soʻradi, lekin u zot uni man qildi. U kishi ketganda, Paygʻambar ﷺ: «Bu kishining naslidan — Qurʼonni oʻqiydigan, lekin Qurʼon ularning boʻgʻzidan oʻtmaydigan (yaʼni toʻtiqushdek oʻqib, uni tushunmaydigan va unga amal qilmaydigan) baʼzilar (chiqadi); va ular — oʻq ovning tanasidan oʻtib ketgandek — dindan chiqib ketadi. Ular musulmonlarni oʻldiradi, lekin butparastlarga tegmaydi. Agar men ularning zamonigacha yashasam, men ularni — Od qavmi oʻldirilgandek — oʻldiraman (yaʼni hammasini oʻldiraman)», — dedi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али Пайғамбар ﷺ га бир парча олтин юборди ва у зот уни тўрт кишига тақсимлади: Мужаши қабиласидан Ақра ибн Ҳобис ал-Ҳанзалийга, Уяйна ибн Бадр ал-Фазорийга, Бани Наҳбон (қабиласи)га мансуб Зайд ат-Тоийга ва Бани Килоб (қабиласи)га мансуб Алқама ибн Улоса ал-Омирийга. Шунда Қурайш ва ансорлар ғазабланиб: «У (яъни Пайғамбар ﷺ) Нажд бошлиқларига беради-ю, бизга бермайди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «(Мен уларга) — уларнинг қалбини (Исломга) жалб қилиш учун — (бераман)», — деди. Сўнг — кўзлари ичига ботган, ёноқлари бўртган, пешонаси кўтарилган, соқоли қуюқ ва боши қиртишланган — бир киши (Пайғамбар ﷺ нинг олдига) келиб: «Аллоҳдан қўрқ, эй Муҳаммад!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар мен Аллоҳга итоацизлик қилсам, ким Аллоҳга итоат қилади? (Адолатданми:) Аллоҳ мени ер юзидаги барча одамларга ишонган, сизлар эса менга ишонмайсизми?» — деди. Кимдир — менимча, Холид ибн Валиддир — Пайғамбар ﷺ дан ўша кишининг бошини чопиб ташлашга рухсат сўради, лекин у зот уни ман қилди. У киши кетганда, Пайғамбар ﷺ: «Бу кишининг наслидан — Қуръонни ўқийдиган, лекин Қуръон уларнинг бўғзидан ўтмайдиган (яъни тўтиқушдек ўқиб, уни тушунмайдиган ва унга амал қилмайдиган) баъзилар (чиқади); ва улар — ўқ овнинг танасидан ўтиб кетгандек — диндан чиқиб кетади. Улар мусулмонларни ўлдиради, лекин бутпарастларга тегмайди. Агар мен уларнинг замонигача яшасам, мен уларни — Од қавми ўлдирилгандек — ўлдираман (яъни ҳаммасини ўлдираман)», — деди.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ ‏[quran sura="54" aya_start="15" aya_end="15"]{‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ‏}‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Fahal min muddakir (Bas, eslab oladigan (pand-nasihat oluvchi) bormi)?› (deb) oʻqiganini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Фаҳал мин муддакир (Бас, эслаб оладиган (панд-насиҳат олувчи) борми)?› (деб) ўқиганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ زَيْنَبَ ابْنَةَ أَبِي سَلَمَةَ، حَدَّثَتْهُ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ جَحْشٍ ـ رضى الله عنهن أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا فَزِعًا يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ وَحَلَّقَ بِإِصْبَعِهِ الإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ ابْنَةُ جَحْشٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، إِذَا كَثُرَ الْخُبْثُ ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Jahsh (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ uning oldiga qoʻrqqan holatda kelib: «Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yoʻq. Yaqinlashib kelgan bir xavfdan arablar holiga voy! Yaʼjuj va Maʼjuj devorida mana shunday bir teshik ochildi», — dedi va bosh barmogʻi hamda koʻrsatkich barmogʻi bilan (bir) doira (halqa) yasadi. Zaynab bint Jahsh: «Yo Rasululloh! Bizning oramizda solih kishilar boʻla turib, biz halok boʻlamizmi?» — dedi. U zot: «Ha, yomon (kishi)lar koʻpayganda», — dedi.Зайнаб бинт Жаҳш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ унинг олдига қўрққан ҳолатда келиб: «Аллоҳдан бошқа ибодатга сазовор зот йўқ. Яқинлашиб келган бир хавфдан араблар ҳолига вой! Яъжуж ва Маъжуж деворида мана шундай бир тешик очилди», — деди ва бош бармоғи ҳамда кўрсаткич бармоғи билан (бир) доира (ҳалқа) ясади. Зайнаб бинт Жаҳш: «Ё Расулуллоҳ! Бизнинг орамизда солиҳ кишилар бўла туриб, биз ҳалок бўламизми?» — деди. У зот: «Ҳа, ёмон (киши)лар кўпайганда», — деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَتَحَ اللَّهُ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلَ هَذَا ‏"‏‏.‏ وَعَقَدَ بِيَدِهِ تِسْعِينَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Yaʼjuj va Maʼjuj (qavmi)ning devorida mana shunday bir teshik ochdi», — dedi va qoʻli bilan (barmoqlari yordamida shaklini koʻrsatdi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Яъжуж ва Маъжуж (қавми)нинг деворида мана шундай бир тешик очди», — деди ва қўли билан (бармоқлари ёрдамида шаклини кўрсатди).

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى يَا آدَمُ‏.‏ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ‏.‏ فَيَقُولُ أَخْرِجْ بَعْثَ النَّارِ‏.‏ قَالَ وَمَا بَعْثُ النَّارِ قَالَ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعَمِائَةٍ وَتِسْعَةً وَتِسْعِينَ، فَعِنْدَهُ يَشِيبُ الصَّغِيرُ، وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا، وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى، وَمَا هُمْ بِسُكَارَى، وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأَيُّنَا ذَلِكَ الْوَاحِدُ قَالَ ‏"‏ أَبْشِرُوا فَإِنَّ مِنْكُمْ رَجُلٌ، وَمِنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ أَلْفٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنِّي أَرْجُو أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَكَبَّرْنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْجُو أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَكَبَّرْنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَكَبَّرْنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَنْتُمْ فِي النَّاسِ إِلاَّ كَالشَّعَرَةِ السَّوْدَاءِ فِي جِلْدِ ثَوْرٍ أَبْيَضَ، أَوْ كَشَعَرَةٍ بَيْضَاءَ فِي جِلْدِ ثَوْرٍ أَسْوَدَ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh (Qiyomat kuni): ‹Ey Odam›, — deydi. Odam: ‹Labbayka va saʼdayk (Buyrugʻingga shay turibman); va barcha yaxshilik Sening qoʻlingda›, — deb javob beradi. Alloh: ‹Doʻzax ahlini (ajratib) chiqar›, — deydi. Odam: ‹Yo Alloh! Doʻzax ahli qancha?› — deydi. Alloh: ‹Har mingdan toʻqqiz yuz toʻqson toʻqqiztasini chiqar›, — deb javob beradi. Oʻsha paytda bolalar oqsoch (qari) boʻlib qoladi, har bir homilador (ayol) homilasini tashlaydi va sen odamlarni — mast (kabi) koʻrasan, holbuki ular mast emas; lekin Allohning gʻazabi dahshatli boʻladi», — dedi. Paygʻambar ﷺ ning sahobalari: «Yo Rasululloh! U (istisno qilingan) bir kishi kim?» — dedi. U zot: «Xushxabardan xursand boʻlinglar; bir kishi sizlardan, ming kishi esa — Yaʼjuj va Maʼjujdan boʻladi», — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men sizlar — jannat ahlining toʻrtdan biri boʻlishingizni umid qilaman», — dedi. Biz: «Allohu akbar!» — deb baqirdik. U zot: «Men sizlar — jannat ahlining uchdan biri boʻlishingizni umid qilaman», — deb qoʻshdi. Biz: «Allohu akbar!» — deb baqirdik. U zot: «Men sizlar — jannat ahlining yarmi boʻlishingizni umid qilaman», — dedi. Biz: «Allohu akbar!» — deb baqirdik. U zot yana: «Sizlar (musulmonlar) — (gʻayrimusulmonlarga nisbatan) oq hoʻkizning terisidagi qora tukdek yoki qora hoʻkizning terisidagi oq tukdek(siz) (yaʼni sizlarning soningiz — ularnikiga nisbatan juda oz)», — dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ (Қиёмат куни): ‹Эй Одам›, — дейди. Одам: ‹Лаббайка ва саъдайк (Буйруғингга шай турибман); ва барча яхшилик Сенинг қўлингда›, — деб жавоб беради. Аллоҳ: ‹Дўзах аҳлини (ажратиб) чиқар›, — дейди. Одам: ‹Ё Аллоҳ! Дўзах аҳли қанча?› — дейди. Аллоҳ: ‹Ҳар мингдан тўққиз юз тўқсон тўққизтасини чиқар›, — деб жавоб беради. Ўша пайтда болалар оқсоч (қари) бўлиб қолади, ҳар бир ҳомиладор (аёл) ҳомиласини ташлайди ва сен одамларни — маст (каби) кўрасан, ҳолбуки улар маст эмас; лекин Аллоҳнинг ғазаби даҳшатли бўлади», — деди. Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари: «Ё Расулуллоҳ! У (истисно қилинган) бир киши ким?» — деди. У зот: «Хушхабардан хурсанд бўлинглар; бир киши сизлардан, минг киши эса — Яъжуж ва Маъжуждан бўлади», — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен сизлар — жаннат аҳлининг тўртдан бири бўлишингизни умид қиламан», — деди. Биз: «Аллоҳу акбар!» — деб бақирдик. У зот: «Мен сизлар — жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизни умид қиламан», — деб қўшди. Биз: «Аллоҳу акбар!» — деб бақирдик. У зот: «Мен сизлар — жаннат аҳлининг ярми бўлишингизни умид қиламан», — деди. Биз: «Аллоҳу акбар!» — деб бақирдик. У зот яна: «Сизлар (мусулмонлар) — (ғайримусулмонларга нисбатан) оқ ҳўкизнинг терисидаги қора тукдек ёки қора ҳўкизнинг терисидаги оқ тукдек(сиз) (яъни сизларнинг сонингиз — уларникига нисбатан жуда оз)», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ـ ثُمَّ قَرَأَ – ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ‏}‏ وَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، وَإِنَّ أُنَاسًا مِنْ أَصْحَابِي يُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ أَصْحَابِي أَصْحَابِي‏.‏ فَيَقُولُ، إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏الْحَكِيمُ ‏}‏‏"‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlar (Qiyomat kuni) — yalangoyoq, yalangʻoch va xatna qilinmagan holda — toʻplanasizlar», — dedi. Soʻng u zot (mana shu oyatni) oʻqidi: ‹Biz dastlabki yaratishni qanday boshlagan boʻlsak, uni (shunday) qaytaramiz — (bu) Bizning zimmamizdagi vaʼda; albatta, Biz (shuni) qilamiz› (Anbiyo, 104). U zot qoʻshdi: «Qiyomat kuni birinchi boʻlib kiyintiriladigan — Ibrohimdir; va mening baʼzi sahobalarim chap tomonga (yaʼni doʻzaxga tomon) olib ketiladi va men: ‹Mening sahobalarim! Mening sahobalarim!› — deyman. (Menga): ‹Ular — sen ularni (tark etib) ketganingdan keyin Islomdan qaytib (murtad boʻlib) ketdi›, — deyiladi. Soʻng men — Allohning solih bandasi (yaʼni Iso) aytganidek — aytaman: ‹Va men ular orasida boʻlganimda, ularga guvoh edim. Sen meni (oʻz huzuringga) olganingdan keyin, Sen ularning kuzatuvchisi boʻlding va Sen barcha narsaga guvohsan. Agar Sen ularni azoblasang, ular — Sening bandalaring; agar Sen ularni magʻfirat qilsang, albatta, Sen — yolgʻiz Sen — Qudratli va Hikmatlisan› (Moida, 117-118)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлар (Қиёмат куни) — ялангоёқ, яланғоч ва хатна қилинмаган ҳолда — тўпланасизлар», — деди. Сўнг у зот (мана шу оятни) ўқиди: ‹Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз — (бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъда; албатта, Биз (шуни) қиламиз› (Анбиё, 104). У зот қўшди: «Қиёмат куни биринчи бўлиб кийинтириладиган — Иброҳимдир; ва менинг баъзи саҳобаларим чап томонга (яъни дўзахга томон) олиб кетилади ва мен: ‹Менинг саҳобаларим! Менинг саҳобаларим!› — дейман. (Менга): ‹Улар — сен уларни (тарк этиб) кетганингдан кейин Исломдан қайтиб (муртад бўлиб) кетди›, — дейилади. Сўнг мен — Аллоҳнинг солиҳ бандаси (яъни Исо) айтганидек — айтаман: ‹Ва мен улар орасида бўлганимда, уларга гувоҳ эдим. Сен мени (ўз ҳузурингга) олганингдан кейин, Сен уларнинг кузатувчиси бўлдинг ва Сен барча нарсага гувоҳсан. Агар Сен уларни азобласанг, улар — Сенинг бандаларинг; агар Сен уларни мағфират қилсанг, албатта, Сен — ёлғиз Сен — Қудратли ва Ҳикматлисан› (Моида, 117-118)», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَخِي عَبْدُ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَلْقَى إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ آزَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَعَلَى وَجْهِ آزَرَ قَتَرَةٌ وَغَبَرَةٌ، فَيَقُولُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ لاَ تَعْصِنِي فَيَقُولُ أَبُوهُ فَالْيَوْمَ لاَ أَعْصِيكَ‏.‏ فَيَقُولُ إِبْرَاهِيمُ يَا رَبِّ، إِنَّكَ وَعَدْتَنِي أَنْ لاَ تُخْزِيَنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ، فَأَىُّ خِزْىٍ أَخْزَى مِنْ أَبِي الأَبْعَدِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى إِنِّي حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَى الْكَافِرِينَ، ثُمَّ يُقَالُ يَا إِبْرَاهِيمُ مَا تَحْتَ رِجْلَيْكَ فَيَنْظُرُ فَإِذَا هُوَ بِذِيخٍ مُلْتَطِخٍ، فَيُؤْخَذُ بِقَوَائِمِهِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kuni Ibrohim — yuzi qora va chang bilan qoplangan otasi Ozarni uchratadi. (Ibrohim unga): ‹Men senga: «Menga itoatsizlik qilma», — demaganmidim?› — deydi. Otasi: ‹Bugun men senga itoatsizlik qilmayman›, — deb javob beradi. Ibrohim: ‹Yo Robbim! Sen menga — Qiyomat kuni meni sharmanda qilmaslikni — vaʼda qilgan eding; otamning laʼnatlanishi va xor boʻlishidan koʻra menga koʻproq sharmandalik (boʻladigan) nima bor?› — deydi. Shunda Alloh (unga): ‹Men jannatni kofirlarga harom qilganman›, — deydi. Soʻng unga: ‹Ey Ibrohim! Qara! Oyoqlaring ostida nima bor?› — deyiladi. U qaraydi va u yerda qonga belangan bir maxluq (kaftor)ni koʻradi — u oyoqlaridan ushlanib, doʻzaxga tashlanadi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат куни Иброҳим — юзи қора ва чанг билан қопланган отаси Озарни учратади. (Иброҳим унга): ‹Мен сенга: «Менга итоацизлик қилма», — демаганмидим?› — дейди. Отаси: ‹Бугун мен сенга итоацизлик қилмайман›, — деб жавоб беради. Иброҳим: ‹Ё Роббим! Сен менга — Қиёмат куни мени шарманда қилмасликни — ваъда қилган эдинг; отамнинг лаънатланиши ва хор бўлишидан кўра менга кўпроқ шармандалик (бўладиган) нима бор?› — дейди. Шунда Аллоҳ (унга): ‹Мен жаннатни кофирларга ҳаром қилганман›, — дейди. Сўнг унга: ‹Эй Иброҳим! Қара! Оёқларинг остида нима бор?› — дейилади. У қарайди ва у ерда қонга беланган бир махлуқ (кафтор)ни кўради — у оёқларидан ушланиб, дўзахга ташланади», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، أَنَّ بُكَيْرًا، حَدَّثَهُ عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ فَوَجَدَ فِيهِ صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ وَصُورَةَ مَرْيَمَ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا لَهُمْ، فَقَدْ سَمِعُوا أَنَّ الْمَلاَئِكَةَ لاَ تَدْخُلُ بَيْتًا فِيهِ صُورَةٌ، هَذَا إِبْرَاهِيمُ مُصَوَّرٌ فَمَا لَهُ يَسْتَقْسِمُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbaga kirdi va uning ichida (Paygʻambar) Ibrohim hamda Maryamning rasmlarini topdi. Shunda u zot: «Ularga (yaʼni Qurayshga) nima boʻldi? Ular — farishtalar ichida rasmlar boʻlgan uyga kirmasligini — allaqachon eshitishgan; holbuki bu — Ibrohimning rasmi. Va nega u — fol oqlari bilan fol ochayotgan (holatda) tasvirlangan?» — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбага кирди ва унинг ичида (Пайғамбар) Иброҳим ҳамда Марямнинг расмларини топди. Шунда у зот: «Уларга (яъни Қурайшга) нима бўлди? Улар — фаришталар ичида расмлар бўлган уйга кирмаслигини — аллақачон эшитишган; ҳолбуки бу — Иброҳимнинг расми. Ва нега у — фол оқлари билан фол очаётган (ҳолатда) тасвирланган?» — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى الصُّوَرَ فِي الْبَيْتِ لَمْ يَدْخُلْ، حَتَّى أَمَرَ بِهَا فَمُحِيَتْ، وَرَأَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ بِأَيْدِيهِمَا الأَزْلاَمُ فَقَالَ ‏"‏ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ، وَاللَّهِ إِنِ اسْتَقْسَمَا بِالأَزْلاَمِ قَطُّ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Kaʼbada rasmlarni koʻrganda, — to ularni oʻchirishni buyurmaguncha — unga kirmadi. U zot (Ibrohim va Ismoilning fol oqlarini koʻtarib turgan rasmlarini) koʻrganda: «Alloh ularni (yaʼni Qurayshni) laʼnatlasin! Allohga qasamki, na Ibrohim, na Ismoil fol oqlari bilan fol ochmagan», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Каъбада расмларни кўрганда, — то уларни ўчиришни буюрмагунча — унга кирмади. У зот (Иброҳим ва Исмоилнинг фол оқларини кўтариб турган расмларини) кўрганда: «Аллоҳ уларни (яъни Қурайшни) лаънатласин! Аллоҳга қасамки, на Иброҳим, на Исмоил фол оқлари билан фол очмаган», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ ‏"‏ أَتْقَاهُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَيُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونَ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقُهُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ وَمُعْتَمِرٌ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar: «Yo Rasululloh! Odamlarning eng karami (sharaflisi) kim (Alloh nazarida)?» — dedi. U zot: «Ularning eng taqvodori», — dedi. Ular: «Biz sizdan bu haqda soʻramayapmiz», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, — Allohning Paygʻambari, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Xalili (yaʼni Ibrohim)ning oʻgʻli — Yusuf», — dedi. Ular: «Biz bu haqda (ham) soʻramoqchi emasmiz», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, sizlar arablarning nasl-nasabi haqida soʻramoqchisiz. Johiliyat davrida eng yaxshi boʻlganlar — Islomda (ham) eng yaxshi boʻladi — agar ular diniy ilmni anglasalar (oʻrgansalar)», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар: «Ё Расулуллоҳ! Одамларнинг энг карами (шарафлиси) ким (Аллоҳ назарида)?» — деди. У зот: «Уларнинг энг тақводори», — деди. Улар: «Биз сиздан бу ҳақда сўрамаяпмиз», — деди. У зот: «Ундай бўлса, — Аллоҳнинг Пайғамбари, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Халили (яъни Иброҳим)нинг ўғли — Юсуф», — деди. Улар: «Биз бу ҳақда (ҳам) сўрамоқчи эмасмиз», — деди. У зот: «Ундай бўлса, сизлар арабларнинг насл-насаби ҳақида сўрамоқчисиз. Жоҳилият даврида энг яхши бўлганлар — Исломда (ҳам) энг яхши бўлади — агар улар диний илмни англасалар (ўргансалар)», — деди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا سَمُرَةُ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتِيَانِ، فَأَتَيْنَا عَلَى رَجُلٍ طَوِيلٍ، لاَ أَكَادُ أَرَى رَأْسَهُ طُولاً، وَإِنَّهُ إِبْرَاهِيمُ صلى الله عليه وسلم ‏"‏‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kechasi (tushimda) mening oldimga ikki kishi keldi (va meni oʻzlari bilan olib ketdi). Biz shu qadar uzun boʻyli bir kishi yonidan oʻtdikki, men uning boshini koʻra olmadim; va oʻsha kishi — Ibrohim edi», — dedi.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кечаси (тушимда) менинг олдимга икки киши келди (ва мени ўзлари билан олиб кетди). Биз шу қадар узун бўйли бир киши ёнидан ўтдикки, мен унинг бошини кўра олмадим; ва ўша киши — Иброҳим эди», — деди.

حَدَّثَنِي بَيَانُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ وَذَكَرُوا لَهُ الدَّجَّالَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ مَكْتُوبٌ كَافِرٌ أَوْ ك ف ر‏.‏ قَالَ لَمْ أَسْمَعْهُ وَلَكِنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَمَّا إِبْرَاهِيمُ فَانْظُرُوا إِلَى صَاحِبِكُمْ، وَأَمَّا مُوسَى فَجَعْدٌ آدَمُ عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ مَخْطُومٍ بِخُلْبَةٍ، كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ انْحَدَرَ فِي الْوَادِي ‏"‏‏.‏

Mujohid (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Odamlar Ibn Abbos oldida — Dajjolning peshonasida ‹kofir› soʻzi (yoki ‹kofir›ning harflari) yozilgan boʻladi, deb zikr qilganda, men Ibn Abbosning shunday deganini eshitdim: «Men buni (yaʼni Dajjol haqidagini) eshitmadim; lekin Paygʻambar ﷺ: ‹Agar Ibrohimni koʻrmoqchi boʻlsangiz, sheriklaringizga (yaʼni menga) qaranglar; Muso esa — jingalak sochli, bugʻdoyrang kishi (boʻlib, u) qizil tuyaga (minar) edi — uning jilovi xurmo poʻstlogʻidan (toʻqilgan) edi. Goʻyo men hozir bir vodiyga (qarab) tushib borayotgandekman›, — dedi».Мужоҳид (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Одамлар Ибн Аббос олдида — Дажжолнинг пешонасида ‹кофир› сўзи (ёки ‹кофир›нинг ҳарфлари) ёзилган бўлади, деб зикр қилганда, мен Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитдим: «Мен буни (яъни Дажжол ҳақидагини) эшитмадим; лекин Пайғамбар ﷺ: ‹Агар Иброҳимни кўрмоқчи бўлсангиз, шерикларингизга (яъни менга) қаранглар; Мусо эса — жингалак сочли, буғдойранг киши (бўлиб, у) қизил туяга (минар) эди — унинг жилови хурмо пўстлоғидан (тўқилган) эди. Гўё мен ҳозир бир водийга (қараб) тушиб бораётгандекман›, — деди».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقُرَشِيُّ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْتَتَنَ إِبْرَاهِيمُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَهْوَ ابْنُ ثَمَانِينَ سَنَةً بِالْقَدُّومِ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ ‏"‏ بِالْقَدُومِ ‏"‏‏.‏ مُخَفَّفَةً‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ‏.‏ تَابَعَهُ عَجْلاَنُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ‏.‏ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ibrohim — sakson yoshida — qadum (teshasi) bilan xatna qildi», — dedi (Abu Zinod ham yuqoridagidek (rivoyat qildi): «Qadum (teshasi) bilan». — Qadum: bir turdagi tesha-bolta.)Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Иброҳим — саксон ёшида — қадум (тешаси) билан хатна қилди», — деди (Абу Зинод ҳам юқоридагидек (ривоят қилди): «Қадум (тешаси) билан». — Қадум: бир турдаги теша-болта.)

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ تَلِيدٍ الرُّعَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ إِلاَّ ثَلاَثًا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ibrohim — uch holatdan boshqa — yolgʻon gapirmagan», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Иброҳим — уч ҳолатдан бошқа — ёлғон гапирмаган», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ إِلاَّ ثَلاَثَ كَذَبَاتٍ ثِنْتَيْنِ مِنْهُنَّ فِي ذَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، قَوْلُهُ ‏[quran sura="37" aya_start="89" aya_end="89"]{‏إِنِّي سَقِيمٌ ‏}‏ وَقَوْلُهُ ‏[quran sura="21" aya_start="63" aya_end="63"]{‏بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا‏}‏، وَقَالَ بَيْنَا هُوَ ذَاتَ يَوْمٍ وَسَارَةُ إِذْ أَتَى عَلَى جَبَّارٍ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ هَا هُنَا رَجُلاً مَعَهُ امْرَأَةٌ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ، فَسَأَلَهُ عَنْهَا‏.‏ فَقَالَ مَنْ هَذِهِ قَالَ أُخْتِي، فَأَتَى سَارَةَ قَالَ يَا سَارَةُ، لَيْسَ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ مُؤْمِنٌ غَيْرِي وَغَيْرُكِ، وَإِنَّ هَذَا سَأَلَنِي، فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّكِ أُخْتِي فَلاَ تُكَذِّبِينِي‏.‏ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا، فَلَمَّا دَخَلَتْ عَلَيْهِ ذَهَبَ يَتَنَاوَلُهَا بِيَدِهِ، فَأُخِذَ فَقَالَ ادْعِي اللَّهَ لِي وَلاَ أَضُرُّكِ‏.‏ فَدَعَتِ اللَّهَ فَأُطْلِقَ، ثُمَّ تَنَاوَلَهَا الثَّانِيَةَ، فَأُخِذَ مِثْلَهَا أَوْ أَشَدَّ فَقَالَ ادْعِي اللَّهَ لِي وَلاَ أَضُرُّكِ‏.‏ فَدَعَتْ فَأُطْلِقَ‏.‏ فَدَعَا بَعْضَ حَجَبَتِهِ فَقَالَ إِنَّكُمْ لَمْ تَأْتُونِي بِإِنْسَانٍ، إِنَّمَا أَتَيْتُمُونِي بِشَيْطَانٍ‏.‏ فَأَخْدَمَهَا هَاجَرَ فَأَتَتْهُ، وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي، فَأَوْمَأَ بِيَدِهِ مَهْيَا قَالَتْ رَدَّ اللَّهُ كَيْدَ الْكَافِرِ ـ أَوِ الْفَاجِرِ ـ فِي نَحْرِهِ، وَأَخْدَمَ هَاجَرَ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ تِلْكَ أُمُّكُمْ يَا بَنِي مَاءِ السَّمَاءِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibrohim — uch holatdan boshqa — yolgʻon gapirmagan. Ikkitasi — Alloh uchun (edi): u: ‹Men kasalman›, — deganida, va u: ‹(Buni men qilmadim,) balki katta but qildi›, — deganida. (Uchinchisi) — Ibrohim va (xotini) Sora (safarda) ketayotganda, ular bir zolimning (hududidan) oʻtdi. Kimdir zolimga: ‹Bu kishi (yaʼni Ibrohim) bilan birga juda goʻzal bir ayol bor›, — dedi. Bas, u Ibrohimni chaqirib, undan Sora haqida: ‹Bu ayol kim?› — deb soʻradi. Ibrohim: ‹U — mening singlim›, — dedi. Ibrohim Soraning oldiga borib: ‹Ey Sora! Yer yuzida — sen va mendan boshqa — moʻminlar yoʻq. Bu kishi mendan sen haqingda soʻradi va men unga sen mening singlim ekaningni aytdim; bas, mening soʻzimni inkor qilma›, — dedi. Soʻng zolim Sorani chaqirdi va u uning oldiga borganda, u uni qoʻli bilan ushlamoqchi boʻldi, lekin (uning qoʻli qotib qoldi va) u dovdirab qoldi. U Soradan: ‹Men uchun Allohga duo qil — men senga zarar yetkazmayman›, — deb soʻradi. Bas, Sora Allohdan uni shifo berishini soʻradi va u shifo topdi. U uni ikkinchi marta ushlamoqchi boʻldi, lekin (uning qoʻli avvalgidek yoki undan ham qattiqroq qotib qoldi va) u yanada dovdirab qoldi. U yana Soradan: ‹Men uchun Allohga duo qil — men senga zarar yetkazmayman›, — deb soʻradi. Sora yana Allohdan soʻradi va u sogʻayib qoldi. Soʻng u (Sorani olib kelgan) qoʻriqchilaridan birini chaqirib: ‹Sen menga inson emas, balki bir shayton olib kelibsan›, — dedi. Soʻng zolim Soraga Hojarni choʻri (xizmatkor qiz) qilib berdi. Sora (Ibrohimning oldiga) qaytdi — u namoz oʻqiyotgan edi. Ibrohim qoʻli bilan ishora qilib: ‹Nima boʻldi?› — deb soʻradi. U: ‹Alloh kofir (yoki fosiq kishi)ning yovuz makrini barbod qildi va menga xizmat uchun Hojarni berdi›, — deb javob berdi (Soʻng Abu Hurayra tinglovchilariga: «Oʻsha (Hojar) — sizning onangiz, ey Bani moʼus-samo (yaʼni arablar, Hojarning oʻgʻli Ismoilning avlodlari)», — dedi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Иброҳим — уч ҳолатдан бошқа — ёлғон гапирмаган. Иккитаси — Аллоҳ учун (эди): у: ‹Мен касалман›, — деганида, ва у: ‹(Буни мен қилмадим,) балки катта бут қилди›, — деганида. (Учинчиси) — Иброҳим ва (хотини) Сора (сафарда) кетаётганда, улар бир золимнинг (ҳудудидан) ўтди. Кимдир золимга: ‹Бу киши (яъни Иброҳим) билан бирга жуда гўзал бир аёл бор›, — деди. Бас, у Иброҳимни чақириб, ундан Сора ҳақида: ‹Бу аёл ким?› — деб сўради. Иброҳим: ‹У — менинг синглим›, — деди. Иброҳим Соранинг олдига бориб: ‹Эй Сора! Ер юзида — сен ва мендан бошқа — мўминлар йўқ. Бу киши мендан сен ҳақингда сўради ва мен унга сен менинг синглим эканингни айтдим; бас, менинг сўзимни инкор қилма›, — деди. Сўнг золим Сорани чақирди ва у унинг олдига борганда, у уни қўли билан ушламоқчи бўлди, лекин (унинг қўли қотиб қолди ва) у довдираб қолди. У Сорадан: ‹Мен учун Аллоҳга дуо қил — мен сенга зарар етказмайман›, — деб сўради. Бас, Сора Аллоҳдан уни шифо беришини сўради ва у шифо топди. У уни иккинчи марта ушламоқчи бўлди, лекин (унинг қўли аввалгидек ёки ундан ҳам қаттиқроқ қотиб қолди ва) у янада довдираб қолди. У яна Сорадан: ‹Мен учун Аллоҳга дуо қил — мен сенга зарар етказмайман›, — деб сўради. Сора яна Аллоҳдан сўради ва у соғайиб қолди. Сўнг у (Сорани олиб келган) қўриқчиларидан бирини чақириб: ‹Сен менга инсон эмас, балки бир шайтон олиб келибсан›, — деди. Сўнг золим Сорага Ҳожарни чўри (хизматкор қиз) қилиб берди. Сора (Иброҳимнинг олдига) қайтди — у намоз ўқиётган эди. Иброҳим қўли билан ишора қилиб: ‹Нима бўлди?› — деб сўради. У: ‹Аллоҳ кофир (ёки фосиқ киши)нинг ёвуз макрини барбод қилди ва менга хизмат учун Ҳожарни берди›, — деб жавоб берди (Сўнг Абу Ҳурайра тингловчиларига: «Ўша (Ҳожар) — сизнинг онангиз, эй Бани мўус-само (яъни араблар, Ҳожарнинг ўғли Исмоилнинг авлодлари)», — деди).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَوِ ابْنُ سَلاَمٍ عَنْهُ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ ـ رضى الله عنها أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِقَتْلِ الْوَزَغِ وَقَالَ ‏"‏ كَانَ يَنْفُخُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏‏.‏

Ummu Sharik (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ salamandr (gekkon kaltakesagi)ni oʻldirishni buyurdi va: «U (yaʼni salamandr) Ibrohimga (yoqilgan) olovni puflagan edi», — dedi.Умму Шарик (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ саламандр (геккон калтакесаги)ни ўлдиришни буюрди ва: «У (яъни саламандр) Иброҳимга (ёқилган) оловни пуфлаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتِ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّنَا لاَ يَظْلِمُ نَفْسَهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏لَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ بِشِرْكٍ، أَوَلَمْ تَسْمَعُوا إِلَى قَوْلِ لُقْمَانَ لاِبْنِهِ ‏[quran sura="31" aya_start="13" aya_end="13"]{‏يَا بُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}‏‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ‹Iymon keltirgan va oʻz iymonini zulm (yaʼni shirk) bilan aralashtirmagan kishilar...› (Anʼom, 83) degan oyat nozil boʻlganda, biz: «Yo Rasululloh! Bizning oramizda oʻziga zulm qilmagan kim bor?» — dedik. U zot: «(Bu) — sizlar oʻylagandek emas; chunki oyatdagi ‹zulm› va ‹oʻz iymonini zulm bilan aralashtirmagan› (degan) — ‹shirk› (yaʼni Allohga sherik qoʻshish)ni anglatadi. Sizlar Luqmonning oʻgʻliga aytgan (gapini) eshitmaganmisizlar: ‹Ey oʻgʻilcham! Allohga sherik qoʻshma — albatta, shirk — katta zulmdir› (Luqmon, 13)?» — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ‹Иймон келтирган ва ўз иймонини зулм (яъни ширк) билан аралаштирмаган кишилар...› (Анъом, 83) деган оят нозил бўлганда, биз: «Ё Расулуллоҳ! Бизнинг орамизда ўзига зулм қилмаган ким бор?» — дедик. У зот: «(Бу) — сизлар ўйлагандек эмас; чунки оятдаги ‹зулм› ва ‹ўз иймонини зулм билан аралаштирмаган› (деган) — ‹ширк› (яъни Аллоҳга шерик қўшиш)ни англатади. Сизлар Луқмоннинг ўғлига айтган (гапини) эшитмаганмисизлар: ‹Эй ўғилчам! Аллоҳга шерик қўшма — албатта, ширк — катта зулмдир› (Луқмон, 13)?» — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بِلَحْمٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَجْمَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ، فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي، وَيُنْفِدُهُمُ الْبَصَرُ، وَتَدْنُو الشَّمْسُ مِنْهُمْ ـ فَذَكَرَ حَدِيثَ الشَّفَاعَةِ ـ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنَ الأَرْضِ، اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ‏.‏ فَيَقُولُ ـ فَذَكَرَ كَذَبَاتِهِ ـ نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ ga biroz goʻsht berildi va u zot: «Qiyomat kuni Alloh barcha avvalgi va oxirgi (odamlarni) bir tekis joyda toʻplaydi; jarchining ovozi ularning hammasiga yetadi, kishi ularning hammasini koʻra oladi va quyosh ularga yaqinlashadi», — dedi (Rivoyatchi soʻng shafoat rivoyatini zikr qildi): «Odamlar Ibrohimning oldiga borib: ‹Sen — Allohning Paygʻambari va yer yuzida Uning Xalilisan. Sen Robbing huzurida biz uchun shafoat qilmaysanmi?› — deydi. Shunda Ibrohim oʻz yolgʻonlarini eslab: ‹Oʻzim! Oʻzim! Musoning oldiga boringlar›, — deydi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ га бироз гўшт берилди ва у зот: «Қиёмат куни Аллоҳ барча аввалги ва охирги (одамларни) бир текис жойда тўплайди; жарчининг овози уларнинг ҳаммасига етади, киши уларнинг ҳаммасини кўра олади ва қуёш уларга яқинлашади», — деди (Ривоятчи сўнг шафоат ривоятини зикр қилди): «Одамлар Иброҳимнинг олдига бориб: ‹Сен — Аллоҳнинг Пайғамбари ва ер юзида Унинг Халилисан. Сен Роббинг ҳузурида биз учун шафоат қилмайсанми?› — дейди. Шунда Иброҳим ўз ёлғонларини эслаб: ‹Ўзим! Ўзим! Мусонинг олдига боринглар›, — дейди».

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، لَوْلاَ أَنَّهَا عَجِلَتْ لَكَانَ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا ‏"‏‏.‏ قَالَ الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَمَّا كَثِيرُ بْنُ كَثِيرٍ فَحَدَّثَنِي قَالَ إِنِّي وَعُثْمَانَ بْنَ أَبِي سُلَيْمَانَ جُلُوسٌ مَعَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، فَقَالَ مَا هَكَذَا حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلَ إِبْرَاهِيمُ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّهِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ وَهْىَ تُرْضِعُهُ، مَعَهَا شَنَّةٌ ـ لَمْ يَرْفَعْهُ ـ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u (Zamzam qudugʻidan oʻz meshini suv bilan toʻldirishga) shoshilmaganida, Zamzam — yer yuzida oqib turadigan bir jilga (buloq) boʻlardi», — dedi. Ibn Abbos yana qoʻshdi: «(Paygʻambar) Ibrohim Ismoil va uning onasini (Makkaga) olib keldi — u Ismoilni emizar va uning yonida bir mesh (suv idishi) bor edi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у (Замзам қудуғидан ўз мешини сув билан тўлдиришга) шошилмаганида, Замзам — ер юзида оқиб турадиган бир жилга (булоқ) бўларди», — деди. Ибн Аббос яна қўшди: «(Пайғамбар) Иброҳим Исмоил ва унинг онасини (Маккага) олиб келди — у Исмоилни эмизар ва унинг ёнида бир меш (сув идиши) бор эди».

وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ،، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ، اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ، ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ، وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهْىَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ، فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ، وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ، وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ، فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ، وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ، ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلاَ شَىْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا، وَجَعَلَ لاَ يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ آللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ إِذًا لاَ يُضَيِّعُنَا‏.‏ ثُمَّ رَجَعَتْ، فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لاَ يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ، ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ، فَقَالَ ‏[quran sura="14" aya_start="37" aya_end="37"]{‏رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏يَشْكُرُونَ‏}‏‏.‏ وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ، وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا، وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى ـ أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ ـ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الأَرْضِ يَلِيهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَهَبَطَتْ مِنَ، الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا، ثُمَّ سَعَتْ سَعْىَ الإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ، حَتَّى جَاوَزَتِ الْوَادِيَ، ثُمَّ أَتَتِ الْمَرْوَةَ، فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ ـ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَذَلِكَ سَعْىُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا ‏"‏‏.‏ ـ فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا، فَقَالَتْ صَهٍ‏.‏ تُرِيدَ نَفْسَهَا، ثُمَّ تَسَمَّعَتْ، فَسَمِعَتْ أَيْضًا، فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ، إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ‏.‏ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ، عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ، فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ ـ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ ـ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ، فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا، وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنَ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا، وَهْوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ ـ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ ـ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ الْمَاءِ ـ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا ‏"‏‏.‏ ـ قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا، فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لاَ تَخَافُوا الضَّيْعَةَ، فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ، يَبْنِي هَذَا الْغُلاَمُ، وَأَبُوهُ، وَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَهْلَهُ‏.‏ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنَ الأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ، تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ، فَكَانَتْ كَذَلِكَ، حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ ـ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ ـ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ، فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا‏.‏ فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ، لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ، فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ، فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ، فَأَقْبَلُوا، قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ، وَلَكِنْ لاَ حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، وَهْىَ تُحِبُّ الإِنْسَ ‏"‏ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ، فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ، وَشَبَّ الْغُلاَمُ، وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ، وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ، فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ، وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ، بَعْدَ مَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ، فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ، فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا‏.‏ ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ، نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ‏.‏ فَشَكَتْ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ، وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ، كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا، فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ، جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا، فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ، وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَىْءٍ قَالَتْ نَعَمْ، أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلاَمَ، وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ‏.‏ فَطَلَّقَهَا، وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى، فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ، فَلَمْ يَجِدْهُ، فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَسَأَلَهَا عَنْهُ‏.‏ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا‏.‏ قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ، وَهَيْئَتِهِمْ‏.‏ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ‏.‏ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتِ اللَّحْمُ‏.‏ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتِ الْمَاءُ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ، وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَهُمَا لاَ يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلاَّ لَمْ يُوَافِقَاهُ‏.‏ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ، وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ، فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ، وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ، فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ، فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ‏.‏ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَىْءٍ قَالَتْ نَعَمْ، هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ، وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ قَالَ ذَاكِ أَبِي، وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ، أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ‏.‏ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلاً لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ، فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ، فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ، ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ‏.‏ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ‏.‏ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا‏.‏ وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا‏.‏ قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ، فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ، وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ، فَقَامَ عَلَيْهِ وَهْوَ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَهُمَا يَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‏}‏‏.‏ قَالَ فَجَعَلاَ يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ، وَهُمَا يَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Belbogʻ (etak)dan birinchi boʻlib foydalangan ayol — Ismoilning onasi edi. U — izlarini Soradan yashirish uchun — belbogʻ ishlatdi. Ibrohim uni va oʻgʻli Ismoilni — u (Ismoilni) emizayotgan paytda — Kaʼba yonidagi bir joyga, Zamzam (joyi)dagi bir daraxt tagiga, masjidning eng baland (joyi)ga olib keldi. Oʻsha kunlarda Makkada hech kim yoʻq, suv ham yoʻq edi. Bas, u (Ibrohim) ularni oʻsha yerda oʻtqazdi va ularning yoniga — biroz xurmo (solingan) bir charm xalta hamda biroz suv (solingan) bir kichik mesh qoʻyib, uyiga (qaytishga) yoʻl oldi. Ismoilning onasi unga ergashib: «Ey Ibrohim! Bizni — hech bir hamrohlikdan bahra olmaydigan, hech narsa (yoʻq) boʻlgan — bu vodiyda qoldirib, qaerga ketyapsiz?» — dedi. U buni unga bir necha marta takrorladi, lekin u (Ibrohim) unga (orqasiga) qaramadi. Soʻng u (onasi): «Alloh sizga shunday qilishni buyurdimi?» — deb soʻradi. U: «Ha», — dedi. U: «Unday boʻlsa, U bizni tashlab qoʻymaydi», — dedi va qaytdi; Ibrohim esa (oldinga) yurib ketdi va — ular uni koʻra olmaydigan Saniyya (joyiga) yetganda — Kaʼba tomon yuzlanib, ikki qoʻlini koʻtarib, Allohga quyidagi duolarni aytib iltijo qildi: «Yo Robbimiz! Men — naslimdan baʼzisini — Sening Muqaddas Uying (Kaʼba) yonidagi, ekin (oʻsmaydigan) bir vodiyga — joylashtirdim; yo Robbimiz, toki ular namozni mukammal oʻqisalar (deb). Bas, odamlardan baʼzi qalblarni ularga (moyil qilib) muhabbat bilan toʻldir va (yo Alloh) ularni mevalar bilan rizqlantir — toki ular shukr qilsalar» (Ibrohim, 37). Ismoilning onasi Ismoilni emizishda va (oʻzidagi) suvdan ichishda davom etdi. Meshdagi suv tugaganda, u tashna boʻldi va bolasi ham tashna boʻldi. U — bolasining (yaʼni Ismoilning) azobda talvasaga tushganini — koʻra boshladi; uni (shu holatda) koʻrishga chiday olmay, uni tashlab ketdi va oʻsha yerda Safo togʻining oʻziga eng yaqin togʻ ekanini topdi. U unga (chiqib) turdi va — kimnidir koʻrish (umidida) — vodiyga diqqat bilan qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. Soʻng u Safodan tushdi va vodiyga yetganda, libosini tutib (koʻtarib), — qiynalgan va tashvishga tushgan kishidek — vodiyda yugurdi; to vodiydan oʻtib, Marva togʻiga yetguncha; u yerda turib, kimnidir koʻrish (umidida) qaray boshladi, lekin hech kimni koʻra olmadi. U buni (yaʼni Safo va Marva orasida yugurishni) yetti marta takrorladi». Paygʻambar ﷺ: «Mana shu — odamlarning ular (yaʼni Safo va Marva) orasida (saʼy qilib) yurish odatining manbaidir», — dedi. «U (oxirgi marta) Marvaga yetganda, bir ovoz eshitdi va oʻzini jim boʻlishga (chaqirib), diqqat bilan tingladi. U ovozni yana eshitib: ‹Ey (kim boʻlsang ham)! Sen menga ovozingni eshittirding; menga yordam beradigan biror narsang bormi?› — dedi. Va mana! U Zamzam joyida bir farishtani koʻrdi — u tovoni (yoki qanoti) bilan yerni qaziyotgan edi, to oʻsha joydan suv oqquncha. U uning atrofida — qoʻli bilan shunday qilib — bir hovuzga oʻxshash narsa yasay boshladi va meshini qoʻllari bilan suv bilan toʻldira boshladi — u (suvdan) biroz hovuchlagandan keyin (ham) suv oqib turardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u Zamzamni (uni nazorat qilishga urinmasdan oqishiga) qoʻyganida (yoki oʻsha suvdan meshini toʻldirish uchun hovuchlamaganida), Zamzam — yer yuzida oqib turadigan bir jilga (buloq) boʻlardi». Paygʻambar ﷺ yana: «Soʻng u (suv) ichdi va bolasini emizdi. Farishta unga: ‹Tashlab qoʻyilishdan qoʻrqma — chunki bu — Allohning Uyi (boʻlib, uni) mana shu bola va uning otasi quradi; va Alloh Oʻz bandalarini hech qachon tashlab qoʻymaydi›, — dedi. Oʻsha paytda Uy (yaʼni Kaʼba) — bir tepalikka oʻxshash baland joyda edi va sel kelganda, ular uning oʻngi va chapi (tomon) oqardi. U shu tarzda yashadi — to Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar (yoki Jurhumdan bir oila) — ular Kado yoʻlidan kelayotganda — u va uning bolasi yonidan oʻtguncha. Ular Makkaning quyi qismiga tushdi va u yerda — suv atrofida aylanib, undan ketmaydigan — bir qushni koʻrdi. Ular: ‹Bu qush — albatta suv atrofida aylanmoqda; holbuki biz bu vodiyda suv yoʻqligini bilamiz›, — dedi. Ular bir yoki ikki xabarchi yubordi — ular suv manbaini topib, ularga suv haqida xabar berish uchun qaytdi. Bas, ularning hammasi (suvga tomon) keldi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Ismoilning onasi suv yonida oʻtirgan edi. Ular undan: ‹Sen bilan birga (qolishimizga) ruxsat berasanmi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, lekin sizlarning suvga egalik qilish huquqingiz boʻlmaydi›, — deb javob berdi. Ular bunga rozi boʻldi». Paygʻambar ﷺ yana: «Ismoilning onasi butun vaziyatdan mamnun edi — chunki u odamlar hamrohligidan bahra olishni yaxshi koʻrardi. Bas, ular u yerga joylashdi va keyinroq oʻz oilalariga (xabar) yubordi — ular kelib, ular bilan joylashdi; shu sabab baʼzi oilalar u yerda doimiy yashovchi boʻlib qoldi. Bola (yaʼni Ismoil) ulgʻaydi va ulardan arab tilini oʻrgandi; (uning fazilatlari) ular uni — u ulgʻaygan sari — sevishlari va hayratlanishlariga sabab boʻldi; u balogʻat yoshiga yetganda, ular uni oʻzlaridan bir ayolga uylantirdi. Ismoilning onasi vafot etganidan keyin, Ibrohim — Ismoil uylangach — ilgari qoldirib ketgan oilasini koʻrish uchun keldi, lekin u Ismoilni u yerda topmadi. U Ismoilning xotinidan u haqida soʻraganda, u: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — deb javob berdi. Soʻng u undan ularning yashash tarzi va ahvoli haqida soʻradi va u: ‹Biz qiyinchilikda yashayapmiz; biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayapmiz›, — deb unga shikoyat qildi. U: ‹Ering qaytganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. Ismoil kelganda, u goʻyo gʻayrioddiy bir narsani sezgandek boʻldi va xotinidan: ‹Sening oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, shunday-shunday taʼrifdagi bir keksa kishi kelib, sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning yashash ahvolimiz haqida soʻradi va men unga — biz mashaqqat va qashshoqlikda yashayotganimizni — aytdim›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U senga biror narsa nasihat qildimi?› — dedi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini oʻzgartirishni aytishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹U — mening otam; u menga seni taloq qilishni buyuribdi. Oilangga qayt›, — dedi. Bas, Ismoil uni taloq qildi va ulardan (yaʼni Jurhumdan) boshqa bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va yana ularning oldiga keldi, lekin Ismoilni topmadi. Bas, u Ismoilning xotinining oldiga kelib, undan Ismoil haqida soʻradi. U: ‹U rizqimizni qidirib (ketgan)›, — dedi. Ibrohim undan: ‹Ahvolingiz qanday?› — deb ularning rizqi va yashashi haqida soʻradi. U: ‹Biz farovon va boy (yaʼni hamma narsamiz moʻl-koʻl)›, — deb javob berdi va Allohga shukr qildi. Ibrohim: ‹Qanday taom yeysizlar?› — dedi. U: ‹Goʻsht›, — dedi. U: ‹Nima ichasizlar?› — dedi. U: ‹Suv›, — dedi. U: ‹Allohim! Ularning goʻshti va suviga barakot ber›, — dedi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Oʻsha paytda ularda don (gʻalla) yoʻq edi; agar ularda don boʻlganida, u (Ibrohim) Allohdan unga (ham) barakot berishni soʻragan boʻlardi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Agar birovning rizqi faqat mana shu ikki narsa (goʻsht va suv) boʻlsa, uning sogʻligʻi va mijozi yomon taʼsirlanadi — Makkada yashamasa». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng Ibrohim Ismoilning xotiniga: ‹Ering kelganda, unga mening salomimni yetkaz va unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini mahkam saqlashni — ayt›, — dedi. Ismoil qaytganda, u xotinidan: ‹Oldingga kimdir keldimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, koʻrkam bir keksa kishi keldi›, — deb uni maqtab, qoʻshdi: ‹U sen haqingda soʻradi va men (unga) xabar berdim; u bizning rizqimiz haqida soʻradi va men unga biz yaxshi ahvolda ekanimizni aytdim›, — dedi. Ismoil undan: ‹U senga biror nasihat berdimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, u menga — senga salomini yetkazishni va eshigingning boʻsagʻasini mahkam saqlashni buyurdi›, — dedi. Shunda Ismoil: ‹U — mening otam; sen esa — boʻsagʻa(san). U menga seni oʻzim bilan (saqlab) qolishni buyuribdi›, — dedi. Soʻng Ibrohim — Alloh xohlagan muddatcha — ulardan uzoqda qoldi va keyin ularning oldiga keldi. U Ismoilni — Zamzam yonidagi bir daraxt tagida, oʻqlarini charxlab oʻtirgan holda — koʻrdi. U Ibrohimni koʻrganda, uni kutib olish uchun (oʻrnidan) turdi (va ular — ota oʻgʻli bilan, oʻgʻil otasi bilan qilganidek — bir-biri bilan salomlashdi). Ibrohim: ‹Ey Ismoil! Alloh menga bir buyruq berdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbing senga buyurgan (ish)ni qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Sen menga yordam berasanmi?› — deb soʻradi. Ismoil: ‹Men senga yordam beraman›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga bu yerda bir uy qurishni buyurdi›, — dedi va atrofidagi yerdan balandroq bir tepalikka ishora qildi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ular Uy (yaʼni Kaʼba)ning poydevorini koʻtardi. Ismoil toshlarni keltirar, Ibrohim esa qurardi; devorlar baland boʻlganda, Ismoil bu toshni keltirib, uni Ibrohim uchun qoʻydi — u (Ibrohim) uning ustiga turib, qurishda davom etdi; Ismoil esa unga toshlarni uzatardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Soʻng ikkalasi qurishda va Kaʼba atrofida aylanishda davom etib: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan›, — derdi» (Baqara, 127).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Белбоғ (этак)дан биринчи бўлиб фойдаланган аёл — Исмоилнинг онаси эди. У — изларини Сорадан яшириш учун — белбоғ ишлатди. Иброҳим уни ва ўғли Исмоилни — у (Исмоилни) эмизаётган пайтда — Каъба ёнидаги бир жойга, Замзам (жойи)даги бир дарахт тагига, масжиднинг энг баланд (жойи)га олиб келди. Ўша кунларда Маккада ҳеч ким йўқ, сув ҳам йўқ эди. Бас, у (Иброҳим) уларни ўша ерда ўтқазди ва уларнинг ёнига — бироз хурмо (солинган) бир чарм халта ҳамда бироз сув (солинган) бир кичик меш қўйиб, уйига (қайтишга) йўл олди. Исмоилнинг онаси унга эргашиб: «Эй Иброҳим! Бизни — ҳеч бир ҳамроҳликдан баҳра олмайдиган, ҳеч нарса (йўқ) бўлган — бу водийда қолдириб, қаэрга кетяпсиз?» — деди. У буни унга бир неча марта такрорлади, лекин у (Иброҳим) унга (орқасига) қарамади. Сўнг у (онаси): «Аллоҳ сизга шундай қилишни буюрдими?» — деб сўради. У: «Ҳа», — деди. У: «Ундай бўлса, У бизни ташлаб қўймайди», — деди ва қайтди; Иброҳим эса (олдинга) юриб кетди ва — улар уни кўра олмайдиган Санийя (жойига) етганда — Каъба томон юзланиб, икки қўлини кўтариб, Аллоҳга қуйидаги дуоларни айтиб илтижо қилди: «Ё Роббимиз! Мен — наслимдан баъзисини — Сенинг Муқаддас Уйинг (Каъба) ёнидаги, экин (ўсмайдиган) бир водийга — жойлаштирдим; ё Роббимиз, токи улар намозни мукаммал ўқисалар (деб). Бас, одамлардан баъзи қалбларни уларга (мойил қилиб) муҳаббат билан тўлдир ва (ё Аллоҳ) уларни мевалар билан ризқлантир — токи улар шукр қилсалар» (Иброҳим, 37). Исмоилнинг онаси Исмоилни эмизишда ва (ўзидаги) сувдан ичишда давом этди. Мешдаги сув тугаганда, у ташна бўлди ва боласи ҳам ташна бўлди. У — боласининг (яъни Исмоилнинг) азобда талвасага тушганини — кўра бошлади; уни (шу ҳолатда) кўришга чидай олмай, уни ташлаб кетди ва ўша ерда Сафо тоғининг ўзига энг яқин тоғ эканини топди. У унга (чиқиб) турди ва — кимнидир кўриш (умидида) — водийга диққат билан қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. Сўнг у Сафодан тушди ва водийга етганда, либосини тутиб (кўтариб), — қийналган ва ташвишга тушган кишидек — водийда югурди; то водийдан ўтиб, Марва тоғига етгунча; у ерда туриб, кимнидир кўриш (умидида) қарай бошлади, лекин ҳеч кимни кўра олмади. У буни (яъни Сафо ва Марва орасида югуришни) етти марта такрорлади». Пайғамбар ﷺ: «Мана шу — одамларнинг улар (яъни Сафо ва Марва) орасида (саъй қилиб) юриш одатининг манбаидир», — деди. «У (охирги марта) Марвага етганда, бир овоз эшитди ва ўзини жим бўлишга (чақириб), диққат билан тинглади. У овозни яна эшитиб: ‹Эй (ким бўлсанг ҳам)! Сен менга овозингни эшиттирдинг; менга ёрдам берадиган бирор нарсанг борми?› — деди. Ва мана! У Замзам жойида бир фариштани кўрди — у товони (ёки қаноти) билан ерни қазиётган эди, то ўша жойдан сув оққунча. У унинг атрофида — қўли билан шундай қилиб — бир ҳовузга ўхшаш нарса ясай бошлади ва мешини қўллари билан сув билан тўлдира бошлади — у (сувдан) бироз ҳовучлагандан кейин (ҳам) сув оқиб турарди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у Замзамни (уни назорат қилишга уринмасдан оқишига) қўйганида (ёки ўша сувдан мешини тўлдириш учун ҳовучламаганида), Замзам — ер юзида оқиб турадиган бир жилга (булоқ) бўларди». Пайғамбар ﷺ яна: «Сўнг у (сув) ичди ва боласини эмизди. Фаришта унга: ‹Ташлаб қўйилишдан қўрқма — чунки бу — Аллоҳнинг Уйи (бўлиб, уни) мана шу бола ва унинг отаси қуради; ва Аллоҳ Ўз бандаларини ҳеч қачон ташлаб қўймайди›, — деди. Ўша пайтда Уй (яъни Каъба) — бир тепаликка ўхшаш баланд жойда эди ва сел келганда, улар унинг ўнги ва чапи (томон) оқарди. У шу тарзда яшади — то Журҳум қабиласидан баъзи кишилар (ёки Журҳумдан бир оила) — улар Кадо йўлидан келаётганда — у ва унинг боласи ёнидан ўтгунча. Улар Макканинг қуйи қисмига тушди ва у ерда — сув атрофида айланиб, ундан кетмайдиган — бир қушни кўрди. Улар: ‹Бу қуш — албатта сув атрофида айланмоқда; ҳолбуки биз бу водийда сув йўқлигини биламиз›, — деди. Улар бир ёки икки хабарчи юборди — улар сув манбаини топиб, уларга сув ҳақида хабар бериш учун қайтди. Бас, уларнинг ҳаммаси (сувга томон) келди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Исмоилнинг онаси сув ёнида ўтирган эди. Улар ундан: ‹Сен билан бирга (қолишимизга) рухсат берасанми?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, лекин сизларнинг сувга эгалик қилиш ҳуқуқингиз бўлмайди›, — деб жавоб берди. Улар бунга рози бўлди». Пайғамбар ﷺ яна: «Исмоилнинг онаси бутун вазиятдан мамнун эди — чунки у одамлар ҳамроҳлигидан баҳра олишни яхши кўрарди. Бас, улар у ерга жойлашди ва кейинроқ ўз оилаларига (хабар) юборди — улар келиб, улар билан жойлашди; шу сабаб баъзи оилалар у ерда доимий яшовчи бўлиб қолди. Бола (яъни Исмоил) улғайди ва улардан араб тилини ўрганди; (унинг фазилатлари) улар уни — у улғайган сари — севишлари ва ҳайратланишларига сабаб бўлди; у балоғат ёшига етганда, улар уни ўзларидан бир аёлга уйлантирди. Исмоилнинг онаси вафот этганидан кейин, Иброҳим — Исмоил уйлангач — илгари қолдириб кетган оиласини кўриш учун келди, лекин у Исмоилни у ерда топмади. У Исмоилнинг хотинидан у ҳақида сўраганда, у: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деб жавоб берди. Сўнг у ундан уларнинг яшаш тарзи ва аҳволи ҳақида сўради ва у: ‹Биз қийинчиликда яшаяпмиз; биз машаққат ва қашшоқликда яшаяпмиз›, — деб унга шикоят қилди. У: ‹Эринг қайтганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. Исмоил келганда, у гўё ғайриоддий бир нарсани сезгандек бўлди ва хотинидан: ‹Сенинг олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, шундай-шундай таърифдаги бир кекса киши келиб, сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг яшаш аҳволимиз ҳақида сўради ва мен унга — биз машаққат ва қашшоқликда яшаётганимизни — айтдим›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У сенга бирор нарса насиҳат қилдими?› — деди. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини ўзгартиришни айтишни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹У — менинг отам; у менга сени талоқ қилишни буюрибди. Оилангга қайт›, — деди. Бас, Исмоил уни талоқ қилди ва улардан (яъни Журҳумдан) бошқа бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва яна уларнинг олдига келди, лекин Исмоилни топмади. Бас, у Исмоилнинг хотинининг олдига келиб, ундан Исмоил ҳақида сўради. У: ‹У ризқимизни қидириб (кетган)›, — деди. Иброҳим ундан: ‹Аҳволингиз қандай?› — деб уларнинг ризқи ва яшаши ҳақида сўради. У: ‹Биз фаровон ва бой (яъни ҳамма нарсамиз мўл-кўл)›, — деб жавоб берди ва Аллоҳга шукр қилди. Иброҳим: ‹Қандай таом ейсизлар?› — деди. У: ‹Гўшт›, — деди. У: ‹Нима ичасизлар?› — деди. У: ‹Сув›, — деди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг гўшти ва сувига баракот бер›, — деди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Ўша пайтда уларда дон (ғалла) йўқ эди; агар уларда дон бўлганида, у (Иброҳим) Аллоҳдан унга (ҳам) баракот беришни сўраган бўларди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Агар бировнинг ризқи фақат мана шу икки нарса (гўшт ва сув) бўлса, унинг соғлиғи ва мижози ёмон таъсирланади — Маккада яшамаса». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг Иброҳим Исмоилнинг хотинига: ‹Эринг келганда, унга менинг саломимни етказ ва унга — эшиги(нинг) бўсағасини маҳкам сақлашни — айт›, — деди. Исмоил қайтганда, у хотинидан: ‹Олдингга кимдир келдими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, кўркам бир кекса киши келди›, — деб уни мақтаб, қўшди: ‹У сен ҳақингда сўради ва мен (унга) хабар бердим; у бизнинг ризқимиз ҳақида сўради ва мен унга биз яхши аҳволда эканимизни айтдим›, — деди. Исмоил ундан: ‹У сенга бирор насиҳат бердими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, у менга — сенга саломини етказишни ва эшигингнинг бўсағасини маҳкам сақлашни буюрди›, — деди. Шунда Исмоил: ‹У — менинг отам; сен эса — бўсаға(сан). У менга сени ўзим билан (сақлаб) қолишни буюрибди›, — деди. Сўнг Иброҳим — Аллоҳ хоҳлаган муддатча — улардан узоқда қолди ва кейин уларнинг олдига келди. У Исмоилни — Замзам ёнидаги бир дарахт тагида, ўқларини чархлаб ўтирган ҳолда — кўрди. У Иброҳимни кўрганда, уни кутиб олиш учун (ўрнидан) турди (ва улар — ота ўғли билан, ўғил отаси билан қилганидек — бир-бири билан саломлашди). Иброҳим: ‹Эй Исмоил! Аллоҳ менга бир буйруқ берди›, — деди. Исмоил: ‹Роббинг сенга буюрган (иш)ни қил›, — деди. Иброҳим: ‹Сен менга ёрдам берасанми?› — деб сўради. Исмоил: ‹Мен сенга ёрдам бераман›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга бу ерда бир уй қуришни буюрди›, — деди ва атрофидаги ердан баландроқ бир тепаликка ишора қилди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг улар Уй (яъни Каъба)нинг пойдеворини кўтарди. Исмоил тошларни келтирар, Иброҳим эса қурарди; деворлар баланд бўлганда, Исмоил бу тошни келтириб, уни Иброҳим учун қўйди — у (Иброҳим) унинг устига туриб, қуришда давом этди; Исмоил эса унга тошларни узатарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Сўнг иккаласи қуришда ва Каъба атрофида айланишда давом этиб: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан›, — дерди» (Бақара, 127).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ أَهْلِهِ مَا كَانَ، خَرَجَ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إِسْمَاعِيلَ، وَمَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءً نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ يَا إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا قَالَ إِلَى اللَّهِ‏.‏ قَالَتْ رَضِيتُ بِاللَّهِ‏.‏ قَالَ فَرَجَعَتْ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا، حَتَّى لَمَّا فَنِيَ الْمَاءُ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا‏.‏ قَالَ فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أَحَدًا فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، فَلَمَّا بَلَغَتِ الْوَادِيَ سَعَتْ وَأَتَتِ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ أَشْوَاطًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ ـ تَعْنِي الصَّبِيَّ ـ فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ، فَإِذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ كَأَنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ، فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا، فَقَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا، فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، حَتَّى أَتَمَّتْ سَبْعًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ، فَإِذَا هِيَ بِصَوْتٍ فَقَالَتْ أَغِثْ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ‏.‏ فَإِذَا جِبْرِيلُ، قَالَ فَقَالَ بِعَقِبِهِ هَكَذَا، وَغَمَزَ عَقِبَهُ عَلَى الأَرْضِ، قَالَ فَانْبَثَقَ الْمَاءُ، فَدَهَشَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَعَلَتْ تَحْفِزُ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَرَكَتْهُ كَانَ الْمَاءُ ظَاهِرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الْمَاءِ، وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ـ قَالَ ـ فَمَرَّ نَاسٌ مِنْ جُرْهُمَ بِبَطْنِ الْوَادِي، فَإِذَا هُمْ بِطَيْرٍ، كَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَاكَ، وَقَالُوا مَا يَكُونُ الطَّيْرُ إِلاَّ عَلَى مَاءٍ‏.‏ فَبَعَثُوا رَسُولَهُمْ، فَنَظَرَ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَأَتَاهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ فَأَتَوْا إِلَيْهَا، فَقَالُوا يَا أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَكُونَ مَعَكِ أَوْ نَسْكُنَ مَعَكِ فَبَلَغَ ابْنُهَا فَنَكَحَ فِيهِمُ امْرَأَةً، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ قَالَ فَجَاءَ فَسَلَّمَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ‏.‏ قَالَ قُولِي لَهُ إِذَا جَاءَ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ أَخْبَرَتْهُ قَالَ أَنْتِ ذَاكِ فَاذْهَبِي إِلَى أَهْلِكِ‏.‏ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ قَالَ فَجَاءَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ، فَقَالَتْ أَلاَ تَنْزِلُ فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ فَقَالَ وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ طَعَامُنَا اللَّحْمُ، وَشَرَابُنَا الْمَاءُ‏.‏ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَرَكَةٌ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي‏.‏ فَجَاءَ فَوَافَقَ إِسْمَاعِيلَ مِنْ وَرَاءِ زَمْزَمَ، يُصْلِحُ نَبْلاً لَهُ، فَقَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ رَبَّكَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ لَهُ بَيْتًا‏.‏ قَالَ أَطِعْ رَبَّكَ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ إِذًا أَفْعَلَ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏ قَالَ فَقَامَا فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‏}‏ قَالَ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ وَضَعُفَ الشَّيْخُ عَلَى نَقْلِ الْحِجَارَةِ، فَقَامَ عَلَى حَجَرِ الْمَقَامِ، فَجَعَلَ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ ‏[quran sura="2" aya_start="126" aya_end="126"]{‏رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ‏}‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibrohim xotini (Sora) bilan — uning Ismoilning onasi Hojarga (boʻlgan) rashki sababli — ixtilof qilganda, u Ismoil va uning onasini olib, (joʻnab) ketdi. Ularning yonida — biroz suv (solingan) bir mesh bor edi. Ismoilning onasi — bolasiga suti koʻpayishi uchun — meshdan suv ichardi. Ibrohim Makkaga yetganda, u uni bir daraxt tagiga oʻtqazdi va keyin uyiga qaytdi. Ismoilning onasi unga ergashdi va ular Kado(ga) yetganda, u uni orqasidan chaqirib: «Ey Ibrohim! Bizni kimga (tashlab) ketyapsiz?» — dedi. U: «(Sizlarni) Allohning (himoyasi)ga (tashlab ketyapman)», — deb javob berdi. U: «Men Alloh bilan boʻlishga roziman», — dedi. U oʻz joyiga qaytib, meshdan suv icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Suv tugaganda, u oʻziga oʻzi: «Borib (atrofga) qarasam yaxshiroq — birovni koʻrarman», — dedi. U Safo togʻiga chiqib, birovni koʻrish (umidida) qaradi, lekin (befoyda). U vodiyga tushganda, u — Marva togʻiga yetguncha — yugurdi. U (ikki togʻ orasida) bir necha marta u yoqdan-bu yoqqa yugurdi. Soʻng u oʻziga oʻzi: «Borib bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. U borib, uni — oʻlim arafasidagi (kishi) holatida — topdi. U uning oʻlayotganini koʻrishga chiday olmay, (oʻziga): «Borib qarasam, birovni topishim mumkin», — dedi. U borib, Safo togʻiga chiqdi va uzoq qaradi, lekin hech kimni topa olmadi. Shunday qilib, u Safo va Marva orasida yetti marta (yugurib) tugatdi. Yana u (oʻziga): «Qaytib borib, bolaning ahvolini koʻrsam yaxshiroq», — dedi. Lekin birdan u bir ovoz eshitdi va u oʻsha (notanish) ovozga: «Agar biror yordam bera olsang, bizga yordam ber», — dedi. Mana! U — Jabroil edi (oʻsha ovozni chiqargan). Jabroil — mana shunday (Ibn Abbos buni koʻrsatish uchun tovoni bilan yerni urdi) — tovoni bilan yerni urdi va shu sabab suv otilib chiqdi. Ismoilning onasi hayratlanib, (atrofini) qaza boshladi». (Abulqosim) (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Agar u suvni (oʻz aralashuvisiz tabiiy oqishiga) qoʻyganida, u yer yuzida oqib turardi», — dedi. «Ismoilning onasi suvdan icha boshladi va bolasiga suti koʻpaydi. Keyinroq Jurhum qabilasidan baʼzi kishilar — vodiyning tubidan oʻtayotganda — baʼzi qushlarni koʻrdi va bu ularni hayratga soldi; ular: ‹Qushlar faqat suv boʻlgan joydagina boʻladi›, — dedi. Ular bir xabarchi yubordi — u oʻsha joyni qidirib, suvni topib, ularga bu haqda xabar berish uchun qaytdi. Soʻng ularning hammasi uning oldiga borib: ‹Ey Ismoilning onasi! Sen bilan birga boʻlishimizga (yoki sen bilan yashashimizga) ruxsat berasanmi?› — dedi (va shunday qilib ular u yerda qoldi). Keyinroq uning bolasi balogʻat yoshiga yetdi va ulardan bir ayolga uylandi. Soʻng Ibrohimning xayoliga — u xotiniga (Soraga) oshkor qilgan — bir fikr keldi: ‹Men (Makkada) qoldirib ketgan oilamni yoʻqlamoqchiman›. U u yerga borganda, (Ismoilning xotiniga) salom berib: ‹Ismoil qaerda?› — dedi. U: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi. Ibrohim (unga): ‹U kelganda, unga — eshigi(ning) boʻsagʻasini oʻzgartirishni — ayt›, — dedi. U kelganda, u (xotini) unga xuddi shuni aytdi va shunda Ismoil unga: ‹Sen — boʻsagʻasan; bas, oilangga qayt (yaʼni sen taloq qilinding)›, — dedi. Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi va u xotiniga (Soraga) niyatini aytdi. Ibrohim Ismoilning uyiga kelib: ‹Ismoil qaerda?› — deb soʻradi. Ismoilning xotini: ‹U ov qilgani chiqdi›, — deb javob berdi va qoʻshdi: ‹(Bir oz) qolib, biror narsa yeb-ichmaysizmi?› — dedi. Ibrohim: ‹Taomingiz nima va ichimligingiz nima?› — deb soʻradi. U: ‹Taomimiz — goʻsht, ichimligimiz — suv›, — deb javob berdi. U: ‹Allohim! Ularning taomi va ichimligiga barakot ber›, — dedi». Abulqosim (yaʼni Paygʻambar) ﷺ: «Ibrohimning duosi sababli (Makkada) barakotlar bor», — dedi. «Yana Ibrohimning xayoliga — (Makkada) qoldirib ketgan oilasini yoʻqlash (fikri) keldi, bas, u xotiniga (Soraga) qarorini aytdi. U borib, Ismoilni — Zamzam qudugʻi orqasida, oʻqlarini tuzatib (oʻtirgan holda) — topdi. U: ‹Ey Ismoil! Robbing menga — Oʻzi uchun bir uy qurishni — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Robbingning (buyrugʻiga) itoat qil›, — dedi. Ibrohim: ‹Alloh menga — sen menga bunda yordam berishingni (ham) — buyurdi›, — dedi. Ismoil: ‹Unday boʻlsa, men (shunday) qilaman›, — dedi. Bas, ikkalasi (oʻrnidan) turdi va Ibrohim (Kaʼbani) qura boshladi; Ismoil esa unga toshlarni uzatib turardi va ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi. Qurilish balandlashib, keksa kishi (yaʼni Ibrohim) toshlarni (bunday baland joyga) koʻtara olmay qolganda, u Maqom toshi ustiga turdi va Ismoil unga toshlarni uzatishda davom etdi; ikkalasi: ‹Yo Robbimiz! (Bu xizmatni) bizdan qabul qil; albatta, Sen — eshituvchi, biluvchisan› (Baqara, 127), — derdi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Иброҳим хотини (Сора) билан — унинг Исмоилнинг онаси Ҳожарга (бўлган) рашки сабабли — ихтилоф қилганда, у Исмоил ва унинг онасини олиб, (жўнаб) кетди. Уларнинг ёнида — бироз сув (солинган) бир меш бор эди. Исмоилнинг онаси — боласига сути кўпайиши учун — мешдан сув ичарди. Иброҳим Маккага етганда, у уни бир дарахт тагига ўтқазди ва кейин уйига қайтди. Исмоилнинг онаси унга эргашди ва улар Кадо(га) етганда, у уни орқасидан чақириб: «Эй Иброҳим! Бизни кимга (ташлаб) кетяпсиз?» — деди. У: «(Сизларни) Аллоҳнинг (ҳимояси)га (ташлаб кетяпман)», — деб жавоб берди. У: «Мен Аллоҳ билан бўлишга розиман», — деди. У ўз жойига қайтиб, мешдан сув ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Сув тугаганда, у ўзига ўзи: «Бориб (атрофга) қарасам яхшироқ — бировни кўрарман», — деди. У Сафо тоғига чиқиб, бировни кўриш (умидида) қаради, лекин (бефойда). У водийга тушганда, у — Марва тоғига етгунча — югурди. У (икки тоғ орасида) бир неча марта у ёқдан-бу ёққа югурди. Сўнг у ўзига ўзи: «Бориб боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. У бориб, уни — ўлим арафасидаги (киши) ҳолатида — топди. У унинг ўлаётганини кўришга чидай олмай, (ўзига): «Бориб қарасам, бировни топишим мумкин», — деди. У бориб, Сафо тоғига чиқди ва узоқ қаради, лекин ҳеч кимни топа олмади. Шундай қилиб, у Сафо ва Марва орасида етти марта (югуриб) тугатди. Яна у (ўзига): «Қайтиб бориб, боланинг аҳволини кўрсам яхшироқ», — деди. Лекин бирдан у бир овоз эшитди ва у ўша (нотаниш) овозга: «Агар бирор ёрдам бера олсанг, бизга ёрдам бер», — деди. Мана! У — Жаброил эди (ўша овозни чиқарган). Жаброил — мана шундай (Ибн Аббос буни кўрсатиш учун товони билан ерни урди) — товони билан ерни урди ва шу сабаб сув отилиб чиқди. Исмоилнинг онаси ҳайратланиб, (атрофини) қаза бошлади». (Абулқосим) (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Агар у сувни (ўз аралашувисиз табиий оқишига) қўйганида, у ер юзида оқиб турарди», — деди. «Исмоилнинг онаси сувдан ича бошлади ва боласига сути кўпайди. Кейинроқ Журҳум қабиласидан баъзи кишилар — водийнинг тубидан ўтаётганда — баъзи қушларни кўрди ва бу уларни ҳайратга солди; улар: ‹Қушлар фақат сув бўлган жойдагина бўлади›, — деди. Улар бир хабарчи юборди — у ўша жойни қидириб, сувни топиб, уларга бу ҳақда хабар бериш учун қайтди. Сўнг уларнинг ҳаммаси унинг олдига бориб: ‹Эй Исмоилнинг онаси! Сен билан бирга бўлишимизга (ёки сен билан яшашимизга) рухсат берасанми?› — деди (ва шундай қилиб улар у ерда қолди). Кейинроқ унинг боласи балоғат ёшига етди ва улардан бир аёлга уйланди. Сўнг Иброҳимнинг хаёлига — у хотинига (Сорага) ошкор қилган — бир фикр келди: ‹Мен (Маккада) қолдириб кетган оиламни йўқламоқчиман›. У у ерга борганда, (Исмоилнинг хотинига) салом бериб: ‹Исмоил қаэрда?› — деди. У: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди. Иброҳим (унга): ‹У келганда, унга — эшиги(нинг) бўсағасини ўзгартиришни — айт›, — деди. У келганда, у (хотини) унга худди шуни айтди ва шунда Исмоил унга: ‹Сен — бўсағасан; бас, оилангга қайт (яъни сен талоқ қилиндинг)›, — деди. Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди ва у хотинига (Сорага) ниятини айтди. Иброҳим Исмоилнинг уйига келиб: ‹Исмоил қаэрда?› — деб сўради. Исмоилнинг хотини: ‹У ов қилгани чиқди›, — деб жавоб берди ва қўшди: ‹(Бир оз) қолиб, бирор нарса еб-ичмайсизми?› — деди. Иброҳим: ‹Таомингиз нима ва ичимлигингиз нима?› — деб сўради. У: ‹Таомимиз — гўшт, ичимлигимиз — сув›, — деб жавоб берди. У: ‹Аллоҳим! Уларнинг таоми ва ичимлигига баракот бер›, — деди». Абулқосим (яъни Пайғамбар) ﷺ: «Иброҳимнинг дуоси сабабли (Маккада) баракотлар бор», — деди. «Яна Иброҳимнинг хаёлига — (Маккада) қолдириб кетган оиласини йўқлаш (фикри) келди, бас, у хотинига (Сорага) қарорини айтди. У бориб, Исмоилни — Замзам қудуғи орқасида, ўқларини тузатиб (ўтирган ҳолда) — топди. У: ‹Эй Исмоил! Роббинг менга — Ўзи учун бир уй қуришни — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Роббингнинг (буйруғига) итоат қил›, — деди. Иброҳим: ‹Аллоҳ менга — сен менга бунда ёрдам беришингни (ҳам) — буюрди›, — деди. Исмоил: ‹Ундай бўлса, мен (шундай) қиламан›, — деди. Бас, иккаласи (ўрнидан) турди ва Иброҳим (Каъбани) қура бошлади; Исмоил эса унга тошларни узатиб турарди ва иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди. Қурилиш баландлашиб, кекса киши (яъни Иброҳим) тошларни (бундай баланд жойга) кўтара олмай қолганда, у Мақом тоши устига турди ва Исмоил унга тошларни узатишда давом этди; иккаласи: ‹Ё Роббимиз! (Бу хизматни) биздан қабул қил; албатта, Сен — эшитувчи, билувчисан› (Бақара, 127), — дерди».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَىُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ فِي الأَرْضِ أَوَّلُ قَالَ ‏"‏ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ ‏"‏ الْمَسْجِدُ الأَقْصَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَهُمَا قَالَ ‏"‏ أَرْبَعُونَ سَنَةً، ثُمَّ أَيْنَمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلاَةُ بَعْدُ فَصَلِّهْ، فَإِنَّ الْفَضْلَ فِيهِ ‏"‏‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh! Yer yuzida birinchi boʻlib qaysi masjid qurilgan?» — dedim. U zot: «Masjidul Harom (Makkada)», — dedi. Men: «Undan keyin qaysi (masjid) qurilgan?» — dedim. U zot: «Masjidul Aqso (Quddusda)», — deb javob berdi. Men: «Ikkisining (qurilishi) orasidagi davr qancha (edi)?» — dedim. U zot: «Qirq yil», — dedi. U zot qoʻshdi: «Qaerda (boʻlsang ham,) namoz vaqti boʻlsa, oʻsha yerda namoz oʻqi — chunki eng yaxshisi shu (yaʼni namozni vaqtida oʻqish)», — dedi.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Ер юзида биринчи бўлиб қайси масжид қурилган?» — дедим. У зот: «Масжидул Ҳаром (Маккада)», — деди. Мен: «Ундан кейин қайси (масжид) қурилган?» — дедим. У зот: «Масжидул Ақсо (Қуддусда)», — деб жавоб берди. Мен: «Иккисининг (қурилиши) орасидаги давр қанча (эди)?» — дедим. У зот: «Қирқ йил», — деди. У зот қўшди: «Қаэрда (бўлсанг ҳам,) намоз вақти бўлса, ўша ерда намоз ўқи — чунки энг яхшиси шу (яъни намозни вақтида ўқиш)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَعَ لَهُ أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ، اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud togʻi Allohning Rasuli ﷺ ning koʻziga koʻringanda, u zot: «Bu — bizni sevadigan va biz sevadigan togʻdir. Allohim! Ibrohim Makkani haram (muqaddas) qildi; men esa — mana shu ikki togʻ orasidagi (Madina hududi)ni — haram qilaman», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд тоғи Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг кўзига кўринганда, у зот: «Бу — бизни севадиган ва биз севадиган тоғдир. Аллоҳим! Иброҳим Маккани ҳарам (муқаддас) қилди; мен эса — мана шу икки тоғ орасидаги (Мадина ҳудуди)ни — ҳарам қиламан», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ أَبِي بَكْرٍ، أَخْبَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنهم ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ قَوْمَكِ بَنَوُا الْكَعْبَةَ اقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلاَ تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أُرَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ اسْتِلاَمَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ إِلاَّ أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏ وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏

Oisha (Paygʻambarning xotini) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ (unga): «Koʻrmayapsanmi, qavming Kaʼbani qurganda, uni Ibrohim qurgan barcha poydevorlar ustiga qurmadi», — dedi. Men: «Yo Rasululloh! Nega biz uni Ibrohimning poydevorlari ustiga qaytadan qurmaymiz?» — dedim. U zot: «Agar qavming yaqindagina kufrdan voz kechmaganida edi (men shunday qilardim)», — dedi. Ibn Umardan (rivoyat qilinadi): «Oisha buni Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan boʻlsa kerak — chunki men Allohning Rasuli ﷺ — Hijrga qaragan ikki burchakka faqat shu sabab (yaʼni) Uy Ibrohimning poydevorlari ustiga qurilmagani sababli — tegmasligini koʻraman (bilaman)».Оиша (Пайғамбарнинг хотини) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ (унга): «Кўрмаяпсанми, қавминг Каъбани қурганда, уни Иброҳим қурган барча пойдеворлар устига қурмади», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Нега биз уни Иброҳимнинг пойдеворлари устига қайтадан қурмаймиз?» — дедим. У зот: «Агар қавминг яқиндагина куфрдан воз кечмаганида эди (мен шундай қилардим)», — деди. Ибн Умардан (ривоят қилинади): «Оиша буни Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган бўлса керак — чунки мен Аллоҳнинг Расули ﷺ — Ҳижрга қараган икки бурчакка фақат шу сабаб (яъни) Уй Иброҳимнинг пойдеворлари устига қурилмагани сабабли — тегмаслигини кўраман (биламан)».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُمْ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ‏"‏‏.‏

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar: «Yo Rasululloh! Sizga qanday qilib salovot (duo) aytaylik?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Aytinglar: ‹Allohim! Muhammadga, uning xotinlariga va nasliga — Ibrohim oilasiga rahmat yoʻllaganingdek — rahmat yoʻlla; va Muhammadga hamda uning nasliga — Ibrohim oilasiga barakot yoʻllaganingdek — barakot yoʻlla; chunki Sen — eng Maqtovga loyiq, eng Ulugʻsan›», — deb javob berdi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар: «Ё Расулуллоҳ! Сизга қандай қилиб саловот (дуо) айтайлик?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Айтинглар: ‹Аллоҳим! Муҳаммадга, унинг хотинларига ва наслига — Иброҳим оиласига раҳмат йўллаганингдек — раҳмат йўлла; ва Муҳаммадга ҳамда унинг наслига — Иброҳим оиласига баракот йўллаганингдек — баракот йўлла; чунки Сен — энг Мақтовга лойиқ, энг Улуғсан›», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قُرَّةَ، مُسْلِمُ بْنُ سَالِمٍ الْهَمْدَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى، سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ لَقِيَنِي كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ فَقَالَ أَلاَ أُهْدِي لَكَ هَدِيَّةً سَمِعْتُهَا مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ بَلَى، فَأَهْدِهَا لِي‏.‏ فَقَالَ سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الصَّلاَةُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَلَّمَنَا كَيْفَ نُسَلِّمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ‏"‏‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (Kaʼb ibn Ujradan) rivoyat qiladi: Kaʼb ibn Ujra meni uchratib: «Men senga — Paygʻambar ﷺ dan olgan bir sovgʻani — bermaymi?» — dedi. Abdurrahmon: «Ha, uni menga ber», — dedi. (Kaʼb): «Biz Allohning Rasuli ﷺ dan: ‹Yo Rasululloh! Sizga, oila aʼzolaringizga qanday qilib salovot aytaylik? Chunki Alloh bizga sizga (namozda) qanday salom berishni oʻrgatgan›, — deb soʻradik. U zot: ‹Aytinglar: «Allohim! Muhammadga va Muhammadning oilasiga — Ibrohimga va Ibrohimning oilasiga rahmat yoʻllaganingdek — rahmat yoʻlla; chunki Sen — eng Maqtovga loyiq, eng Ulugʻsan. Allohim! Muhammadga va Muhammadning oilasiga — Ibrohimga va Ibrohimning oilasiga barakot yoʻllaganingdek — barakot yoʻlla; chunki Sen — eng Maqtovga loyiq, eng Ulugʻsan»›, — dedi», — dedi.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (Каъб ибн Ужрадан) ривоят қилади: Каъб ибн Ужра мени учратиб: «Мен сенга — Пайғамбар ﷺ дан олган бир совғани — бермайми?» — деди. Абдурраҳмон: «Ҳа, уни менга бер», — деди. (Каъб): «Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ дан: ‹Ё Расулуллоҳ! Сизга, оила аъзоларингизга қандай қилиб саловот айтайлик? Чунки Аллоҳ бизга сизга (намозда) қандай салом беришни ўргатган›, — деб сўрадик. У зот: ‹Айтинглар: «Аллоҳим! Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига — Иброҳимга ва Иброҳимнинг оиласига раҳмат йўллаганингдек — раҳмат йўлла; чунки Сен — энг Мақтовга лойиқ, энг Улуғсан. Аллоҳим! Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига — Иброҳимга ва Иброҳимнинг оиласига баракот йўллаганингдек — баракот йўлла; чунки Сен — энг Мақтовга лойиқ, энг Улуғсан»›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَبَاكُمَا كَانَ يُعَوِّذُ بِهَا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لاَمَّةٍ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hasan va Husayn uchun Allohdan panoh tilar va: «Sizning bobongiz (yaʼni Ibrohim) Ismoil va Ishoq uchun Allohdan — quyidagini oʻqib — panoh tilar edi: ‹Allohim! Men — har bir shaytondan, zaharli hasharotdan va har bir yomon, zararli, hasadgoʻy koʻzdan — Sening Mukammal Soʻzlaring bilan panoh tilayman›», — derdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳасан ва Ҳусайн учун Аллоҳдан паноҳ тилар ва: «Сизнинг бобонгиз (яъни Иброҳим) Исмоил ва Ишоқ учун Аллоҳдан — қуйидагини ўқиб — паноҳ тилар эди: ‹Аллоҳим! Мен — ҳар бир шайтондан, заҳарли ҳашаротдан ва ҳар бир ёмон, зарарли, ҳасадгўй кўздан — Сенинг Мукаммал Сўзларинг билан паноҳ тилайман›», — дерди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَحْنُ أَحَقُّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ ‏[quran sura="2" aya_start="260" aya_end="260"]‏{‏رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي‏}‏ وَيَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا، لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لأَجَبْتُ الدَّاعِيَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Biz — Ibrohimga nisbatan — shubhaga koʻproq haqlimiz: u: ‹Yo Robbim! Menga oʻliklarni qanday tiriltirishingni koʻrsat›, — deganida. U (yaʼni Alloh): ‹Iymon keltirmaysanmi?› — dedi. U (yaʼni Ibrohim): ‹Ha (iymon keltiraman); lekin (qalbim) yanada (mahkam) iymonda boʻlishi uchun (soʻrayapman)›, — dedi (Baqara, 260). Va Alloh Lutga rahm qilsin! U — kuchli bir tayanchga (ega boʻlishni) istagan edi. Agar men — Yusuf qancha (uzoq) muddat (zindonda) qolganidek — shuncha uzoq muddat zindonda qolsam edi, men (taklifni) qabul qilardim (yaʼni begunohligim eʼlon qilinishini talab qilmasdan ozodlik taklifini qabul qilardim)», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз — Иброҳимга нисбатан — шубҳага кўпроқ ҳақлимиз: у: ‹Ё Роббим! Менга ўликларни қандай тирилтиришингни кўрсат›, — деганида. У (яъни Аллоҳ): ‹Иймон келтирмайсанми?› — деди. У (яъни Иброҳим): ‹Ҳа (иймон келтираман); лекин (қалбим) янада (маҳкам) иймонда бўлиши учун (сўраяпман)›, — деди (Бақара, 260). Ва Аллоҳ Лутга раҳм қилсин! У — кучли бир таянчга (эга бўлишни) истаган эди. Агар мен — Юсуф қанча (узоқ) муддат (зиндонда) қолганидек — шунча узоқ муддат зиндонда қолсам эди, мен (таклифни) қабул қилардим (яъни бегуноҳлигим эълон қилинишини талаб қилмасдан озодлик таклифини қабул қилардим)», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَسْلَمَ يَنْتَضِلُونَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْمُوا بَنِي إِسْمَاعِيلَ، فَإِنَّ أَبَاكُمْ كَانَ رَامِيًا، وَأَنَا مَعَ بَنِي فُلاَنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَمْسَكَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ بِأَيْدِيهِمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكُمْ لاَ تَرْمُونَ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَرْمِي وَأَنْتَ مَعَهُمْ قَالَ ‏"‏ ارْمُوا وَأَنَا مَعَكُمْ كُلِّكُمْ ‏"‏‏.‏

Salama ibn Akva (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — kamondan oʻq otish (mashq qilayotgan) Aslam qabilasidan baʼzi kishilar yonidan oʻtdi. Allohning Rasuli ﷺ: «Ey Ismoil avlodi! Kamondan oʻq otishni mashq qilinglar — chunki otangiz buyuk kamonchi (oʻq otuvchi) edi. Men — falonchining oʻgʻli (boʻlgan jamoa) tomonidaman», — dedi. Buni eshitib, ikki jamoadan biri otishni toʻxtatdi. Allohning Rasuli ﷺ ulardan: «Nega otmayapsizlar?» — deb soʻradi. Ular: «Yo Rasululloh! Siz qarshi jamoa tomonida boʻlsangiz, biz qanday otaylik?» — deb javob berdi. U zot: «Otinglar — men hammangiz bilan birgaman», — dedi.Салама ибн Аква (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — камондан ўқ отиш (машқ қилаётган) Аслам қабиласидан баъзи кишилар ёнидан ўтди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эй Исмоил авлоди! Камондан ўқ отишни машқ қилинглар — чунки отангиз буюк камончи (ўқ отувчи) эди. Мен — фалончининг ўғли (бўлган жамоа) томонидаман», — деди. Буни эшитиб, икки жамоадан бири отишни тўхтатди. Аллоҳнинг Расули ﷺ улардан: «Нега отмаяпсизлар?» — деб сўради. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Сиз қарши жамоа томонида бўлсангиз, биз қандай отайлик?» — деб жавоб берди. У зот: «Отинглар — мен ҳаммангиз билан биргаман», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ الْمُعْتَمِرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ ‏"‏ أَكْرَمُهُمْ أَتْقَاهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَكْرَمُ النَّاسِ يُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَخِيَارُكُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُكُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقِهُوا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi odamlar Paygʻambar ﷺ dan: «Odamlarning eng karami (sharaflisi) kim?» — deb soʻradi. U zot: «Ularning eng karami — eng taqvodoridir», — deb javob berdi. Ular: «Ey Allohning Paygʻambari! Biz bu haqda soʻramayapmiz», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, eng karam (sharafli) kishi — Allohning Paygʻambari, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Xalilining oʻgʻli — Yusufdir», — dedi. Ular: «Biz bu haqda (ham) soʻramayapmiz», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, sizlar mendan arablarning nasl-nasabi haqida soʻramoqchisiz?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U zot: «Johiliyat davrida eng yaxshi boʻlganlar — Islomda (ham) eng yaxshidir — agar ular (diniy ilmni) anglasalar», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Баъзи одамлар Пайғамбар ﷺ дан: «Одамларнинг энг карами (шарафлиси) ким?» — деб сўради. У зот: «Уларнинг энг карами — энг тақводоридир», — деб жавоб берди. Улар: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Биз бу ҳақда сўрамаяпмиз», — деди. У зот: «Ундай бўлса, энг карам (шарафли) киши — Аллоҳнинг Пайғамбари, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Халилининг ўғли — Юсуфдир», — деди. Улар: «Биз бу ҳақда (ҳам) сўрамаяпмиз», — деди. У зот: «Ундай бўлса, сизлар мендан арабларнинг насл-насаби ҳақида сўрамоқчисиз?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У зот: «Жоҳилият даврида энг яхши бўлганлар — Исломда (ҳам) энг яхшидир — агар улар (диний илмни) англасалар», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏{‏يَغْفِرُ اللَّهُ لِلُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ‏}‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Lutni magʻfirat qilsin: u — kuchli bir tayanchga (ega boʻlishni) istagan edi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Лутни мағфират қилсин: у — кучли бир таянчга (эга бўлишни) истаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="54" aya_start="15" aya_end="15"]{‏فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر ‏}‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: ‹Hal min muddakir (Eslab oladigan (va yomonlikdan saqlanadigan) bormi)?› (Qamar, 15) — (deb) oʻqidi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳал мин муддакир (Эслаб оладиган (ва ёмонликдан сақланадиган) борми)?› (Қамар, 15) — (деб) ўқиди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنَ زَمْعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَذَكَرَ الَّذِي عَقَرَ النَّاقَةَ قَالَ ‏"‏ انْتَدَبَ لَهَا رَجُلٌ ذُو عِزٍّ وَمَنَعَةٍ فِي قُوَّةٍ كَأَبِي زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Zamʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning — (Paygʻambar Solihning) urgʻochi tuyasining oyoqlarini kesgan kishi haqida — shunday deganini eshitdim: «Bu ishni qilish uchun tayinlangan kishi — oʻz qavmida — Abu Zamʼaga oʻxshash — sharafli va kuchli kishi edi».Абдуллоҳ ибн Замъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг — (Пайғамбар Солиҳнинг) урғочи туясининг оёқларини кесган киши ҳақида — шундай деганини эшитдим: «Бу ишни қилиш учун тайинланган киши — ўз қавмида — Абу Замъага ўхшаш — шарафли ва кучли киши эди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ أَبُو الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ بْنِ حَيَّانَ أَبُو زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَمَرَهُمْ أَنْ لاَ يَشْرَبُوا مِنْ بِئْرِهَا، وَلاَ يَسْتَقُوا مِنْهَا فَقَالُوا قَدْ عَجَنَّا مِنْهَا، وَاسْتَقَيْنَا‏.‏ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَطْرَحُوا ذَلِكَ الْعَجِينَ وَيُهَرِيقُوا ذَلِكَ الْمَاءَ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ وَأَبِي الشُّمُوسِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِإِلْقَاءِ الطَّعَامِ‏.‏ وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ عَنِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اعْتَجَنَ بِمَائِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Tabuk gʻazoti davrida Hijr(ga) tushganda, u zot sahobalariga — uning qudugʻidan suv ichmaslikni yoki undan suv (olib) saqlamaslikni — buyurdi. Ular: «Biz allaqachon uning suvi bilan xamir qordik va meshlarimizni (ham) uning suvi bilan toʻldirdik», — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ ularga — xamirni tashlab yuborishni va suvni toʻkib tashlashni — buyurdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Табук ғазоти даврида Ҳижр(га) тушганда, у зот саҳобаларига — унинг қудуғидан сув ичмасликни ёки ундан сув (олиб) сақламасликни — буюрди. Улар: «Биз аллақачон унинг суви билан хамир қордик ва мешларимизни (ҳам) унинг суви билан тўлдирдик», — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ уларга — хамирни ташлаб юборишни ва сувни тўкиб ташлашни — буюрди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّاسَ نَزَلُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْضَ ثَمُودَ الْحِجْرَ، فَاسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِهَا، وَاعْتَجَنُوا بِهِ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُهَرِيقُوا مَا اسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِهَا، وَأَنْ يَعْلِفُوا الإِبِلَ الْعَجِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقُوا مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي كَانَ تَرِدُهَا النَّاقَةُ‏.‏ تَابَعَهُ أُسَامَةُ عَنْ نَافِعٍ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Allohning Rasuli ﷺ bilan birga Samud (qavmi)ning Hijr deb atalgan yeriga tushdi va uning qudugʻidan — ichish hamda xamir qorish uchun — suv oldi. (Allohning Rasuli ﷺ buni eshitganda,) u zot ularga — qudugʻlardan olgan suvni toʻkib tashlashni va xamirni tuyalarga yedirishni — buyurdi hamda ularga — (Paygʻambar Solihning) urgʻochi tuyasi suv ichadigan qudugʻdan suv olishni — buyurdi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга Самуд (қавми)нинг Ҳижр деб аталган ерига тушди ва унинг қудуғидан — ичиш ҳамда хамир қориш учун — сув олди. (Аллоҳнинг Расули ﷺ буни эшитганда,) у зот уларга — қудуғлардан олган сувни тўкиб ташлашни ва хамирни туяларга едиришни — буюрди ҳамда уларга — (Пайғамбар Солиҳнинг) урғочи туяси сув ичадиган қудуғдан сув олишни — буюрди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنهم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا مَرَّ بِالْحِجْرِ قَالَ ‏"‏ لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ تَقَنَّعَ بِرِدَائِهِ، وَهْوَ عَلَى الرَّحْلِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hijr (deb atalgan joy) yonidan oʻtganda, u zot: «Oʻzlariga zulm qilgan kishilarning uyiga — yigʻlamasdan — kirmanglar; aks holda, ularga yetgan azob — sizlarga (ham) yetishi mumkin», — dedi. Shundan keyin u zot — tuya egarida (oʻtirgan) holda — yuzini choyshabi bilan yopdi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳижр (деб аталган жой) ёнидан ўтганда, у зот: «Ўзларига зулм қилган кишиларнинг уйига — йиғламасдан — кирманглар; акс ҳолда, уларга етган азоб — сизларга (ҳам) етиши мумкин», — деди. Шундан кейин у зот — туя эгарида (ўтирган) ҳолда — юзини чойшаби билан ёпди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، سَمِعْتُ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلاَّ أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Oʻzlariga zulm qilgan kishilarning vayrona maskanlariga — yigʻlamasdan — kirmanglar; aks holda, ularga yetgan azob — sizlarga (ham) yetishi mumkin», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ўзларига зулм қилган кишиларнинг вайрона масканларига — йиғламасдан — кирманглар; акс ҳолда, уларга етган азоб — сизларга (ҳам) етиши мумкин», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْكَرِيمُ ابْنُ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ ابْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sharafli (kishi) — sharaflining oʻgʻli, sharaflining oʻgʻli, sharaflining oʻgʻlidir; yaʼni Yusuf — Yaʼqubning oʻgʻli, Ishoqning oʻgʻli, Ibrohimning oʻgʻli(dir)», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шарафли (киши) — шарафлининг ўғли, шарафлининг ўғли, шарафлининг ўғлидир; яъни Юсуф — Яъқубнинг ўғли, Ишоқнинг ўғли, Иброҳимнинг ўғли(дир)», — деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ ‏"‏ أَتْقَاهُمْ لِلَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَكْرَمُ النَّاسِ يُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي، النَّاسُ مَعَادِنُ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقِهُوا ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ dan: «Odamlarning eng karami (sharaflisi) kim?» — deb soʻraldi. U zot: «Eng taqvodori», — deb javob berdi. Odamlar: «Biz sizdan bu haqda soʻramoqchi emasmiz», — dedi. U zot: «Eng karam (sharafli) kishi — Allohning Paygʻambari, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Paygʻambarining oʻgʻli, Allohning Xalilining oʻgʻli — Yusufdir», — dedi. Odamlar: «Biz sizdan bu haqda (ham) soʻramoqchi emasmiz», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, sizlar mendan arablarning nasl (kelib chiqishi) haqida soʻramoqchisiz? Odamlar — turli nasldandir. Johiliyat davrida eng yaxshi boʻlganlar — Islomda (ham) eng yaxshidir — agar ular (diniy ilmni) anglasalar», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ дан: «Одамларнинг энг карами (шарафлиси) ким?» — деб сўралди. У зот: «Энг тақводори», — деб жавоб берди. Одамлар: «Биз сиздан бу ҳақда сўрамоқчи эмасмиз», — деди. У зот: «Энг карам (шарафли) киши — Аллоҳнинг Пайғамбари, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг Халилининг ўғли — Юсуфдир», — деди. Одамлар: «Биз сиздан бу ҳақда (ҳам) сўрамоқчи эмасмиз», — деди. У зот: «Ундай бўлса, сизлар мендан арабларнинг насл (келиб чиқиши) ҳақида сўрамоқчисиз? Одамлар — турли наслдандир. Жоҳилият даврида энг яхши бўлганлар — Исломда (ҳам) энг яхшидир — агар улар (диний илмни) англасалар», — деди.

حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ مُرِي أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ إِنَّهُ رَجُلٌ أَسِيفٌ، مَتَى يَقُمْ مَقَامَكَ رَقَّ‏.‏ فَعَادَ فَعَادَتْ، قَالَ شُعْبَةُ فَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ ‏"‏ إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (unga): «Abu Bakrga — odamlarga namozda imom boʻlishni — buyur», — dedi. U: «Abu Bakr — yumshoq koʻngilli kishi; u sizning joyingizda (imom boʻlib) turganda, yigʻlab yuboradi (shu sabab namozda imom boʻla olmaydi)», — deb javob berdi. Paygʻambar ﷺ xuddi shu buyruqni takrorladi va u xuddi shu javobni berdi. Rivoyatchi Shuʼba aytadiki, Paygʻambar ﷺ uchinchi yoki toʻrtinchi marta: «Sizlar — Yusufning (atrofidagi) ayollarisiz (yaʼni zohirda boshqa, ichingizda boshqa). Abu Bakrga namozda imom boʻlishni buyur», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (унга): «Абу Бакрга — одамларга намозда имом бўлишни — буюр», — деди. У: «Абу Бакр — юмшоқ кўнгилли киши; у сизнинг жойингизда (имом бўлиб) турганда, йиғлаб юборади (шу сабаб намозда имом бўла олмайди)», — деб жавоб берди. Пайғамбар ﷺ худди шу буйруқни такрорлади ва у худди шу жавобни берди. Ривоятчи Шуъба айтадики, Пайғамбар ﷺ учинчи ёки тўртинчи марта: «Сизлар — Юсуфнинг (атрофидаги) аёлларисиз (яъни зоҳирда бошқа, ичингизда бошқа). Абу Бакрга намозда имом бўлишни буюр», — деди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ‏.‏ فَقَالَ مِثْلَهُ فَقَالَتْ مِثْلَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوهُ فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ‏"‏‏.‏ فَأَمَّ أَبُو بَكْرٍ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ حُسَيْنٌ عَنْ زَائِدَةَ رَجُلٌ رَقِيقٌ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ kasal boʻlganda, u zot: «Abu Bakrga — odamlarga namozda imom boʻlishni — buyur», — dedi. Oisha: «Abu Bakr — yumshoq koʻngilli kishi», — dedi. Paygʻambar ﷺ xuddi shu buyruqni yana berdi va u yana xuddi shu javobni berdi. U zot yana: «Abu Bakrga (namozda imom boʻlishni) buyur! Sizlar — Yusufning (atrofidagi) ayollarisiz», — dedi. Natijada Paygʻambar ﷺ ning hayotligida Abu Bakr odamlarga namozda imom boʻldi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ касал бўлганда, у зот: «Абу Бакрга — одамларга намозда имом бўлишни — буюр», — деди. Оиша: «Абу Бакр — юмшоқ кўнгилли киши», — деди. Пайғамбар ﷺ худди шу буйруқни яна берди ва у яна худди шу жавобни берди. У зот яна: «Абу Бакрга (намозда имом бўлишни) буюр! Сизлар — Юсуфнинг (атрофидаги) аёлларисиз», — деди. Натижада Пайғамбар ﷺ нинг ҳаётлигида Абу Бакр одамларга намозда имом бўлди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْجِ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، اللَّهُمَّ أَنْجِ سَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ اللَّهُمَّ أَنْجِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Allohim! Ayyosh ibn Abu Rabiani (kofirlarning zulmidan) qutqar. Allohim! Salama ibn Hishomni qutqar. Allohim! Muzar (qabilasi)ga Oʻz azobingni yubor. Allohim! Ularni — Yusufning hayotida (yuz bergan ocharchilik) yillariga oʻxshash — (qahatchilik) yillari bilan azobla», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳим! Айёш ибн Абу Рабиани (кофирларнинг зулмидан) қутқар. Аллоҳим! Салама ибн Ҳишомни қутқар. Аллоҳим! Музар (қабиласи)га Ўз азобингни юбор. Аллоҳим! Уларни — Юсуфнинг ҳаётида (юз берган очарчилик) йилларига ўхшаш — (қаҳатчилик) йиллари билан азобла», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ ابْنِ أَخِي جُوَيْرِيَةَ حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، عُبَيْدٍ أَخْبَرَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ لُوطًا، لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ، وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ يُوسُفُ ثُمَّ أَتَانِي الدَّاعِي لأَجَبْتُهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh Lutga rahm qilsin. U — kuchli bir tayanchga (ega boʻlishni) istagan edi. Agar men — Yusuf (zindonda) qolgan muddatcha — zindonda qolsam-u, soʻng menga ozodlik taklifi kelsa edi, men uni qabul qilardim», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ Лутга раҳм қилсин. У — кучли бир таянчга (эга бўлишни) истаган эди. Агар мен — Юсуф (зиндонда) қолган муддатча — зиндонда қолсам-у, сўнг менга озодлик таклифи келса эди, мен уни қабул қилардим», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ أُمَّ رُومَانَ، وَهْىَ أُمُّ عَائِشَةَ، عَمَّا قِيلَ فِيهَا مَا قِيلَ قَالَتْ بَيْنَمَا أَنَا مَعَ عَائِشَةَ جَالِسَتَانِ، إِذْ وَلَجَتْ عَلَيْنَا امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، وَهْىَ تَقُولُ فَعَلَ اللَّهُ بِفُلاَنٍ وَفَعَلَ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ لِمَ قَالَتْ إِنَّهُ نَمَا ذِكْرَ الْحَدِيثِ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَىُّ حَدِيثٍ فَأَخْبَرَتْهَا‏.‏ قَالَتْ فَسَمِعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَخَرَّتْ مَغْشِيًّا عَلَيْهَا، فَمَا أَفَاقَتْ إِلاَّ وَعَلَيْهَا حُمَّى بِنَافِضٍ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا لِهَذِهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ حُمَّى أَخَذَتْهَا مِنْ أَجْلِ حَدِيثٍ تُحُدِّثَ بِهِ، فَقَعَدَتْ فَقَالَتْ وَاللَّهِ لَئِنْ حَلَفْتُ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنِ اعْتَذَرْتُ لاَ تَعْذِرُونِي، فَمَثَلِي وَمَثَلُكُمْ كَمَثَلِ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ، فَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ‏.‏ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ مَا أَنْزَلَ، فَأَخْبَرَهَا فَقَالَتْ بِحَمْدِ اللَّهِ لاَ بِحَمْدِ أَحَدٍ‏.‏

Masruq (Ummu Rumondan) rivoyat qiladi: Men Oishaning onasi Ummu Rumondan — Oishaga qarshi toʻqilgan tuhmat haqida — soʻradim. U: «Men Oisha bilan oʻtirganimda, bir ansoriy ayol oldimizga kelib: ‹Alloh falon-falon kishini halok qilsin›, — dedi. Men undan: ‹Nega bunday deyapsan?› — deb soʻradim. U: ‹Chunki u (bohtonli) gapni tarqatdi›, — deb javob berdi. Oisha: ‹Qanday gap?› — dedi. Soʻng u ayol unga (oʻsha) gapni aytdi. Oisha: ‹Abu Bakr va Allohning Rasuli ﷺ bu haqda eshitishganmi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha›, — dedi. Oisha (buni eshitib) hushidan ketib (yiqildi); hushiga kelganda, uni isitma tutib, tani titray boshladi. Paygʻambar ﷺ kelib: ‹Unga nima boʻldi?› — deb soʻradi. Men: ‹Tarqalgan bir gap (mish-mish) sababli uni isitma tutdi›, — dedim. Oisha (oʻrnidan) turib: ‹Allohga qasamki, agar men qasam ichsam (ham), sizlar menga ishonmaysizlar; agar bahona keltirsam (ham), sizlar meni uzrli sanamaysizlar. Mening misolim va sizlarning misolingiz — xuddi Yaʼqub va uning oʻgʻillarining misolidek. Sizlar daʼvo qilayotgan (narsa)ga qarshi — yordami soʻraladigan — yolgʻiz Allohdir› (Yusuf, 18), — dedi. Paygʻambar ﷺ (uy)dan chiqib ketdi va soʻng Alloh (bu masala haqidagi) oyatlarni nozil qildi; shunda Oisha: ‹Hamd — (faqat) Allohga (xos), boshqa hech kimga emas›, — dedi», — dedi.Масруқ (Умму Румондан) ривоят қилади: Мен Оишанинг онаси Умму Румондан — Оишага қарши тўқилган туҳмат ҳақида — сўрадим. У: «Мен Оиша билан ўтирганимда, бир ансорий аёл олдимизга келиб: ‹Аллоҳ фалон-фалон кишини ҳалок қилсин›, — деди. Мен ундан: ‹Нега бундай деяпсан?› — деб сўрадим. У: ‹Чунки у (боҳтонли) гапни тарқатди›, — деб жавоб берди. Оиша: ‹Қандай гап?› — деди. Сўнг у аёл унга (ўша) гапни айтди. Оиша: ‹Абу Бакр ва Аллоҳнинг Расули ﷺ бу ҳақда эшитишганми?› — деб сўради. У: ‹Ҳа›, — деди. Оиша (буни эшитиб) ҳушидан кетиб (йиқилди); ҳушига келганда, уни иситма тутиб, тани титрай бошлади. Пайғамбар ﷺ келиб: ‹Унга нима бўлди?› — деб сўради. Мен: ‹Тарқалган бир гап (миш-миш) сабабли уни иситма тутди›, — дедим. Оиша (ўрнидан) туриб: ‹Аллоҳга қасамки, агар мен қасам ичсам (ҳам), сизлар менга ишонмайсизлар; агар баҳона келтирсам (ҳам), сизлар мени узрли санамайсизлар. Менинг мисолим ва сизларнинг мисолингиз — худди Яъқуб ва унинг ўғилларининг мисолидек. Сизлар даъво қилаётган (нарса)га қарши — ёрдами сўраладиган — ёлғиз Аллоҳдир› (Юсуф, 18), — деди. Пайғамбар ﷺ (уй)дан чиқиб кетди ва сўнг Аллоҳ (бу масала ҳақидаги) оятларни нозил қилди; шунда Оиша: ‹Ҳамд — (фақат) Аллоҳга (хос), бошқа ҳеч кимга эмас›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتِ قَوْلَهُ ‏[quran sura="12" aya_start="110" aya_end="110"]{‏حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا‏}‏ أَوْ كُذِبُوا‏.‏ قَالَتْ بَلْ كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا أَنَّ قَوْمَهُمْ كَذَّبُوهُمْ وَمَا هُوَ بِالظَّنِّ‏.‏ فَقَالَتْ يَا عُرَيَّةُ، لَقَدِ اسْتَيْقَنُوا بِذَلِكَ‏.‏ قُلْتُ فَلَعَلَّهَا أَوْ كُذِبُوا‏.‏ قَالَتْ مَعَاذَ اللَّهِ، لَمْ تَكُنِ الرُّسُلُ تَظُنُّ ذَلِكَ بِرَبِّهَا وَأَمَّا هَذِهِ الآيَةُ قَالَتْ هُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَصَدَّقُوهُمْ، وَطَالَ عَلَيْهِمُ الْبَلاَءُ، وَاسْتَأْخَرَ عَنْهُمُ النَّصْرُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَتْ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَظَنُّوا أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ كَذَّبُوهُمْ جَاءَهُمْ نَصْرُ اللَّهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏{‏اسْتَيْأَسُوا‏}‏ افْتَعَلُوا مِنْ يَئِسْتُ‏.‏ ‏{‏مِنْهُ‏}‏ مِنْ يُوسُفَ‏.‏ ‏[quran sura="12" aya_start="87" aya_end="87"]{‏لاَ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ‏}‏ مَعْنَاهُ الرَّجَاءُ‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Paygʻambarning xotini Oishadan — quyidagi oyatning maʼnosi haqida — soʻradim: ‹(Muhlat beriladi) — to paygʻambarlar (oʻz qavmlaridan) umidlarini uzib, ular (yaʼni qavmlari) tomonidan yolgʻonchi sanalgan deb oʻylaganlarida...› (Yusuf, 110). Oisha: «Haqiqatan, ularning qavmlari ularga iymon keltirmadi», — deb javob berdi. Men: «Allohga qasamki, ular — qavmlari ularni yolgʻonchi sanaganiga aniq ishonchda edi; bu gumon (shubha) masalasi emas edi», — dedim. Oisha: «Ey Urayya (yaʼni Urva)! Shubhasiz, ular bunga juda ishonchda edi», — dedi. Men: «Bu oyat — paygʻambarlar Alloh ularga yordam bermadi deb oʻylagan, degan maʼnoda oʻqilishi mumkinmi?» — dedim. Oisha: «Alloh saqlasin! (Mumkin emas!) Paygʻambarlar oʻz Robbisini bunday narsada gumon qilmagan. Balki bu oyat — paygʻambarlarning izdoshlari haqida(dir): ular oʻz Robbisiga iymon keltirgan va paygʻambarlariga ishongan edi; ularning sinov muddati uzoq boʻldi va Allohning yordami kechikdi — to paygʻambarlar — oʻz qavmlaridagi kofirlarning iymonga kelishidan umidlarini uzib, hatto oʻz izdoshlari (ham) iymonida tebranib qoldi deb gumon qilguncha; (ana) shunda Allohning yordami ularga keldi», — dedi.Урва (Оишадан) ривоят қилади: Мен Пайғамбарнинг хотини Оишадан — қуйидаги оятнинг маъноси ҳақида — сўрадим: ‹(Муҳлат берилади) — то пайғамбарлар (ўз қавмларидан) умидларини узиб, улар (яъни қавмлари) томонидан ёлғончи саналган деб ўйлаганларида...› (Юсуф, 110). Оиша: «Ҳақиқатан, уларнинг қавмлари уларга иймон келтирмади», — деб жавоб берди. Мен: «Аллоҳга қасамки, улар — қавмлари уларни ёлғончи санаганига аниқ ишончда эди; бу гумон (шубҳа) масаласи эмас эди», — дедим. Оиша: «Эй Урайя (яъни Урва)! Шубҳасиз, улар бунга жуда ишончда эди», — деди. Мен: «Бу оят — пайғамбарлар Аллоҳ уларга ёрдам бермади деб ўйлаган, деган маънода ўқилиши мумкинми?» — дедим. Оиша: «Аллоҳ сақласин! (Мумкин эмас!) Пайғамбарлар ўз Роббисини бундай нарсада гумон қилмаган. Балки бу оят — пайғамбарларнинг издошлари ҳақида(дир): улар ўз Роббисига иймон келтирган ва пайғамбарларига ишонган эди; уларнинг синов муддати узоқ бўлди ва Аллоҳнинг ёрдами кечикди — то пайғамбарлар — ўз қавмларидаги кофирларнинг иймонга келишидан умидларини узиб, ҳатто ўз издошлари (ҳам) иймонида тебраниб қолди деб гумон қилгунча; (ана) шунда Аллоҳнинг ёрдами уларга келди», — деди.

أَخْبَرَنِي عَبْدَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْكَرِيمُ ابْنُ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِمِ السَّلاَمُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sharafli, sharaflining oʻgʻli, sharaflining oʻgʻli, sharaflining oʻgʻli — Yusuf, Yaʼqubning oʻgʻli, Ishoqning oʻgʻli, Ibrohimning oʻgʻlidir», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шарафли, шарафлининг ўғли, шарафлининг ўғли, шарафлининг ўғли — Юсуф, Яъқубнинг ўғли, Ишоқнинг ўғли, Иброҳимнинг ўғлидир», — деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا أَيُّوبُ يَغْتَسِلُ عُرْيَانًا خَرَّ عَلَيْهِ رِجْلُ جَرَادٍ مِنْ ذَهَبٍ، فَجَعَلَ يَحْثِي فِي ثَوْبِهِ، فَنَادَى رَبُّهُ يَا أَيُّوبُ، أَلَمْ أَكُنْ أَغْنَيْتُكَ عَمَّا تَرَى قَالَ بَلَى يَا رَبِّ، وَلَكِنْ لاَ غِنَى لِي عَنْ بَرَكَتِكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayyub yalangʻoch holda gʻusl qilayotganda, uning ustiga bir toʻda oltin chigirtkalar tushdi va u ularni kiyimiga yigʻa boshladi. Robbisi unga: ‹Ey Ayyub! Men seni — sen koʻrayotgan (narsa)ga muhtoj boʻlmaydigan darajada — boy qilmaganmidim?› — deb nido qildi. U: ‹Ha, yo Robbim! Lekin men Sening barakotingdan voz kecha olmayman›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Айюб яланғоч ҳолда ғусл қилаётганда, унинг устига бир тўда олтин чигирткалар тушди ва у уларни кийимига йиға бошлади. Роббиси унга: ‹Эй Айюб! Мен сени — сен кўраётган (нарса)га муҳтож бўлмайдиган даражада — бой қилмаганмидим?› — деб нидо қилди. У: ‹Ҳа, ё Роббим! Лекин мен Сенинг баракотингдан воз кеча олмайман›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، سَمِعْتُ عُرْوَةَ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها فَرَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى خَدِيجَةَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ، فَانْطَلَقَتْ بِهِ إِلَى وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، وَكَانَ رَجُلاً تَنَصَّرَ يَقْرَأُ الإِنْجِيلَ بِالْعَرَبِيَّةِ‏.‏ فَقَالَ وَرَقَةُ مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ‏.‏ فَقَالَ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى، وَإِنْ أَدْرَكَنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا‏.‏ النَّامُوسُ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي يُطْلِعُهُ بِمَا يَسْتُرُهُ عَنْ غَيْرِهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — qalbi tez urgan holda — Xadijaning oldiga qaytdi. U (Xadija) uni Varaqa ibn Navfalning oldiga olib bordi — u nasroniylikni qabul qilgan (kishi boʻlib,) Injilni arab tilida oʻqirdi. Varaqa (Paygʻambardan): «Sen nima koʻryapsan?» — deb soʻradi. U (Paygʻambar) unga (koʻrgan narsasini) aytganda, Varaqa: «U — Alloh (Paygʻambar) Musoga yuborgan oʻsha farishtadir. Agar men — sen ilohiy xabar (vahiy) oladigan (kun)gacha — yashasam, men senga qattiq yordam beraman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — қалби тез урган ҳолда — Хадижанинг олдига қайтди. У (Хадижа) уни Варақа ибн Навфалнинг олдига олиб борди — у насронийликни қабул қилган (киши бўлиб,) Инжилни араб тилида ўқирди. Варақа (Пайғамбардан): «Сен нима кўряпсан?» — деб сўради. У (Пайғамбар) унга (кўрган нарсасини) айтганда, Варақа: «У — Аллоҳ (Пайғамбар) Мусога юборган ўша фариштадир. Агар мен — сен илоҳий хабар (ваҳий) оладиган (кун)гача — яшасам, мен сенга қаттиқ ёрдам бераман», — деди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةِ أُسْرِيَ بِهِ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الْخَامِسَةَ، فَإِذَا هَارُونُ قَالَ هَذَا هَارُونُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ تَابَعَهُ ثَابِتٌ وَعَبَّادُ بْنُ أَبِي عَلِيٍّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Molik ibn Saʼsaa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ sahobalariga oʻzining osmonlarga tungi sayohati (Miʼroj) haqida gapirdi. U zot beshinchi osmonga yetganda, Horunni uchratdi (Jabroil Paygʻambarga): «Bu — Horun», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Jabroil salom berdi, men ham (salom berdim) va u: ‹Marhabo, ey solih birodar va solih Paygʻambar›, — deb salomni qaytardi», — dedi.Молик ибн Саъсаа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ саҳобаларига ўзининг осмонларга тунги саёҳати (Миърож) ҳақида гапирди. У зот бешинчи осмонга етганда, Ҳорунни учратди (Жаброил Пайғамбарга): «Бу — Ҳорун», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Жаброил салом берди, мен ҳам (салом бердим) ва у: ‹Марҳабо, эй солиҳ биродар ва солиҳ Пайғамбар›, — деб саломни қайтарди», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ ‏"‏ رَأَيْتُ مُوسَى وَإِذَا رَجُلٌ ضَرْبٌ رَجِلٌ، كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ، وَرَأَيْتُ عِيسَى، فَإِذَا هُوَ رَجُلٌ رَبْعَةٌ أَحْمَرُ كَأَنَّمَا خَرَجَ مِنْ دِيمَاسٍ، وَأَنَا أَشْبَهُ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم بِهِ، ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ، فِي أَحَدِهِمَا لَبَنٌ، وَفِي الآخَرِ خَمْرٌ فَقَالَ اشْرَبْ أَيَّهُمَا شِئْتَ‏.‏ فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ فَشَرِبْتُهُ فَقِيلَ أَخَذْتَ الْفِطْرَةَ، أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Osmonga koʻtarilganim (Miʼroj) kechasi men (Paygʻambar) Musoni koʻrdim — u — Shanua qabilasi kishilaridan biriga oʻxshagan, sochi tekis, ozgʻin kishi edi; va men Isoni (ham) koʻrdim — u oʻrtacha boʻyli, qizil yuzli, goʻyo hozirgina hammomdan chiqqandek edi. Men Paygʻambar Ibrohimga — uning har qanday naslidan koʻra koʻproq — oʻxshayman. Soʻng menga ikkita idish (kosa) berildi — biri sut, ikkinchisi may (vino) (toʻla edi). Jabroil: ‹Qaysisini xohlasang, ich›, — dedi. Men sutni olib, uni ichdim. Jabroil: ‹Sen tabiiy (toza fitrat, yaʼni haqiqiy din — Islom) boʻlgan (narsani) qabul qilding; agar mayni olganingda edi, sening ummating adashgan boʻlardi›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Осмонга кўтарилганим (Миърож) кечаси мен (Пайғамбар) Мусони кўрдим — у — Шануа қабиласи кишиларидан бирига ўхшаган, сочи текис, озғин киши эди; ва мен Исони (ҳам) кўрдим — у ўртача бўйли, қизил юзли, гўё ҳозиргина ҳаммомдан чиққандек эди. Мен Пайғамбар Иброҳимга — унинг ҳар қандай наслидан кўра кўпроқ — ўхшайман. Сўнг менга иккита идиш (коса) берилди — бири сут, иккинчиси май (вино) (тўла эди). Жаброил: ‹Қайсисини хоҳласанг, ич›, — деди. Мен сутни олиб, уни ичдим. Жаброил: ‹Сен табиий (тоза фитрат, яъни ҳақиқий дин — Ислом) бўлган (нарсани) қабул қилдинг; агар майни олганингда эди, сенинг умматинг адашган бўларди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ ـ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏ وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِيهِ‏.‏ وَذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ مُوسَى آدَمُ طُوَالٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ عِيسَى جَعْدٌ مَرْبُوعٌ ‏"‏‏.‏ وَذَكَرَ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ، وَذَكَرَ الدَّجَّالَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech kim: ‹Men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi (Shunday qilib u zot uning otasi Mattoni zikr qildi). Paygʻambar ﷺ oʻzining osmonga koʻtarilgan (Miʼroj) kechasini zikr qilib: «Paygʻambar Muso — bugʻdoyrang, uzun boʻyli, goʻyo Shanua qabilasi kishilaridan biri edi. Iso — jingalak sochli, oʻrtacha boʻyli kishi edi», — dedi. U zot yana doʻzaxning darvozaboni Molikni va Dajjolni (ham) zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч ким: ‹Мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқман›, — демасин», — деди (Шундай қилиб у зот унинг отаси Маттони зикр қилди). Пайғамбар ﷺ ўзининг осмонга кўтарилган (Миърож) кечасини зикр қилиб: «Пайғамбар Мусо — буғдойранг, узун бўйли, гўё Шануа қабиласи кишиларидан бири эди. Исо — жингалак сочли, ўртача бўйли киши эди», — деди. У зот яна дўзахнинг дарвозабони Моликни ва Дажжолни (ҳам) зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ، عَنِ ابْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَجَدَهُمْ يَصُومُونَ يَوْمًا، يَعْنِي عَاشُورَاءَ، فَقَالُوا هَذَا يَوْمٌ عَظِيمٌ، وَهْوَ يَوْمٌ نَجَّى اللَّهُ فِيهِ مُوسَى، وَأَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ، فَصَامَ مُوسَى شُكْرًا لِلَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِمُوسَى مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ فَصَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganda, u (yahudiylar)ni Ashuro kuni (yaʼni Muharramning 10-kunida) roʻza tutayotgan holda topdi. Ular: «Bu — Alloh Musoni qutqargan va Firʼavn qavmini gʻarq qilgan ulugʻ kun. Muso bu kuni — Allohga shukr alomati sifatida — roʻza tutgan», — derdi. Paygʻambar ﷺ: «Men Musoga — ulardan koʻra — yaqinroqman», — dedi. Bas, u zot (oʻsha kuni) roʻza tutdi va musulmonlarga (ham) uni tutishni buyurdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадинага келганда, у (яҳудийлар)ни Ашуро куни (яъни Муҳаррамнинг 10-кунида) рўза тутаётган ҳолда топди. Улар: «Бу — Аллоҳ Мусони қутқарган ва Фиръавн қавмини ғарқ қилган улуғ кун. Мусо бу куни — Аллоҳга шукр аломати сифатида — рўза тутган», — дерди. Пайғамбар ﷺ: «Мен Мусога — улардан кўра — яқинроқман», — деди. Бас, у зот (ўша куни) рўза тутди ва мусулмонларга (ҳам) уни тутишни буюрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ النَّاسُ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ، فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَفَاقَ قَبْلِي، أَمْ جُوزِيَ بِصَعْقَةِ الطُّورِ ‏"‏‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar hushidan ketadi va men birinchi boʻlib hushimga kelaman; va mana! Men u yerda — Allohning Arshining ustunlaridan birini ushlab turgan — Musoni koʻraman. Men — u mendan oldin hushiga kelganmi yoki Tur (togʻi)dagi behushligi (yaʼni u yerda yiqilgani) sababli (ikkinchi behushlikdan) istisno qilinganmi — deb hayron boʻlaman», — dedi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат куни одамлар ҳушидан кетади ва мен биринчи бўлиб ҳушимга келаман; ва мана! Мен у ерда — Аллоҳнинг Аршининг устунларидан бирини ушлаб турган — Мусони кўраман. Мен — у мендан олдин ҳушига келганми ёки Тур (тоғи)даги беҳушлиги (яъни у ерда йиқилгани) сабабли (иккинчи беҳушликдан) истисно қилинганми — деб ҳайрон бўламан», — деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ بَنُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَخْنَزِ اللَّحْمُ، وَلَوْلاَ حَوَّاءُ لَمْ تَخُنْ أُنْثَى زَوْجَهَا الدَّهْرَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bani Isroil boʻlmaganida, goʻsht buzilmas (chirimas) edi; va Havvo boʻlmaganida, hech bir ayol eriga xiyonat qilmas edi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бани Исроил бўлмаганида, гўшт бузилмас (чиримас) эди; ва Ҳавво бўлмаганида, ҳеч бир аёл эрига хиёнат қилмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ تَمَارَى هُوَ وَالْحُرُّ بْنُ قَيْسٍ الْفَزَارِيُّ فِي صَاحِبِ مُوسَى، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ خَضِرٌ، فَمَرَّ بِهِمَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَقَالَ إِنِّي تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي، هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ، هَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ شَأْنَهُ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَمَا مُوسَى فِي مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْكَ قَالَ لاَ‏.‏ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى بَلَى عَبْدُنَا خَضِرٌ‏.‏ فَسَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَيْهِ، فَجُعِلَ لَهُ الْحُوتُ آيَةً، وَقِيلَ لَهُ إِذَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَارْجِعْ، فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ‏.‏ فَكَانَ يَتْبَعُ الْحُوتَ فِي الْبَحْرِ، فَقَالَ لِمُوسَى فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ‏.‏ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَوَجَدَا خَضِرًا، فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا الَّذِي قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (Ubay ibn Kaʼbdan) rivoyat qiladi: U — Musoning hamrohi haqida — Hur ibn Qays al-Fazoriy bilan ixtilof qildi. Ibn Abbos — u Xizr edi, dedi. Shu orada Ubay ibn Kaʼb ular yonidan oʻtdi va Ibn Abbos uni chaqirib: «Men va doʻstim — Muso uchrashish yoʻlini soʻragan hamrohi haqida — ixtilof qildik. Sen Allohning Rasuli ﷺ ning u haqda biror narsa zikr qilganini eshitganmisan?» — dedi. U: «Ha, men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Muso baʼzi isroilliklar bilan oʻtirganda, bir kishi kelib (undan): «Sen oʻzingdan koʻra bilimliroq birovni bilasanmi?» — deb soʻradi. Muso: «Yoʻq», — deb javob berdi. Shunda Alloh Musoga vahiy yubordi: «Ha, Bizning bandamiz Xizr (sendan bilimliroqdir)». Muso u (yaʼni Xizr) bilan qanday uchrashishni soʻradi. Bas, baliq unga bir alomat qilindi va unga aytildiki, baliq yoʻqolganda, u qaytishi va u yerda u (Xizr) bilan uchrashishi (kerak). Bas, Muso dengizda baliqning alomatini izlab bordi. Musoning xizmatkor boʻlasi unga: «Bilasanmi, biz qoya yonida oʻtirganimizda, men baliqni unutibman; va menga uni (senga) aytishni — faqat shayton — unutdirdi», — dedi. Muso: «Mana shu — biz izlayotgan (narsa) edi», — dedi va ikkalasi — oʻz izlaridan (qaytib) — Xizrni topdi; ularga keyin nima boʻlgani — Allohning Kitobida zikr qilingan›», — dedi.Ибн Аббос (Убай ибн Каъбдан) ривоят қилади: У — Мусонинг ҳамроҳи ҳақида — Ҳур ибн Қайс ал-Фазорий билан ихтилоф қилди. Ибн Аббос — у Хизр эди, деди. Шу орада Убай ибн Каъб улар ёнидан ўтди ва Ибн Аббос уни чақириб: «Мен ва дўстим — Мусо учрашиш йўлини сўраган ҳамроҳи ҳақида — ихтилоф қилдик. Сен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг у ҳақда бирор нарса зикр қилганини эшитганмисан?» — деди. У: «Ҳа, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мусо баъзи исроилликлар билан ўтирганда, бир киши келиб (ундан): «Сен ўзингдан кўра билимлироқ бировни биласанми?» — деб сўради. Мусо: «Йўқ», — деб жавоб берди. Шунда Аллоҳ Мусога ваҳий юборди: «Ҳа, Бизнинг бандамиз Хизр (сендан билимлироқдир)». Мусо у (яъни Хизр) билан қандай учрашишни сўради. Бас, балиқ унга бир аломат қилинди ва унга айтилдики, балиқ йўқолганда, у қайтиши ва у ерда у (Хизр) билан учрашиши (керак). Бас, Мусо денгизда балиқнинг аломатини излаб борди. Мусонинг хизматкор бўласи унга: «Биласанми, биз қоя ёнида ўтирганимизда, мен балиқни унутибман; ва менга уни (сенга) айтишни — фақат шайтон — унутдирди», — деди. Мусо: «Мана шу — биз излаётган (нарса) эди», — деди ва иккаласи — ўз изларидан (қайтиб) — Хизрни топди; уларга кейин нима бўлгани — Аллоҳнинг Китобида зикр қилинган›», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ بَلَى، لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ‏.‏ قَالَ أَىْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَىْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ ـ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا، فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فَهْوَ ثَمَّهْ ـ وَأَخَذَ حُوتًا، فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ، وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ، فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ، فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ‏.‏ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا‏.‏ وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ‏.‏ قَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا، فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ مُوسَى، فَرَدَّ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ‏.‏ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ، أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ، عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ قَالَ ‏[quran sura="18" aya_start="14" aya_end="14"]{‏إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏إِمْرًا‏}‏ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ، فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ، قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ‏.‏ إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا، قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلاَّ وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا، لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏.‏ قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا‏.‏ فَلَمَّا خَرَجَا مِنَ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا ـ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏.‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي، قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا‏.‏ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ مَائِلاً ـ أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ، فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلاً إِلاَّ مَرَّةً ـ قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ، سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏"‏‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ، فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوْ كَانَ صَبَرَ يُقَصُّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ‏.‏ قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو، أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbos orqali Ubay ibn Kaʼbdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bakkoliy — Xizrning hamrohi Muso — Bani Isroilning (paygʻambari) Muso emas, balki boshqa bir Muso edi, deb daʼvo qilyapti», — dedim. Ibn Abbos: «Allohning dushmani (yaʼni Navf) yolgʻon aytibdi. Ubay ibn Kaʼb bizga aytdiki, Paygʻambar ﷺ: ‹Bir marta Muso (oʻrnidan) turib, Bani Isroilga xutba qildi. Undan — odamlar orasida eng bilimli kishi kim ekani — soʻraldi. U: «Men», — dedi. Alloh uni — (ilmni) Oʻziga (yaʼni Allohga) nisbat bermagani (yaʼni «Alloh biladi» demagani) uchun — koyidi. Bas, Alloh unga: «Ha, ikki dengiz qoʻshilgan joyda Mening bir bandam bor — u sendan bilimliroqdir», — dedi. Muso: «Yo Robbim! Men u bilan qanday uchrashaman?» — dedi. Alloh: «Bir baliq olib, uni katta savatga sol; sen baliqni yoʻqotgan joyda uni topasan», — dedi. Muso bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkor boʻlasi Yushaʼ ibn Nun bilan birga yoʻlga chiqdi — to ular bir qoyaga yetguncha; u yerda ular boshlarini (qoʻyib) yotdi. Muso uxladi va baliq savatdan chiqib, dengizga tushdi. U dengizga — xuddi bir tunnel (yoʻlak) kabi — yoʻl oldi. Alloh baliq ustidagi suvning oqishini toʻxtatdi va u (suv) bir gumbazga (toq) oʻxshab qoldi (Paygʻambar ﷺ bu gumbazni qoʻllari bilan koʻrsatdi). Ular tunning qolgan (qismi)ni yurib oʻtdi va ertasi kuni Muso boʻlasiga: «Bizning taomimizni keltir — chunki biz, haqiqatan, mana shu safarimizda koʻp charchadik», — dedi. Muso — Alloh izlashni buyurgan oʻsha joydan oʻtmaguncha — charchamadi (toliqish sezmadi). Boʻlasi unga: «Bilasanmi, biz oʻsha qoya yonida oʻtirganimizda, men baliqni unutibman; va menga uni (senga) aytishni — faqat shayton — unutdirdi; va u (baliq) ajoyib tarzda dengizga yoʻl oldi», — dedi. Bas, baliq uchun bir yoʻl (paydo) boʻldi va bu ularni hayratga soldi. Muso: «Mana shu — biz izlayotgan (narsa) edi», — dedi. Bas, ikkalasi — oʻz izlaridan (qaytib) — to qoyaga yetguncha (yurdi). U yerda ular — bir kiyim bilan oʻralgan, yotgan bir kishini — koʻrdi. Muso unga salom berdi va u: «Sening yurtingda odamlar bir-biriga qanday salom beradi?» — deb javob berdi. Muso: «Men — Musoman», — dedi. U kishi: «Bani Isroilning Musosimi?» — dedi. Muso: «Ha; men sening oldingga — Alloh senga oʻrgatgan narsalardan menga oʻrgatishing uchun — keldim», — dedi. U: «Ey Muso! Menda — Alloh menga oʻrgatgan va sen bilmaydigan — Allohning baʼzi ilmi bor; senda esa — Alloh senga oʻrgatgan va men bilmaydigan — Allohning baʼzi ilmi bor», — dedi. Muso: «Men senga ergashsam (boʻladimi)?» — dedi. U: «Lekin sen men bilan sabr qila olmaysan — chunki sen tushuna olmaydigan narsalar haqida qanday sabr qilasan?» — dedi. (Muso: «Alloh xohlasa, sen meni haqiqatan sabrli topasan va men senga hech narsada itoatsizlik qilmayman», — dedi.) Bas, ikkalasi dengiz boʻyi yurib ketdi; bir qayiq ular yonidan oʻtdi va ular qayiq xizmatchilaridan ularni (qayiqqa) olishlarini soʻradi. Xizmatchilar Xizrni tanidi va shu sabab ularni — haqsiz (bepul) — qayiqqa oldi. Ular qayiqda boʻlganda, bir chumchuq kelib, qayiq chetida turdi va tumshugʻini dengizga bir-ikki marta botirdi. Xizr Musoga: «Ey Muso! Mening ilmim va sening ilming — Allohning ilmidan — mana shu chumchuq tumshugʻi bilan dengiz suvini kamaytirgan miqdordan boshqa — (hech narsani) kamaytirmadi», — dedi. Soʻng birdan Xizr bir tesha olib, (qayiqdan) bir taxtani yulib oldi va Muso — u tesha bilan taxtani yulib olguncha — buni sezmadi. Muso unga: «Sen nima qilding? Ular bizni — hech narsa olmasdan — qayiqqa oldi; sen esa — uning yoʻlovchilarini choʻktirish uchun — ataylab ularning qayigʻida teshik ochding. Darhaqiqat, sen dahshatli bir ish qilding», — dedi. Xizr: «Men senga — sen men bilan sabr qila olmaysan — demaganmidim?» — deb javob berdi. Muso: «Meni — unutgan (narsa)m uchun — ayblama va — xatoyim uchun — menga qattiq muomala qilma», — dedi. Bas, Musoning birinchi uzri — uning unutgani edi. Ular dengizdan chiqqanda, boshqa bolalar bilan oʻynayotgan bir bola yonidan oʻtdi. Xizr bolaning boshidan ushlab, uni qoʻli bilan mana shunday yulib (uzib) oldi (Rivoyatchi Sufyon — goʻyo biror meva uzayotgandek — barmoq uchlari bilan koʻrsatdi). Muso unga: «Sen — hech kimni oʻldirmagan begunoh bir jonni oʻldirdingmi? Sen, haqiqatan, dahshatli bir ish qilding», — dedi. Xizr: «Men senga — sen men bilan sabr qila olmaysan — demaganmidim?» — dedi. Muso: «Agar men — bundan keyin — sendan biror narsa soʻrasam, menga hamroh boʻlma. Sen mendan uzr (ozod boʻlish sababi) olding», — dedi. Soʻng ikkalasi — to bir qishloq ahli yoniga yetguncha — yurdi va uning aholisidan ovqat soʻradi, lekin ular ularni mehmon qilishdan bosh tortdi. Soʻng ular u yerda — qulab tushay deb turgan — bir devorni koʻrdi (va Xizr uni faqat qoʻllari bilan tegizib taʼmirladi) (Rivoyatchi Sufyon — Xizr qoʻllarini devor ustidan yuqoriga qanday yurgizganini — koʻrsatdi). Muso: «Bular — biz murojaat qilgan, lekin bizga na taom bergan, na bizni mehmon qilgan odamlar; sen esa ularning devorini taʼmirlading. Agar xohlaganingda, sen buning uchun haq (toʻlov) olishing mumkin edi», — dedi. Xizr: «Bu — sen bilan mening oramizdagi ajralishdir; va men senga — sen sabr qila olmagan narsalarning izohini — aytaman», — dedi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Biz Muso sabr qilsaydi — Alloh bizga ularning qissasi haqida koʻproq aytgan boʻlardi (deb) istardik» (Rivoyatchi Sufyon — Paygʻambar ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin! Agar u sabr qilganida, bizga ularning ishi haqida koʻproq aytilgan boʻlardi», — dedi, dedi).Саид ибн Жубайр (Ибн Аббос орқали Убай ибн Каъбдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Бакколий — Хизрнинг ҳамроҳи Мусо — Бани Исроилнинг (пайғамбари) Мусо эмас, балки бошқа бир Мусо эди, деб даъво қиляпти», — дедим. Ибн Аббос: «Аллоҳнинг душмани (яъни Навф) ёлғон айтибди. Убай ибн Каъб бизга айтдики, Пайғамбар ﷺ: ‹Бир марта Мусо (ўрнидан) туриб, Бани Исроилга хутба қилди. Ундан — одамлар орасида энг билимли киши ким экани — сўралди. У: «Мен», — деди. Аллоҳ уни — (илмни) Ўзига (яъни Аллоҳга) нисбат бермагани (яъни «Аллоҳ билади» демагани) учун — койиди. Бас, Аллоҳ унга: «Ҳа, икки денгиз қўшилган жойда Менинг бир бандам бор — у сендан билимлироқдир», — деди. Мусо: «Ё Роббим! Мен у билан қандай учрашаман?» — деди. Аллоҳ: «Бир балиқ олиб, уни катта саватга сол; сен балиқни йўқотган жойда уни топасан», — деди. Мусо бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкор бўласи Юшаъ ибн Нун билан бирга йўлга чиқди — то улар бир қояга етгунча; у ерда улар бошларини (қўйиб) ётди. Мусо ухлади ва балиқ саватдан чиқиб, денгизга тушди. У денгизга — худди бир туннел (йўлак) каби — йўл олди. Аллоҳ балиқ устидаги сувнинг оқишини тўхтатди ва у (сув) бир гумбазга (тоқ) ўхшаб қолди (Пайғамбар ﷺ бу гумбазни қўллари билан кўрсатди). Улар туннинг қолган (қисми)ни юриб ўтди ва эртаси куни Мусо бўласига: «Бизнинг таомимизни келтир — чунки биз, ҳақиқатан, мана шу сафаримизда кўп чарчадик», — деди. Мусо — Аллоҳ излашни буюрган ўша жойдан ўтмагунча — чарчамади (толиқиш сезмади). Бўласи унга: «Биласанми, биз ўша қоя ёнида ўтирганимизда, мен балиқни унутибман; ва менга уни (сенга) айтишни — фақат шайтон — унутдирди; ва у (балиқ) ажойиб тарзда денгизга йўл олди», — деди. Бас, балиқ учун бир йўл (пайдо) бўлди ва бу уларни ҳайратга солди. Мусо: «Мана шу — биз излаётган (нарса) эди», — деди. Бас, иккаласи — ўз изларидан (қайтиб) — то қояга етгунча (юрди). У ерда улар — бир кийим билан ўралган, ётган бир кишини — кўрди. Мусо унга салом берди ва у: «Сенинг юртингда одамлар бир-бирига қандай салом беради?» — деб жавоб берди. Мусо: «Мен — Мусоман», — деди. У киши: «Бани Исроилнинг Мусосими?» — деди. Мусо: «Ҳа; мен сенинг олдингга — Аллоҳ сенга ўргатган нарсалардан менга ўргатишинг учун — келдим», — деди. У: «Эй Мусо! Менда — Аллоҳ менга ўргатган ва сен билмайдиган — Аллоҳнинг баъзи илми бор; сенда эса — Аллоҳ сенга ўргатган ва мен билмайдиган — Аллоҳнинг баъзи илми бор», — деди. Мусо: «Мен сенга эргашсам (бўладими)?» — деди. У: «Лекин сен мен билан сабр қила олмайсан — чунки сен тушуна олмайдиган нарсалар ҳақида қандай сабр қиласан?» — деди. (Мусо: «Аллоҳ хоҳласа, сен мени ҳақиқатан сабрли топасан ва мен сенга ҳеч нарсада итоацизлик қилмайман», — деди.) Бас, иккаласи денгиз бўйи юриб кетди; бир қайиқ улар ёнидан ўтди ва улар қайиқ хизматчиларидан уларни (қайиққа) олишларини сўради. Хизматчилар Хизрни таниди ва шу сабаб уларни — ҳақсиз (бепул) — қайиққа олди. Улар қайиқда бўлганда, бир чумчуқ келиб, қайиқ четида турди ва тумшуғини денгизга бир-икки марта ботирди. Хизр Мусога: «Эй Мусо! Менинг илмим ва сенинг илминг — Аллоҳнинг илмидан — мана шу чумчуқ тумшуғи билан денгиз сувини камайтирган миқдордан бошқа — (ҳеч нарсани) камайтирмади», — деди. Сўнг бирдан Хизр бир теша олиб, (қайиқдан) бир тахтани юлиб олди ва Мусо — у теша билан тахтани юлиб олгунча — буни сезмади. Мусо унга: «Сен нима қилдинг? Улар бизни — ҳеч нарса олмасдан — қайиққа олди; сен эса — унинг йўловчиларини чўктириш учун — атайлаб уларнинг қайиғида тешик очдинг. Дарҳақиқат, сен даҳшатли бир иш қилдинг», — деди. Хизр: «Мен сенга — сен мен билан сабр қила олмайсан — демаганмидим?» — деб жавоб берди. Мусо: «Мени — унутган (нарса)м учун — айблама ва — хатойим учун — менга қаттиқ муомала қилма», — деди. Бас, Мусонинг биринчи узри — унинг унутгани эди. Улар денгиздан чиққанда, бошқа болалар билан ўйнаётган бир бола ёнидан ўтди. Хизр боланинг бошидан ушлаб, уни қўли билан мана шундай юлиб (узиб) олди (Ривоятчи Суфён — гўё бирор мева узаётгандек — бармоқ учлари билан кўрсатди). Мусо унга: «Сен — ҳеч кимни ўлдирмаган бегуноҳ бир жонни ўлдирдингми? Сен, ҳақиқатан, даҳшатли бир иш қилдинг», — деди. Хизр: «Мен сенга — сен мен билан сабр қила олмайсан — демаганмидим?» — деди. Мусо: «Агар мен — бундан кейин — сендан бирор нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма. Сен мендан узр (озод бўлиш сабаби) олдинг», — деди. Сўнг иккаласи — то бир қишлоқ аҳли ёнига етгунча — юрди ва унинг аҳолисидан овқат сўради, лекин улар уларни меҳмон қилишдан бош тортди. Сўнг улар у ерда — қулаб тушай деб турган — бир деворни кўрди (ва Хизр уни фақат қўллари билан тегизиб таъмирлади) (Ривоятчи Суфён — Хизр қўлларини девор устидан юқорига қандай юргизганини — кўрсатди). Мусо: «Булар — биз мурожаат қилган, лекин бизга на таом берган, на бизни меҳмон қилган одамлар; сен эса уларнинг деворини таъмирладинг. Агар хоҳлаганингда, сен бунинг учун ҳақ (тўлов) олишинг мумкин эди», — деди. Хизр: «Бу — сен билан менинг орамиздаги ажралишдир; ва мен сенга — сен сабр қила олмаган нарсаларнинг изоҳини — айтаман», — деди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Биз Мусо сабр қилсайди — Аллоҳ бизга уларнинг қиссаси ҳақида кўпроқ айтган бўларди (деб) истардик» (Ривоятчи Суфён — Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин! Агар у сабр қилганида, бизга уларнинг иши ҳақида кўпроқ айтилган бўларди», — деди, деди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الأَصْبَهَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرُ أَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ فَإِذَا هِيَ تَهْتَزُّ مِنْ خَلْفِهِ خَضْرَاءَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Xizr shu sabab (Xizr deb) atalganki, u — qaqragan oq yerda oʻtirgan edi va u (uning oʻtirishidan) keyin yashillik (oʻsimlik) bilan koʻkarib ketdi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Хизр шу сабаб (Хизр деб) аталганки, у — қақраган оқ ерда ўтирган эди ва у (унинг ўтиришидан) кейин яшиллик (ўсимлик) билан кўкариб кетди», — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ‏.‏ فَبَدَّلُوا فَدَخَلُوا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ، وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bani Isroilga: ‹(Shahar) darvozasidan tavoze bilan (sajda qilgan holda) va «Hitta (gunohlarimizni avf et)» — deb kiringlar›, — deyildi; lekin ular soʻzni oʻzgartirib, dumbalarida (orqalarida) emaklab va: ‹Hintatun fi shaʼra (sochda bir bugʻdoy doni)›, — deb (shaharga) kirdi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бани Исроилга: ‹(Шаҳар) дарвозасидан тавозе билан (сажда қилган ҳолда) ва «Ҳитта (гуноҳларимизни авф эт)» — деб киринглар›, — дейилди; лекин улар сўзни ўзгартириб, думбаларида (орқаларида) эмаклаб ва: ‹Ҳинтатун фи шаъра (сочда бир буғдой дони)›, — деб (шаҳарга) кирди», — деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنِ الْحَسَنِ، وَمُحَمَّدٍ، وَخِلاَسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلاً حَيِيًّا سِتِّيرًا، لاَ يُرَى مِنْ جِلْدِهِ شَىْءٌ، اسْتِحْيَاءً مِنْهُ، فَآذَاهُ مَنْ آذَاهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا مَا يَسْتَتِرُ هَذَا التَّسَتُّرَ إِلاَّ مِنْ عَيْبٍ بِجِلْدِهِ، إِمَّا بَرَصٌ وَإِمَّا أُدْرَةٌ وَإِمَّا آفَةٌ‏.‏ وَإِنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يُبَرِّئَهُ مِمَّا قَالُوا لِمُوسَى فَخَلاَ يَوْمًا وَحْدَهُ فَوَضَعَ ثِيَابَهُ عَلَى الْحَجَرِ ثُمَّ اغْتَسَلَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ إِلَى ثِيَابِهِ لِيَأْخُذَهَا، وَإِنَّ الْحَجَرَ عَدَا بِثَوْبِهِ، فَأَخَذَ مُوسَى عَصَاهُ وَطَلَبَ الْحَجَرَ، فَجَعَلَ يَقُولُ ثَوْبِي حَجَرُ، ثَوْبِي حَجَرُ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَرَأَوْهُ عُرْيَانًا أَحْسَنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ، وَأَبْرَأَهُ مِمَّا يَقُولُونَ، وَقَامَ الْحَجَرُ فَأَخَذَ ثَوْبَهُ فَلَبِسَهُ، وَطَفِقَ بِالْحَجَرِ ضَرْبًا بِعَصَاهُ، فَوَاللَّهِ إِنَّ بِالْحَجَرِ لَنَدَبًا مِنْ أَثَرِ ضَرْبِهِ ثَلاَثًا أَوْ أَرْبَعًا أَوْ خَمْسًا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ‏[quran sura="33" aya_start="69" aya_end="69"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا‏}‏‏.‏‏"‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «(Paygʻambar) Muso — uyatchan (hayoli) kishi edi va u — koʻp hayosi sababli — tanasini toʻliq yopib yurardi. Bani Isroildan biri unga ozor berib: ‹U — terisidagi biror nuqson (yaʼni moxov yoki churra) sababli yoki boshqa biror aybi sababli — tanasini shunday (toʻliq) yopadi›, — dedi. Alloh Musoni — ular u haqda aytgan (gap)dan — pok (begunoh) qilishni xohladi; bas, bir kuni Muso yolgʻiz (xilvatda) ekanida, u kiyimlarini yechib, bir toshga qoʻyib, gʻusl qila boshladi. U gʻuslni tugatganda, kiyimlarini olish uchun ular tomon (yurib) keldi, lekin tosh uning kiyimlarini olib qochdi; Muso hassasini olib, toshning orqasidan: ‹Ey tosh! Kiyimimni ber!› — deb yugurdi — to u — uni (oʻshanda) yalangʻoch koʻrgan Bani Isroildan bir guruhga yetguncha; ular uni — Alloh yaratgan (narsalarning) eng goʻzali (deb) topdi va Alloh uni — ular ayblagan (narsa)dan — pok qildi. Tosh oʻsha yerda toʻxtadi va Muso (kiyimini) olib, kiyib, toshni hassasi bilan ura boshladi. Allohga qasamki, toshda hali ham — urishning baʼzi izlari — uch, toʻrt yoki besh iz — bor. Mana shu — Allohning: ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlar — Musoga ozor berganlardek — boʻlmanglar; bas, Alloh uni — ular daʼvo qilgan (narsa)dan — pok (begunoh) qildi; va u Alloh nazarida sharafli edi› (Ahzob, 69) degan soʻzida ishora qilgan (narsa)dir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «(Пайғамбар) Мусо — уятчан (ҳаёли) киши эди ва у — кўп ҳаёси сабабли — танасини тўлиқ ёпиб юрарди. Бани Исроилдан бири унга озор бериб: ‹У — терисидаги бирор нуқсон (яъни мохов ёки чурра) сабабли ёки бошқа бирор айби сабабли — танасини шундай (тўлиқ) ёпади›, — деди. Аллоҳ Мусони — улар у ҳақда айтган (гап)дан — пок (бегуноҳ) қилишни хоҳлади; бас, бир куни Мусо ёлғиз (хилватда) эканида, у кийимларини ечиб, бир тошга қўйиб, ғусл қила бошлади. У ғуслни тугатганда, кийимларини олиш учун улар томон (юриб) келди, лекин тош унинг кийимларини олиб қочди; Мусо ҳассасини олиб, тошнинг орқасидан: ‹Эй тош! Кийимимни бер!› — деб югурди — то у — уни (ўшанда) яланғоч кўрган Бани Исроилдан бир гуруҳга етгунча; улар уни — Аллоҳ яратган (нарсаларнинг) энг гўзали (деб) топди ва Аллоҳ уни — улар айблаган (нарса)дан — пок қилди. Тош ўша ерда тўхтади ва Мусо (кийимини) олиб, кийиб, тошни ҳассаси билан ура бошлади. Аллоҳга қасамки, тошда ҳали ҳам — уришнинг баъзи излари — уч, тўрт ёки беш из — бор. Мана шу — Аллоҳнинг: ‹Эй иймон келтирганлар! Сизлар — Мусога озор берганлардек — бўлманглар; бас, Аллоҳ уни — улар даъво қилган (нарса)дан — пок (бегуноҳ) қилди; ва у Аллоҳ назарида шарафли эди› (Аҳзоб, 69) деган сўзида ишора қилган (нарса)дир», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَسَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَسْمًا، فَقَالَ رَجُلٌ إِنَّ هَذِهِ لَقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ‏.‏ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ، فَغَضِبَ حَتَّى رَأَيْتُ الْغَضَبَ فِي وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى قَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ (sahobalari orasida) biror narsa taqsimladi. Bir kishi: ‹Bu taqsimot — Allohning Yuzini (roziligini) istab (adolat bilan) qilinmadi›, — dedi. Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u zotga (buni) aytdim. U zot shu qadar gʻazablandiki, men uning yuzida gʻazab alomatlarini koʻrdim. Soʻng u zot: ‹Alloh Musoga rahm qilsin — chunki unga bundan koʻra koʻproq (yomonroq tarzda) ozor yetkazilgan edi; shunda ham u sabr bilan chidadi›, — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ (саҳобалари орасида) бирор нарса тақсимлади. Бир киши: ‹Бу тақсимот — Аллоҳнинг Юзини (розилигини) истаб (адолат билан) қилинмади›, — деди. Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у зотга (буни) айтдим. У зот шу қадар ғазабландики, мен унинг юзида ғазаб аломатларини кўрдим. Сўнг у зот: ‹Аллоҳ Мусога раҳм қилсин — чунки унга бундан кўра кўпроқ (ёмонроқ тарзда) озор етказилган эди; шунда ҳам у сабр билан чидади›, — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَجْنِي الْكَبَاثَ، وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِالأَسْوَدِ مِنْهُ، فَإِنَّهُ أَطْيَبُهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَكُنْتَ تَرْعَى الْغَنَمَ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ وَقَدْ رَعَاهَا ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan birga arak daraxtlarining mevalarini terayotgan edik va Allohning Rasuli ﷺ: «Qora (mevasini) teringlar — chunki u eng yaxshisidir», — dedi. Sahobalar: «Siz choʻpon boʻlganmidingiz?» — deb soʻradi. U zot: «Choʻpon boʻlmagan hech bir paygʻambar yoʻq edi», — deb javob berdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга арак дарахтларининг меваларини тераётган эдик ва Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қора (мевасини) теринглар — чунки у энг яхшисидир», — деди. Саҳобалар: «Сиз чўпон бўлганмидингиз?» — деб сўради. У зот: «Чўпон бўлмаган ҳеч бир пайғамбар йўқ эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُرْسِلَ مَلَكُ الْمَوْتِ إِلَى مُوسَى ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ فَلَمَّا جَاءَهُ صَكَّهُ، فَرَجَعَ إِلَى رَبِّهِ، فَقَالَ أَرْسَلْتَنِي إِلَى عَبْدٍ لاَ يُرِيدُ الْمَوْتَ‏.‏ قَالَ ارْجِعْ إِلَيْهِ، فَقُلْ لَهُ يَضَعُ يَدَهُ عَلَى مَتْنِ ثَوْرٍ، فَلَهُ بِمَا غَطَّتْ يَدُهُ بِكُلِّ شَعَرَةٍ سَنَةٌ‏.‏ قَالَ أَىْ رَبِّ، ثُمَّ مَاذَا قَالَ ثُمَّ الْمَوْتُ‏.‏ قَالَ فَالآنَ‏.‏ قَالَ فَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُدْنِيَهُ مِنَ الأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ رَمْيَةً بِحَجَرٍ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ ثَمَّ لأَرَيْتُكُمْ قَبْرَهُ إِلَى جَانِبِ الطَّرِيقِ تَحْتَ الْكَثِيبِ الأَحْمَرِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامٍ حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oʻlim farishtasi Musoning oldiga yuborildi; u Musoning oldiga kelganda, Muso uni koʻziga shapaloq urdi. Farishta oʻz Robbisiga qaytib: ‹Sen meni — oʻlishni istamaydigan bir bandaning oldiga — yuboribsan›, — dedi. Alloh: ‹Uning oldiga qayt va unga — qoʻlini bir hoʻkizning orqasiga qoʻyishini va uning ostiga kelgan har bir tuk uchun unga bir yil umr berilishini — ayt›, — dedi. Muso: ‹Yo Robbim! Undan keyin nima boʻladi?› — dedi. Alloh: ‹Soʻng oʻlim›, — deb javob berdi. Muso: ‹Unday boʻlsa, u hozir kelsin›, — dedi. Soʻng Muso Allohdan — uni Muqaddas Yerga yaqin (joyda) — vafot ettirishini soʻradi — shu darajadaki, u (Muqaddas Yer)dan bir tosh otimi (masofada) boʻladi». Abu Hurayra qoʻshdi: «Allohning Rasuli ﷺ: ‹Agar men u yerda boʻlganimda, men sizlarga uning qabrini — yoʻl yonidagi qizil qum tepaligi ostida — koʻrsatardim›, — dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ўлим фариштаси Мусонинг олдига юборилди; у Мусонинг олдига келганда, Мусо уни кўзига шапалоқ урди. Фаришта ўз Роббисига қайтиб: ‹Сен мени — ўлишни истамайдиган бир банданинг олдига — юборибсан›, — деди. Аллоҳ: ‹Унинг олдига қайт ва унга — қўлини бир ҳўкизнинг орқасига қўйишини ва унинг остига келган ҳар бир тук учун унга бир йил умр берилишини — айт›, — деди. Мусо: ‹Ё Роббим! Ундан кейин нима бўлади?› — деди. Аллоҳ: ‹Сўнг ўлим›, — деб жавоб берди. Мусо: ‹Ундай бўлса, у ҳозир келсин›, — деди. Сўнг Мусо Аллоҳдан — уни Муқаддас Ерга яқин (жойда) — вафот эттиришини сўради — шу даражадаки, у (Муқаддас Ер)дан бир тош отими (масофада) бўлади». Абу Ҳурайра қўшди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Агар мен у ерда бўлганимда, мен сизларга унинг қабрини — йўл ёнидаги қизил қум тепалиги остида — кўрсатардим›, — деди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اسْتَبَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَرَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ‏.‏ فَقَالَ الْمُسْلِمُ وَالَّذِي اصْطَفَى مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَلَى الْعَالَمِينَ‏.‏ فِي قَسَمٍ يُقْسِمُ بِهِ‏.‏ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْعَالَمِينَ‏.‏ فَرَفَعَ الْمُسْلِمُ عِنْدَ ذَلِكَ يَدَهُ، فَلَطَمَ الْيَهُودِيَّ، فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ الَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِهِ وَأَمْرِ الْمُسْلِمِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى، فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ، فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ بِجَانِبِ الْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ فِيمَنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir musulmon va bir yahudiy janjallashdi. Musulmon qasam ichib: ‹Muhammadni barcha odamlardan afzal qilgan Zotga qasam...!› — dedi. Yahudiy: ‹Musoni barcha odamlardan afzal qilgan Zotga qasam›, — dedi. Musulmon qoʻlini koʻtarib, yahudiyga shapaloq urdi; (yahudiy) Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, oʻzi va musulmon oʻrtasida nima boʻlganini aytdi. Paygʻambar ﷺ: ‹Meni Musodan ustun qilmanglar — chunki (Qiyomat kuni) odamlar hushidan ketadi va men birinchi boʻlib hushimga kelaman hamda Musoni — Allohning Arshining bir tomonini ushlab turgan holda — koʻraman. Men — u hushidan ketganlar orasida boʻlib, mendan oldin hushiga kelganmi yoki Alloh istisno qilganlardan boʻlganmi — bilmayman›, — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир мусулмон ва бир яҳудий жанжаллашди. Мусулмон қасам ичиб: ‹Муҳаммадни барча одамлардан афзал қилган Зотга қасам...!› — деди. Яҳудий: ‹Мусони барча одамлардан афзал қилган Зотга қасам›, — деди. Мусулмон қўлини кўтариб, яҳудийга шапалоқ урди; (яҳудий) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, ўзи ва мусулмон ўртасида нима бўлганини айтди. Пайғамбар ﷺ: ‹Мени Мусодан устун қилманглар — чунки (Қиёмат куни) одамлар ҳушидан кетади ва мен биринчи бўлиб ҳушимга келаман ҳамда Мусони — Аллоҳнинг Аршининг бир томонини ушлаб турган ҳолда — кўраман. Мен — у ҳушидан кетганлар орасида бўлиб, мендан олдин ҳушига келганми ёки Аллоҳ истисно қилганлардан бўлганми — билмайман›, — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَنْتَ آدَمُ الَّذِي أَخْرَجَتْكَ خَطِيئَتُكَ مِنَ الْجَنَّةِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ آدَمُ أَنْتَ مُوسَى الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِرِسَالاَتِهِ وَبِكَلاَمِهِ، ثُمَّ تَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قُدِّرَ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ‏"‏ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Odam va Muso bir-biri bilan bahslashdi. Muso Odamga: ‹Sen — xatoing seni jannatdan chiqargan Odamsan›, — dedi. Odam unga: ‹Sen — Alloh Oʻz Rasuli qilib tanlagan va Oʻzi bilan (bevosita) gaplashgan Musosan; shunday boʻla turib, sen meni — yaratilishimdan oldin taqdirimga allaqachon yozib qoʻyilgan bir ish uchun — ayblaysanmi?›, — dedi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ ikki marta: «Bas, Odam Musoni (bahsda) yengdi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Одам ва Мусо бир-бири билан баҳслашди. Мусо Одамга: ‹Сен — хатоинг сени жаннатдан чиқарган Одамсан›, — деди. Одам унга: ‹Сен — Аллоҳ Ўз Расули қилиб танлаган ва Ўзи билан (бевосита) гаплашган Мусосан; шундай бўла туриб, сен мени — яратилишимдан олдин тақдиримга аллақачон ёзиб қўйилган бир иш учун — айблайсанми?›, — деди», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ икки марта: «Бас, Одам Мусони (баҳсда) енгди», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا قَالَ ‏"‏ عُرِضَتْ عَلَىَّ الأُمَمُ، وَرَأَيْتُ سَوَادًا كَثِيرًا سَدَّ الأُفُقَ فَقِيلَ هَذَا مُوسَى فِي قَوْمِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ oldimizga kelib: «Barcha ummatlar mening oldimda (koʻrsatib) namoyish qilindi va men — ufqni qoplab turgan — katta bir olomonni koʻrdim. Kimdir: ‹Bu — Muso va uning izdoshlari›, — dedi», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ олдимизга келиб: «Барча умматлар менинг олдимда (кўрсатиб) намойиш қилинди ва мен — уфқни қоплаб турган — катта бир оломонни кўрдим. Кимдир: ‹Бу — Мусо ва унинг издошлари›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَمَلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ، وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ آسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَمَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ، وَإِنَّ فَضْلَ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Erkaklardan koʻpchilik (kamolot darajasiga) yetdi, lekin ayollardan — Firʼavnning xotini Osiya va Imronning qizi Maryamdan boshqa — hech kim bu darajaga yetmadi. Shubhasiz, Oishaning boshqa ayollardan ustunligi — sariydning (yaʼni goʻsht va non taomining) boshqa taomlardan ustunligidek(dir)», — dedi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эркаклардан кўпчилик (камолот даражасига) етди, лекин аёллардан — Фиръавннинг хотини Осия ва Имроннинг қизи Марямдан бошқа — ҳеч ким бу даражага етмади. Шубҳасиз, Оишанинг бошқа аёллардан устунлиги — сарийднинг (яъни гўшт ва нон таомининг) бошқа таомлардан устунлигидек(дир)», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي الأَعْمَشُ،‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ إِنِّي خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ ‏"‏‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ ‏"‏ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan hech kim: ‹Men — Yunusdan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi (Musaddad: «Yunus ibn Matto», — deb qoʻshdi).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан ҳеч ким: ‹Мен — Юнусдан яхшироқман›, — демасин», — деди (Мусаддад: «Юнус ибн Матто», — деб қўшди).

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ إِنِّي خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏ وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِيهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech bir banda: ‹Men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi (Shunday qilib Paygʻambar uning ismi bilan birga otasining ismini (ham) zikr qildi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч бир банда: ‹Мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқман›, — демасин», — деди (Шундай қилиб Пайғамбар унинг исми билан бирга отасининг исмини (ҳам) зикр қилди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا يَهُودِيٌّ يَعْرِضُ سِلْعَتَهُ أُعْطِيَ بِهَا شَيْئًا كَرِهَهُ‏.‏ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ، فَسَمِعَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَامَ، فَلَطَمَ وَجْهَهُ، وَقَالَ تَقُولُ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا فَذَهَبَ إِلَيْهِ، فَقَالَ أَبَا الْقَاسِمِ، إِنَّ لِي ذِمَّةً وَعَهْدًا، فَمَا بَالُ فُلاَنٍ لَطَمَ وَجْهِي‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لِمَ لَطَمْتَ وَجْهَهُ ‏"‏‏.‏ فَذَكَرَهُ، فَغَضِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى رُئِيَ فِي وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ تُفَضِّلُوا بَيْنَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، فَيَصْعَقُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ، إِلاَّ مَنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ أُخْرَى، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ بُعِثَ فَإِذَا مُوسَى آخِذٌ بِالْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَحُوسِبَ بِصَعْقَتِهِ يَوْمَ الطُّورِ أَمْ بُعِثَ قَبْلِي -‏ وَلَا أَقُولُ إِنَّ أَحَدًا أَفْضَلُ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta bir yahudiy biror narsa sotayotganda, unga oʻzi rozi boʻlmagan bir narx taklif qilindi. Bas, u: «Yoʻq, Musoni barcha insonlardan ustun qilgan Zotga qasam!» — dedi. Buni eshitib, bir ansoriy kishi (oʻrnidan) turib, uning yuziga shapaloq urdi va: «Sen: ‹Musoni barcha insonlardan ustun qilgan Zotga (qasam)›, — deysanmi — holbuki Paygʻambar (Muhammad) bizning oramizda hozir?!» — dedi. Yahudiy Paygʻambarning oldiga borib: «Ey Abulqosim! Men — omonlik (himoya) ahdi va shartnomasi ostidaman; bas, falonchining meni shapaloq urishga qanday haqqi bor?» — dedi. Paygʻambar ﷺ boshqasidan (yaʼni ansoriydan): «Nega shapaloq urding?» — deb soʻradi. U zotga butun voqeani aytib berdi. Paygʻambar ﷺ — gʻazab uning yuzida koʻringuncha — gʻazablandi va: «Allohning paygʻambarlaridan hech bir paygʻambarni (boshqasidan) ustun qilmanglar — chunki sur chalinganda, yer va osmonlardagi har bir (jonzot) hushidan ketadi — Alloh istisno qilganlardan boshqa. Sur ikkinchi marta chalinadi va men birinchi boʻlib tiriltiriladigan (kishi) boʻlaman hamda Musoni — Allohning Arshini ushlab turgan holda — koʻraman. Men — Muso Tur (kuni) olgan behushlik unga (yetarli) boʻlganmi yoki u mendan oldin (oʻrnidan) turganmi — bilmayman. Va men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroq birov bor, demayman», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта бир яҳудий бирор нарса сотаётганда, унга ўзи рози бўлмаган бир нарх таклиф қилинди. Бас, у: «Йўқ, Мусони барча инсонлардан устун қилган Зотга қасам!» — деди. Буни эшитиб, бир ансорий киши (ўрнидан) туриб, унинг юзига шапалоқ урди ва: «Сен: ‹Мусони барча инсонлардан устун қилган Зотга (қасам)›, — дейсанми — ҳолбуки Пайғамбар (Муҳаммад) бизнинг орамизда ҳозир?!» — деди. Яҳудий Пайғамбарнинг олдига бориб: «Эй Абулқосим! Мен — омонлик (ҳимоя) аҳди ва шартномаси остидаман; бас, фалончининг мени шапалоқ уришга қандай ҳаққи бор?» — деди. Пайғамбар ﷺ бошқасидан (яъни ансорийдан): «Нега шапалоқ урдинг?» — деб сўради. У зотга бутун воқеани айтиб берди. Пайғамбар ﷺ — ғазаб унинг юзида кўрингунча — ғазабланди ва: «Аллоҳнинг пайғамбарларидан ҳеч бир пайғамбарни (бошқасидан) устун қилманглар — чунки сур чалинганда, ер ва осмонлардаги ҳар бир (жонзот) ҳушидан кетади — Аллоҳ истисно қилганлардан бошқа. Сур иккинчи марта чалинади ва мен биринчи бўлиб тирилтириладиган (киши) бўламан ҳамда Мусони — Аллоҳнинг Аршини ушлаб турган ҳолда — кўраман. Мен — Мусо Тур (куни) олган беҳушлик унга (етарли) бўлганми ёки у мендан олдин (ўрнидан) турганми — билмайман. Ва мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқ биров бор, демайман», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Hech kim: ‹Men — Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman›, — demasin», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч ким: ‹Мен — Юнус ибн Маттодан яхшироқман›, — демасин», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خُفِّفَ عَلَى دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ الْقُرْآنُ، فَكَانَ يَأْمُرُ بِدَوَابِّهِ فَتُسْرَجُ، فَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ قَبْلَ أَنْ تُسْرَجَ دَوَابُّهُ، وَلاَ يَأْكُلُ إِلاَّ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Dovudga Zaburni oʻqish oson qilingan edi. U — minadigan hayvonlariga egar urishni buyurar va ular egarlanmasdan oldin Zaburni oʻqib tugatardi. Va u — faqat oʻz qoʻl mehnatining daromadidangina yer edi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Довудга Забурни ўқиш осон қилинган эди. У — минадиган ҳайвонларига эгар уришни буюрар ва улар эгарланмасдан олдин Забурни ўқиб тугатарди. Ва у — фақат ўз қўл меҳнатининг даромадидангина ер эди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، أَخْبَرَهُ وَأَبَا، سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَقُولُ وَاللَّهِ لأَصُومَنَّ النَّهَارَ وَلأَقُومَنَّ اللَّيْلَ مَا عِشْتُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهِ لأَصُومَنَّ النَّهَارَ وَلأَقُومَنَّ اللَّيْلَ مَا عِشْتُ ‏"‏ قُلْتُ قَدْ قُلْتُهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لاَ تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ، فَصُمْ وَأَفْطِرْ، وَقُمْ وَنَمْ، وَصُمْ مِنَ الشَّهْرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، وَذَلِكَ مِثْلُ صِيَامِ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمًا، وَذَلِكَ صِيَامُ دَاوُدَ، وَهْوَ عَدْلُ الصِّيَامِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ga — mening: ‹Allohga qasamki, men tirik ekanman, barcha kunlari roʻza tutaman va barcha kechalari namoz oʻqiyman›, — deganim xabar qilindi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ mendan: «Sen — ‹Men tirik ekanman, barcha kunlari roʻza tutaman va barcha kechalari namoz oʻqiyman›, — degan kishimisan?» — deb soʻradi. Men: «Ha, men shuni aytdim», — dedim. U zot: «Sen buni qila olmaysan. Bas, (baʼzan) roʻza tut va (baʼzan) roʻza tutma. Namoz oʻqi va uxla. Oyiga uch kun roʻza tut — chunki yaxshi amalning savobi oʻn baravar (koʻpaytiriladi); shunday qilib, oyiga uch kun roʻza tutish — bir yil roʻza tutishga teng», — dedi. Men: «Yo Rasululloh! Men bundan koʻproq (roʻza) qila olaman», — dedim. U zot: «Har uchinchi kuni roʻza tut», — dedi. Men: «Men bundan koʻproq qila olaman», — dedim. U zot: «Kun ora roʻza tut — bu Dovudning roʻzasidir; (bu) roʻzaning eng moʻtadil turidir», — dedi. Men: «Yo Rasululloh! Men bundan koʻproq qila olaman», — dedim. U zot: «Bundan yaxshiroq (narsa) yoʻq», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ га — менинг: ‹Аллоҳга қасамки, мен тирик эканман, барча кунлари рўза тутаман ва барча кечалари намоз ўқийман›, — деганим хабар қилинди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ мендан: «Сен — ‹Мен тирик эканман, барча кунлари рўза тутаман ва барча кечалари намоз ўқийман›, — деган кишимисан?» — деб сўради. Мен: «Ҳа, мен шуни айтдим», — дедим. У зот: «Сен буни қила олмайсан. Бас, (баъзан) рўза тут ва (баъзан) рўза тутма. Намоз ўқи ва ухла. Ойига уч кун рўза тут — чунки яхши амалнинг савоби ўн баравар (кўпайтирилади); шундай қилиб, ойига уч кун рўза тутиш — бир йил рўза тутишга тенг», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бундан кўпроқ (рўза) қила оламан», — дедим. У зот: «Ҳар учинчи куни рўза тут», — деди. Мен: «Мен бундан кўпроқ қила оламан», — дедим. У зот: «Кун ора рўза тут — бу Довуднинг рўзасидир; (бу) рўзанинг энг мўтадил туридир», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бундан кўпроқ қила оламан», — дедим. У зот: «Бундан яхшироқ (нарса) йўқ», — деди.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ أُنَبَّأْ أَنَّكَ تَقُومُ اللَّيْلَ وَتَصُومُ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ هَجَمَتِ الْعَيْنُ وَنَفِهَتِ النَّفْسُ، صُمْ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَذَلِكَ صَوْمُ الدَّهْرِ ـ أَوْ كَصَوْمِ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أَجِدُ بِي ـ قَالَ مِسْعَرٌ يَعْنِي ـ قُوَّةً‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ صَوْمَ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَكَانَ يَصُومُ يَوْمًا، وَيُفْطِرُ يَوْمًا، وَلاَ يَفِرُّ إِذَا لاَقَى ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ menga: «Menga — sen barcha kechalari namoz oʻqishing va barcha kunlari roʻza tutishing — xabar qilindi; bu rostmi?» — dedi. Men: «Ha», — deb javob berdim. U zot: «Agar shunday qilsang, koʻzlaring zaiflashadi va sen zerikasan. Bas, oyiga uch kun roʻza tut — chunki bu — butun yil roʻzasi boʻladi (yoki butun yil roʻzasiga teng)», — dedi. Men: «Men oʻzimni koʻproq roʻza tutishga qodir deb sezaman», — dedim. U zot: «Unday boʻlsa, (Paygʻambar) Dovudning roʻzasidek roʻza tut — u kun ora roʻza tutar va dushmanga roʻpara kelganda qochmas edi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ менга: «Менга — сен барча кечалари намоз ўқишинг ва барча кунлари рўза тутишинг — хабар қилинди; бу ростми?» — деди. Мен: «Ҳа», — деб жавоб бердим. У зот: «Агар шундай қилсанг, кўзларинг заифлашади ва сен зерикасан. Бас, ойига уч кун рўза тут — чунки бу — бутун йил рўзаси бўлади (ёки бутун йил рўзасига тенг)», — деди. Мен: «Мен ўзимни кўпроқ рўза тутишга қодир деб сезаман», — дедим. У зот: «Ундай бўлса, (Пайғамбар) Довуднинг рўзасидек рўза тут — у кун ора рўза тутар ва душманга рўпара келганда қочмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ الثَّقَفِيِّ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحَبُّ الصِّيَامِ إِلَى اللَّهِ صِيَامُ دَاوُدَ، كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا، وَأَحَبُّ الصَّلاَةِ إِلَى اللَّهِ صَلاَةُ دَاوُدَ، كَانَ يَنَامُ نِصْفَ اللَّيْلِ وَيَقُومُ ثُلُثَهُ وَيَنَامُ سُدُسَهُ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ menga: «Allohga eng suyukli roʻza — (Paygʻambar) Dovudning roʻzasi edi — u kun ora roʻza tutardi. Va Allohga eng suyukli namoz — Dovudning namozi edi — u kechaning (birinchi) yarmini uxlar, uchdan birini namoz oʻqir va (yana) oltidan birini uxlardi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ менга: «Аллоҳга энг суюкли рўза — (Пайғамбар) Довуднинг рўзаси эди — у кун ора рўза тутарди. Ва Аллоҳга энг суюкли намоз — Довуднинг намози эди — у кечанинг (биринчи) ярмини ухлар, учдан бирини намоз ўқир ва (яна) олтидан бирини ухларди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ سَمِعْتُ الْعَوَّامَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَسْجُدُ فِي ‏{‏ص‏}‏ فَقَرَأَ ‏[quran sura="6" aya_start="84" aya_end="84"]{‏وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ‏}‏ حَتَّى أَتَى ‏[quran sura="6" aya_start="90" aya_end="90"]{‏فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ‏}‏ فَقَالَ : ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا نَبِيُّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَمِمَّنْ أُمِرَ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمْ.

Mujohid (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosdan: «Biz Sod surasini oʻqiganda sajda qilishimiz kerakmi?» — deb soʻradim. U (suradan): ‹Va uning naslidan Dovud, Sulaymon... (to)... bas, ularning hidoyatiga ergash› (Anʼom, 84-90) — deb oʻqidi va soʻng: «Sizning Paygʻambaringiz — ularga (yaʼni avvalgi paygʻambarlarga) ergashishi buyurilgan kishilar orasidadir», — dedi.Мужоҳид (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббосдан: «Биз Сод сурасини ўқиганда сажда қилишимиз керакми?» — деб сўрадим. У (сурадан): ‹Ва унинг наслидан Довуд, Сулаймон... (то)... бас, уларнинг ҳидоятига эргаш› (Анъом, 84-90) — деб ўқиди ва сўнг: «Сизнинг Пайғамбарингиз — уларга (яъни аввалги пайғамбарларга) эргашиши буюрилган кишилар орасидадир», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَيْسَ ‏{‏ص‏}‏ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ، وَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْجُدُ فِيهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Sod surasidagi sajda — vojib sajdalardan emas; lekin men Paygʻambar ﷺ ni uni oʻqiganda sajda qilayotganini koʻrdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Сод сурасидаги сажда — вожиб саждалардан эмас; лекин мен Пайғамбар ﷺ ни уни ўқиганда сажда қилаётганини кўрдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ تَفَلَّتَ الْبَارِحَةَ لِيَقْطَعَ عَلَىَّ صَلاَتِي، فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ، فَأَخَذْتُهُ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبُطَهُ عَلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ حَتَّى تَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي سُلَيْمَانَ رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي‏.‏ فَرَدَدْتُهُ خَاسِئًا ‏"‏‏.‏ عِفْرِيتٌ مُتَمَرِّدٌ مِنْ إِنْسٍ أَوْ جَانٍّ، مِثْلُ زِبْنِيَةٍ جَمَاعَتُهَا الزَّبَانِيَةُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kecha jinlardan kuchli bir shayton — namozimni buzish uchun — birdan oldimga keldi, lekin Alloh menga uni yengish (imkonini) berdi; bas, men uni ushladim va — sizlarning hammangiz uni koʻrishingiz uchun — uni masjid ustunlaridan biriga bogʻlamoqchi boʻldim; lekin men birodarim Sulaymonning duosini esladim: ‹Va menga — mendan keyin hech kimga (loyiq) boʻlmaydigan bir saltanat ato et› (Sod, 35); shu sabab men uni — laʼnatlangan holda — qoʻyib yubordim», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Кеча жинлардан кучли бир шайтон — намозимни бузиш учун — бирдан олдимга келди, лекин Аллоҳ менга уни енгиш (имконини) берди; бас, мен уни ушладим ва — сизларнинг ҳаммангиз уни кўришингиз учун — уни масжид устунларидан бирига боғламоқчи бўлдим; лекин мен биродарим Сулаймоннинг дуосини эсладим: ‹Ва менга — мендан кейин ҳеч кимга (лойиқ) бўлмайдиган бир салтанат ато эт› (Сод, 35); шу сабаб мен уни — лаънатланган ҳолда — қўйиб юбордим», — деди.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا مُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً تَحْمِلُ كُلُّ امْرَأَةٍ فَارِسًا يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ فَلَمْ يَقُلْ، وَلَمْ تَحْمِلْ شَيْئًا إِلاَّ وَاحِدًا سَاقِطًا إِحْدَى شِقَّيْهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قَالَهَا لَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ شُعَيْبٌ وَابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ‏"‏ تِسْعِينَ ‏"‏‏.‏ وَهْوَ أَصَحُّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sulaymon (Dovudning oʻgʻli): ‹Bugun kechasi men yetmish ayol bilan (yaqinlik qilib) yotaman — ularning har biri — Alloh yoʻlida jang qiladigan bir chavandoz (oʻgʻil) — homilador boʻladi›, — dedi. Uning hamrohi: ‹Alloh xohlasa (deb ayt)›, — dedi. Lekin Sulaymon shunday (yaʼni «inshaalloh») demadi; shu sabab oʻsha ayollardan hech biri homilador boʻlmadi — yarim (chala) bola tugʻgan bittasidan boshqa», — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «Agar (Paygʻambar) Sulaymon uni (yaʼni «Alloh xohlasa», deb) aytganida edi, u — Alloh yoʻlida jang qiladigan farzandlar (koʻrgan) boʻlardi», — dedi (Shuayb va Ibn Abu Zinod: «Toʻqson (ayol) — (yetmishdan koʻra) toʻgʻriroq», — dedi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сулаймон (Довуднинг ўғли): ‹Бугун кечаси мен етмиш аёл билан (яқинлик қилиб) ётаман — уларнинг ҳар бири — Аллоҳ йўлида жанг қиладиган бир чавандоз (ўғил) — ҳомиладор бўлади›, — деди. Унинг ҳамроҳи: ‹Аллоҳ хоҳласа (деб айт)›, — деди. Лекин Сулаймон шундай (яъни «иншааллоҳ») демади; шу сабаб ўша аёллардан ҳеч бири ҳомиладор бўлмади — ярим (чала) бола туғган биттасидан бошқа», — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «Агар (Пайғамбар) Сулаймон уни (яъни «Аллоҳ хоҳласа», деб) айтганида эди, у — Аллоҳ йўлида жанг қиладиган фарзандлар (кўрган) бўларди», — деди (Шуайб ва Ибн Абу Зинод: «Тўқсон (аёл) — (етмишдан кўра) тўғрироқ», — деди).

حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ أَىُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ أَوَّلُ قَالَ ‏"‏ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ الْمَسْجِدُ الأَقْصَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَهُمَا قَالَ ‏"‏ أَرْبَعُونَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حَيْثُمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلاَةُ فَصَلِّ، وَالأَرْضُ لَكَ مَسْجِدٌ ‏"‏‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh! Qaysi masjid birinchi boʻlib qurilgan?» — dedim. U zot: «Masjidul Harom», — deb javob berdi. Men: «Undan keyin qaysi (masjid) qurilgan?» — dedim. U zot: «Masjidul Aqso (yaʼni Quddusda)», — deb javob berdi. Men: «Ikkisining orasidagi davr qancha edi?» — dedim. U zot: «Qirq (yil)», — deb javob berdi. Soʻng u zot qoʻshdi: «Qaerda namoz vaqti kirsa, oʻsha yerda namoz oʻqi — chunki butun yer — sen uchun ibodat (sajda) joyidir», — dedi.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Қайси масжид биринчи бўлиб қурилган?» — дедим. У зот: «Масжидул Ҳаром», — деб жавоб берди. Мен: «Ундан кейин қайси (масжид) қурилган?» — дедим. У зот: «Масжидул Ақсо (яъни Қуддусда)», — деб жавоб берди. Мен: «Иккисининг орасидаги давр қанча эди?» — дедим. У зот: «Қирқ (йил)», — деб жавоб берди. Сўнг у зот қўшди: «Қаэрда намоз вақти кирса, ўша ерда намоз ўқи — чунки бутун ер — сен учун ибодат (сажда) жойидир», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَثَلِي وَمَثَلُ النَّاسِ كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَوْقَدَ نَارًا، فَجَعَلَ الْفَرَاشُ وَهَذِهِ الدَّوَابُّ تَقَعُ فِي النَّارِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ كَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا، فَقَالَتْ صَاحِبَتُهَا إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ وَقَالَتِ الأُخْرَى إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ‏.‏ فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ، فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ فَأَخْبَرَتَاهُ‏.‏ فَقَالَ ائْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا‏.‏ فَقَالَتِ الصُّغْرَى لاَ تَفْعَلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ، هُوَ ابْنُهَا‏.‏ فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ بِالسِّكِّينِ إِلاَّ يَوْمَئِذٍ، وَمَا كُنَّا نَقُولُ إِلاَّ الْمُدْيَةُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Mening misolim va odamlarning misoli — olov yoqib, kapalaklar, parvonalar va mana shu hasharotlarni unga tushib (ketishiga yoʻl) qoʻygan kishining misolidek», — dedi. U zot yana: «Ikki ayol bor edi — ularning har birida oʻz bolasi (bilan) edi. Boʻri kelib, ulardan birining bolasini olib ketdi; shunda boshqasi: ‹U sening bolangni olib ketdi›, — dedi. Birinchisi: ‹Yoʻq, u sening bolangni olib ketdi›, — dedi. Bas, ikkalasi (bu) ishni Dovud oldida (hakamlikka) keltirdi — u: ‹Tirik bola — kattaroq ayolga berilsin›, — deb hukm qildi. Soʻng ikkalasi Sulaymon ibn Dovudning oldiga borib, unga (ishni) aytdi. U: ‹Menga pichoq keltiringlar — bolani ikki boʻlakka kesib, ularga taqsimlay›, — dedi. Yoshroq ayol: ‹Alloh senga rahm qilsin! Bunday qilma — chunki bu uning (yaʼni boshqa ayolning) bolasi›, — dedi. Bas, u bolani yoshroq ayolga berdi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менинг мисолим ва одамларнинг мисоли — олов ёқиб, капалаклар, парвоналар ва мана шу ҳашаротларни унга тушиб (кетишига йўл) қўйган кишининг мисолидек», — деди. У зот яна: «Икки аёл бор эди — уларнинг ҳар бирида ўз боласи (билан) эди. Бўри келиб, улардан бирининг боласини олиб кетди; шунда бошқаси: ‹У сенинг болангни олиб кетди›, — деди. Биринчиси: ‹Йўқ, у сенинг болангни олиб кетди›, — деди. Бас, иккаласи (бу) ишни Довуд олдида (ҳакамликка) келтирди — у: ‹Тирик бола — каттароқ аёлга берилсин›, — деб ҳукм қилди. Сўнг иккаласи Сулаймон ибн Довуднинг олдига бориб, унга (ишни) айтди. У: ‹Менга пичоқ келтиринглар — болани икки бўлакка кесиб, уларга тақсимлай›, — деди. Ёшроқ аёл: ‹Аллоҳ сенга раҳм қилсин! Бундай қилма — чунки бу унинг (яъни бошқа аёлнинг) боласи›, — деди. Бас, у болани ёшроқ аёлга берди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتِ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ قَالَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيُّنَا لَمْ يَلْبِسْ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="31" aya_start="13" aya_end="13"]{‏لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ‏}‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ‹Iymon keltirgan va oʻz iymonini zulm bilan aralashtirmaganlar...› degan oyat nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari: «Bizdan qaysi birimiz oʻz iymonini zulm bilan aralashtirmagan?» — dedi. Soʻng Alloh: ‹Allohga sherik qoʻshmang — albatta, shirk — katta zulmdir› (Luqmon, 13) — (degan oyatni) nozil qildi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ‹Иймон келтирган ва ўз иймонини зулм билан аралаштирмаганлар...› деган оят нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари: «Биздан қайси биримиз ўз иймонини зулм билан аралаштирмаган?» — деди. Сўнг Аллоҳ: ‹Аллоҳга шерик қўшманг — албатта, ширк — катта зулмдир› (Луқмон, 13) — (деган оятни) нозил қилди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتِ ‏[quran sura="6" aya_start="82" aya_end="82"]{‏الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ‏}‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّنَا لاَ يَظْلِمُ نَفْسَهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَلِكَ، إِنَّمَا هُوَ الشِّرْكُ، أَلَمْ تَسْمَعُوا مَا قَالَ لُقْمَانُ لاِبْنِهِ وَهْوَ يَعِظُهُ [quran sura="31" aya_start="13" aya_end="13"]‏{‏يَا بُنَىَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ‏}‏‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ‹Iymon keltirgan va oʻz iymonini zulm bilan aralashtirmaganlar...› degan oyat nozil boʻlganda, musulmonlarga bu juda ogʻir tuyuldi va ular: «Yo Rasululloh! Bizdan qaysi birimiz oʻziga zulm qilmaydi?» — dedi. U zot: «Bu oyat — buni anglatmaydi. Balki u (zulm) — Allohga (ibodatda) sherik qoʻshishni anglatadi. Sizlar Luqmonning oʻgʻliga — unga nasihat qilayotganida — aytgan (gapini) eshitmaysizmi: ‹Ey oʻgʻilcham! Allohga sherik qoʻshma — albatta, shirk — katta zulmdir› (Luqmon, 13)?» — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ‹Иймон келтирган ва ўз иймонини зулм билан аралаштирмаганлар...› деган оят нозил бўлганда, мусулмонларга бу жуда оғир туюлди ва улар: «Ё Расулуллоҳ! Биздан қайси биримиз ўзига зулм қилмайди?» — деди. У зот: «Бу оят — буни англатмайди. Балки у (зулм) — Аллоҳга (ибодатда) шерик қўшишни англатади. Сизлар Луқмоннинг ўғлига — унга насиҳат қилаётганида — айтган (гапини) эшитмайсизми: ‹Эй ўғилчам! Аллоҳга шерик қўшма — албатта, ширк — катта зулмдир› (Луқмон, 13)?» — деди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةَ أُسْرِيَ ‏"‏ ثُمَّ صَعِدَ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا يَحْيَى وَعِيسَى وَهُمَا ابْنَا خَالَةٍ‏.‏ قَالَ هَذَا يَحْيَى وَعِيسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِمَا‏.‏ فَسَلَّمْتُ فَرَدَّا ثُمَّ قَالاَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ‏"‏‏.‏

Molik ibn Saʼsaa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ularga oʻzining osmonlarga tungi sayohati (Miʼroj) kechasi haqida gapirdi. U zot: «(Soʻng Jabroil meni olib) — to ikkinchi osmonga yetguncha — koʻtarildi; u yerda u darvozani ochishni soʻradi, lekin: ‹Bu kim?› — deb soʻraldi. Jabroil: ‹Men — Jabroil›, — deb javob berdi. ‹Sen bilan birga kim?› — deb soʻraldi. U: ‹Muhammad›, — deb javob berdi. ‹U (huzurga) chaqirilganmi?› — deb soʻraldi. U: ‹Ha›, — dedi. Biz ikkinchi osmon ustiga yetganda, men Yahyo va Iso — amakivachcha (xolavachcha)larni — koʻrdim. Jabroil: ‹Bular — Yahyo va Iso; bas, ularga salom ber›, — dedi. Men ularga salom berdim va ular: ‹Marhabo, ey solih birodar va solih Paygʻambar!› — deb salomni qaytardi», — dedi.Молик ибн Саъсаа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ уларга ўзининг осмонларга тунги саёҳати (Миърож) кечаси ҳақида гапирди. У зот: «(Сўнг Жаброил мени олиб) — то иккинчи осмонга етгунча — кўтарилди; у ерда у дарвозани очишни сўради, лекин: ‹Бу ким?› — деб сўралди. Жаброил: ‹Мен — Жаброил›, — деб жавоб берди. ‹Сен билан бирга ким?› — деб сўралди. У: ‹Муҳаммад›, — деб жавоб берди. ‹У (ҳузурга) чақирилганми?› — деб сўралди. У: ‹Ҳа›, — деди. Биз иккинчи осмон устига етганда, мен Яҳё ва Исо — амакивачча (холавачча)ларни — кўрдим. Жаброил: ‹Булар — Яҳё ва Исо; бас, уларга салом бер›, — деди. Мен уларга салом бердим ва улар: ‹Марҳабо, эй солиҳ биродар ва солиҳ Пайғамбар!› — деб саломни қайтарди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ بَنِي آدَمَ مَوْلُودٌ إِلاَّ يَمَسُّهُ الشَّيْطَانُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ، غَيْرَ مَرْيَمَ وَابْنِهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏[quran sura="3" aya_start="36" aya_end="36"]{‏وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ‏}‏‏.‏

Said ibn Musayyab (Abu Hurayradan) rivoyat qiladi: Abu Hurayra: «Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Odam avlodidan tugʻiladigan hech bir (bola) yoʻqki, shayton unga tegmasin. Shu sabab bola — shaytonning tegishi sababli — tugʻilganda qattiq yigʻlaydi; Maryam va uning bolasidan boshqa›», — dedi. Soʻng Abu Hurayra: ‹Va men — uni va uning naslini — quvgʻin qilingan shaytondan (saqlashing uchun) Senga panoh tilayman› (Oli Imron, 36) — (degan oyatni) oʻqidi.Саид ибн Мусайяб (Абу Ҳурайрадан) ривоят қилади: Абу Ҳурайра: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Одам авлодидан туғиладиган ҳеч бир (бола) йўқки, шайтон унга тегмасин. Шу сабаб бола — шайтоннинг тегиши сабабли — туғилганда қаттиқ йиғлайди; Марям ва унинг боласидан бошқа›», — деди. Сўнг Абу Ҳурайра: ‹Ва мен — уни ва унинг наслини — қувғин қилинган шайтондан (сақлашинг учун) Сенга паноҳ тилайман› (Оли Имрон, 36) — (деган оятни) ўқиди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ، وَخَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ ‏"‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Imronning qizi Maryam — (oʻz zamonasi olamidagi) ayollarning eng yaxshisi edi; va Xadija — (mana shu ummat) ayollarining eng yaxshisidir».Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Имроннинг қизи Марям — (ўз замонаси оламидаги) аёлларнинг энг яхшиси эди; ва Хадижа — (мана шу уммат) аёлларининг энг яхшисидир».

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ، كَمَلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ، وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ ‏"‏‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oishaning boshqa ayollardan ustunligi — sariydning (yaʼni goʻsht va non taomining) boshqa taomlardan ustunligidek(dir). Erkaklardan koʻpchilik kamolot darajasiga yetdi, lekin ayollardan — Imronning qizi Maryam va Firʼavnning xotini Osiyadan boshqa — hech kim bu darajaga yetmadi», — dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Оишанинг бошқа аёллардан устунлиги — сарийднинг (яъни гўшт ва нон таомининг) бошқа таомлардан устунлигидек(дир). Эркаклардан кўпчилик камолот даражасига етди, лекин аёллардан — Имроннинг қизи Марям ва Фиръавннинг хотини Осиядан бошқа — ҳеч ким бу даражага етмади», — деди.

وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نِسَاءُ قُرَيْشٍ خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الإِبِلَ، أَحْنَاهُ عَلَى طِفْلٍ، وَأَرْعَاهُ عَلَى زَوْجٍ فِي ذَاتِ يَدِهِ ‏"‏‏.‏ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ عَلَى إِثْرِ ذَلِكَ وَلَمْ تَرْكَبْ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ بَعِيرًا قَطُّ‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ وَإِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Tuyaga minadigan barcha ayollar (yaʼni arab ayollari) orasida — Quraysh ayollari eng yaxshisidir. Ular — oʻz bolalariga mehribon va shafqatli, hamda erlarining mol-mulkini eng yaxshi qoʻriqlovchilardir». Abu Hurayra qoʻshdi: «Imronning qizi Maryam hech qachon tuyaga minmagan».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Туяга минадиган барча аёллар (яъни араб аёллари) орасида — Қурайш аёллари энг яхшисидир. Улар — ўз болаларига меҳрибон ва шафқатли, ҳамда эрларининг мол-мулкини энг яхши қўриқловчилардир». Абу Ҳурайра қўшди: «Имроннинг қизи Марям ҳеч қачон туяга минмаган».

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَيْرُ بْنُ هَانِئٍ، قَالَ حَدَّثَنِي جُنَادَةُ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَكَلِمَتُهُ، أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ، وَرُوحٌ مِنْهُ، وَالْجَنَّةُ حَقٌّ وَالنَّارُ حَقٌّ، أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَمَلِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الْوَلِيدُ حَدَّثَنِي ابْنُ جَابِرٍ عَنْ عُمَيْرٍ عَنْ جُنَادَةَ وَزَادَ ‏"‏ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةِ، أَيَّهَا شَاءَ ‏"‏‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim — Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yoʻqligiga, U yolgʻiz boʻlib, sherigi yoʻqligiga, Muhammad — Uning bandasi va elchisi ekaniga, Iso — Allohning bandasi va elchisi hamda Uning — Maryamga ato etgan — Kalimasi (Soʻzi) va Undan (yaratilgan bir) Ruh ekaniga, jannat haq va doʻzax haq ekaniga — guvohlik bersa, Alloh uni — qilgan amallari bilan, oʻsha amallar oz boʻlsa ham — jannatga kiritadi», — dedi (Rivoyatchi Junoda aytadi: «Uboda qoʻshdi: ‹Bunday kishi — jannatning sakkiz darvozasidan qaysi birini xohlasa, oʻshandan kirishi mumkin›»).Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким — Аллоҳдан бошқа ибодатга сазовор зот йўқлигига, У ёлғиз бўлиб, шериги йўқлигига, Муҳаммад — Унинг бандаси ва элчиси эканига, Исо — Аллоҳнинг бандаси ва элчиси ҳамда Унинг — Марямга ато этган — Калимаси (Сўзи) ва Ундан (яратилган бир) Руҳ эканига, жаннат ҳақ ва дўзах ҳақ эканига — гувоҳлик берса, Аллоҳ уни — қилган амаллари билан, ўша амаллар оз бўлса ҳам — жаннатга киритади», — деди (Ривоятчи Жунода айтади: «Убода қўшди: ‹Бундай киши — жаннатнинг саккиз дарвозасидан қайси бирини хоҳласа, ўшандан кириши мумкин›»).

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلاَّ ثَلاَثَةٌ عِيسَى، وَكَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ جُرَيْجٌ، كَانَ يُصَلِّي، فَجَاءَتْهُ أُمُّهُ فَدَعَتْهُ، فَقَالَ أُجِيبُهَا أَوْ أُصَلِّي‏.‏ فَقَالَتِ اللَّهُمَّ لاَ تُمِتْهُ حَتَّى تُرِيَهُ وُجُوهَ الْمُومِسَاتِ‏.‏ وَكَانَ جُرَيْجٌ فِي صَوْمَعَتِهِ، فَتَعَرَّضَتْ لَهُ امْرَأَةٌ وَكَلَّمَتْهُ فَأَبَى، فَأَتَتْ رَاعِيًا، فَأَمْكَنَتْهُ مِنْ نَفْسِهَا فَوَلَدَتْ غُلاَمًا، فَقَالَتْ مِنْ جُرَيْجٍ‏.‏ فَأَتَوْهُ فَكَسَرُوا صَوْمَعَتَهُ، وَأَنْزَلُوهُ وَسَبُّوهُ، فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى ثُمَّ أَتَى الْغُلاَمَ فَقَالَ مَنْ أَبُوكَ يَا غُلاَمُ قَالَ الرَّاعِي‏.‏ قَالُوا نَبْنِي صَوْمَعَتَكَ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ قَالَ لاَ إِلاَّ مِنْ طِينٍ‏.‏ وَكَانَتِ امْرَأَةٌ تُرْضِعُ ابْنًا لَهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَمَرَّ بِهَا رَجُلٌ رَاكِبٌ ذُو شَارَةٍ، فَقَالَتِ اللَّهُمَّ اجْعَلِ ابْنِي مِثْلَهُ‏.‏ فَتَرَكَ ثَدْيَهَا، وَأَقْبَلَ عَلَى الرَّاكِبِ فَقَالَ اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْنِي مِثْلَهُ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى ثَدْيِهَا يَمَصُّهُ ـ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَمَصُّ إِصْبَعَهُ ـ ثُمَّ مُرَّ بِأَمَةٍ فَقَالَتِ اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلِ ابْنِي مِثْلَ هَذِهِ‏.‏ فَتَرَكَ ثَدْيَهَا فَقَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِثْلَهَا‏.‏ فَقَالَتْ لِمَ ذَاكَ فَقَالَ الرَّاكِبُ جَبَّارٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ، وَهَذِهِ الأَمَةُ يَقُولُونَ سَرَقْتِ زَنَيْتِ‏.‏ وَلَمْ تَفْعَلْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Beshikda — uch (kishi)dan boshqa — hech kim gapirmagan: (Birinchisi —) Iso; (ikkinchisi —) Bani Isroildan Jurayj deb atalgan bir kishi (edi). U namoz oʻqiyotganda, onasi kelib uni chaqirdi. U (oʻziga oʻzi): ‹Unga javob beraymi yoki namozni davom ettiraymi?› — dedi. (U namozni davom ettirdi) va unga javob bermadi. Onasi: ‹Allohim! Uni — fohishalarning yuzini koʻrmaguncha — vafot ettirma!› — dedi. Bas, u oʻz ibodatxonasida (savmaasida) ekanida, bir ayol kelib, uni yoʻldan urishga (gunohga) urindi, lekin u rad etdi. Bas, u (ayol) bir choʻponning oldiga borib, oʻzini unga — u bilan zino qilish uchun — taklif qildi va keyinroq u bir bola tugʻdi hamda u (bola) Jurayjniki, deb daʼvo qildi. Shu sabab odamlar uning oldiga kelib, uning ibodatxonasini buzdi, uni undan haydab chiqardi va uni haqorat qildi. Jurayj tahorat olib, namoz oʻqidi, soʻng bolaning oldiga kelib: ‹Ey bola! Sening otang kim?› — dedi. Bola: ‹Choʻpon›, — deb javob berdi. (Buni eshitib) odamlar: ‹Biz sening ibodatxonangni oltindan qayta quramiz›, — dedi, lekin u: ‹Yoʻq, loydan boshqa (narsadan) emas›, — dedi. (Uchinchisi — quyidagi voqea qahramoni edi:) Bani Isroildan bir ayol bolasini koʻkragidan emizayotganda, koʻrkam bir chavandoz uning yonidan oʻtdi. U: ‹Allohim! Bolamni unga oʻxshatgin›, — dedi. Shunda bola koʻkrakni qoʻyib, chavandozga yuzlanib: ‹Allohim! Meni unga oʻxshatma›, — dedi. Soʻng bola yana koʻkrakni ema boshladi (Abu Hurayra: «Goʻyo men hozir Paygʻambar ﷺ ni — barmogʻini soʻrgan holda (koʻrsatib turgandek) — koʻrayotgandekman», — dedi). Biroz vaqtdan keyin odamlar — bir choʻri (qul ayol) bilan — oʻtdi va u (bolaning onasi): ‹Allohim! Bolamni mana shunga (yaʼni bu choʻriga) oʻxshatma!› — dedi. Shunda bola koʻkrakni qoʻyib: ‹Allohim! Meni unga oʻxshat›, — dedi. U (onasi) nega (deb) soʻraganda, bola: ‹Chavandoz — zolimlardan biri, bu choʻri esa — oʻgʻrilik va zinoda yolgʻondan ayblanmoqda›, — deb javob berdi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бешикда — уч (киши)дан бошқа — ҳеч ким гапирмаган: (Биринчиси —) Исо; (иккинчиси —) Бани Исроилдан Журайж деб аталган бир киши (эди). У намоз ўқиётганда, онаси келиб уни чақирди. У (ўзига ўзи): ‹Унга жавоб берайми ёки намозни давом эттирайми?› — деди. (У намозни давом эттирди) ва унга жавоб бермади. Онаси: ‹Аллоҳим! Уни — фоҳишаларнинг юзини кўрмагунча — вафот эттирма!› — деди. Бас, у ўз ибодатхонасида (савмаасида) эканида, бир аёл келиб, уни йўлдан уришга (гуноҳга) уринди, лекин у рад этди. Бас, у (аёл) бир чўпоннинг олдига бориб, ўзини унга — у билан зино қилиш учун — таклиф қилди ва кейинроқ у бир бола туғди ҳамда у (бола) Журайжники, деб даъво қилди. Шу сабаб одамлар унинг олдига келиб, унинг ибодатхонасини бузди, уни ундан ҳайдаб чиқарди ва уни ҳақорат қилди. Журайж таҳорат олиб, намоз ўқиди, сўнг боланинг олдига келиб: ‹Эй бола! Сенинг отанг ким?› — деди. Бола: ‹Чўпон›, — деб жавоб берди. (Буни эшитиб) одамлар: ‹Биз сенинг ибодатхонангни олтиндан қайта қурамиз›, — деди, лекин у: ‹Йўқ, лойдан бошқа (нарсадан) эмас›, — деди. (Учинчиси — қуйидаги воқеа қаҳрамони эди:) Бани Исроилдан бир аёл боласини кўкрагидан эмизаётганда, кўркам бир чавандоз унинг ёнидан ўтди. У: ‹Аллоҳим! Боламни унга ўхшатгин›, — деди. Шунда бола кўкракни қўйиб, чавандозга юзланиб: ‹Аллоҳим! Мени унга ўхшатма›, — деди. Сўнг бола яна кўкракни эма бошлади (Абу Ҳурайра: «Гўё мен ҳозир Пайғамбар ﷺ ни — бармоғини сўрган ҳолда (кўрсатиб тургандек) — кўраётгандекман», — деди). Бироз вақтдан кейин одамлар — бир чўри (қул аёл) билан — ўтди ва у (боланинг онаси): ‹Аллоҳим! Боламни мана шунга (яъни бу чўрига) ўхшатма!› — деди. Шунда бола кўкракни қўйиб: ‹Аллоҳим! Мени унга ўхшат›, — деди. У (онаси) нега (деб) сўраганда, бола: ‹Чавандоз — золимлардан бири, бу чўри эса — ўғрилик ва зинода ёлғондан айбланмоқда›, — деб жавоб берди», — деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ،‏.‏ حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ لَقِيتُ مُوسَى ـ قَالَ فَنَعَتَهُ ـ فَإِذَا رَجُلٌ ـ حَسِبْتُهُ قَالَ ـ مُضْطَرِبٌ رَجِلُ الرَّأْسِ، كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ ـ قَالَ ـ وَلَقِيتُ عِيسَى ـ فَنَعَتَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ـ رَبْعَةٌ أَحْمَرُ كَأَنَّمَا خَرَجَ مِنْ دِيمَاسٍ ـ يَعْنِي الْحَمَّامَ ـ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَا أَشْبَهُ وَلَدِهِ بِهِ ـ قَالَ ـ وَأُتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا لَبَنٌ وَالآخَرُ فِيهِ خَمْرٌ، فَقِيلَ لِي خُذْ أَيَّهُمَا شِئْتَ‏.‏ فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ فَشَرِبْتُهُ، فَقِيلَ لِي هُدِيتَ الْفِطْرَةَ، أَوْ أَصَبْتَ الْفِطْرَةَ، أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَخَذْتَ الْخَمْرَ غَوَتْ أُمَّتُكَ ‏"‏‏.‏

Hishom (Maʼmardan) — quyidagicha (rivoyat qiladi). Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men osmonga tungi sayohatim (Miʼroj) kechasi Musoni uchratdim», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ uni taʼriflab — menimcha — shunday dedi: «U — uzun boʻyli, sochi tekis kishi edi — goʻyo Shanua qabilasi xalqidandek». Paygʻambar ﷺ yana: «Men Isoni uchratdim», — dedi. Paygʻambar ﷺ uni taʼriflab: «U — oʻrtacha boʻyli, qizil yuzli edi — goʻyo hozirgina hammomdan chiqqandek. Men Ibrohimni koʻrdim — men unga uning har qanday farzandidan koʻra koʻproq oʻxshayman», — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «(Oʻsha kechasi) menga ikkita kosa berildi — biri sutga toʻla, ikkinchisi mayga toʻla. Mendan — qaysisini xohlasam, olishim — soʻraldi va men sutni olib, uni ichdim. Shunda menga: ‹Sen toʻgʻri yoʻlni (dinni) olding; agar mayni olganingda edi, sening ummating adashgan boʻlardi›, — deyildi», — dedi.Ҳишом (Маъмардан) — қуйидагича (ривоят қилади). Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен осмонга тунги саёҳатим (Миърож) кечаси Мусони учратдим», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ уни таърифлаб — менимча — шундай деди: «У — узун бўйли, сочи текис киши эди — гўё Шануа қабиласи халқидандек». Пайғамбар ﷺ яна: «Мен Исони учратдим», — деди. Пайғамбар ﷺ уни таърифлаб: «У — ўртача бўйли, қизил юзли эди — гўё ҳозиргина ҳаммомдан чиққандек. Мен Иброҳимни кўрдим — мен унга унинг ҳар қандай фарзандидан кўра кўпроқ ўхшайман», — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «(Ўша кечаси) менга иккита коса берилди — бири сутга тўла, иккинчиси майга тўла. Мендан — қайсисини хоҳласам, олишим — сўралди ва мен сутни олиб, уни ичдим. Шунда менга: ‹Сен тўғри йўлни (динни) олдинг; агар майни олганингда эди, сенинг умматинг адашган бўларди›, — дейилди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ عِيسَى وَمُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ، فَأَمَّا عِيسَى فَأَحْمَرُ جَعْدٌ عَرِيضُ الصَّدْرِ، وَأَمَّا مُوسَى فَآدَمُ جَسِيمٌ سَبْطٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ الزُّطِّ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men (osmonlarga tungi sayohatim — Miʼroj — kechasi) Muso, Iso va Ibrohimni koʻrdim. Iso — qizil yuzli, jingalak sochli va keng koʻkrakli edi. Muso — bugʻdoyrang, sochi tekis va uzun boʻyli edi — goʻyo Zutt qavmidandek», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен (осмонларга тунги саёҳатим — Миърож — кечаси) Мусо, Исо ва Иброҳимни кўрдим. Исо — қизил юзли, жингалак сочли ва кенг кўкракли эди. Мусо — буғдойранг, сочи текис ва узун бўйли эди — гўё Зутт қавмидандек», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بَيْنَ ظَهْرَىِ النَّاسِ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ، فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ، أَلاَ إِنَّ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ أَعْوَرُ الْعَيْنِ الْيُمْنَى، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ ‏"‏‏.‏ ‏"‏ وَأَرَانِي اللَّيْلَةَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ فِي الْمَنَامِ، فَإِذَا رَجُلٌ آدَمُ كَأَحْسَنِ مَا يُرَى مِنْ أُدْمِ الرِّجَالِ، تَضْرِبُ لِمَّتُهُ بَيْنَ مَنْكِبَيْهِ، رَجِلُ الشَّعَرِ، يَقْطُرُ رَأْسُهُ مَاءً، وَاضِعًا يَدَيْهِ عَلَى مَنْكِبَىْ رَجُلَيْنِ وَهْوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا هَذَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ‏.‏ ثُمَّ رَأَيْتُ رَجُلاً وَرَاءَهُ جَعْدًا قَطَطًا أَعْوَرَ عَيْنِ الْيُمْنَى كَأَشْبَهِ مَنْ رَأَيْتُ بِابْنِ قَطَنٍ، وَاضِعًا يَدَيْهِ عَلَى مَنْكِبَىْ رَجُلٍ، يَطُوفُ بِالْبَيْتِ، فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمَسِيحُ الدَّجَّالُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ odamlar oldida Masih ad-Dajjolni zikr qilib: «Alloh bir koʻzli emas; lekin Masih ad-Dajjol — oʻng koʻzi koʻr (boʻlib,) uning koʻzi — boʻrtib chiqqan uzumdek. Kecha men Kaʼba yonida uxlab yotganimda, tushimda — bugʻdoyrang kishilarning eng koʻrkamiga oʻxshagan, bugʻdoyrang bir kishini koʻrdim; uning sochi — yelkalari orasiga tushadigan darajada uzun edi. Uning sochi tekis edi va boshidan suv tomchilardi; u — Kaʼbani tavof qilar ekan — qoʻllarini ikki kishining yelkalariga qoʻygan edi. Men: ‹Bu kim?› — dedim. Ular: ‹Bu — Iso ibn Maryam›, — deb javob berdi. Uning orqasida men — sochi juda jingalak, oʻng koʻzi koʻr, koʻrinishidan Ibn Qatanga (yaʼni bir kofirga) oʻxshagan bir kishini koʻrdim; u (ham) — Kaʼba atrofida tavof qilar ekan — qoʻllarini bir kishining yelkalariga qoʻygan edi. Men: ‹Bu kim?› — dedim. Ular: ‹(Bu —) Masih ad-Dajjol›, — deb javob berdi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ одамлар олдида Масиҳ ад-Дажжолни зикр қилиб: «Аллоҳ бир кўзли эмас; лекин Масиҳ ад-Дажжол — ўнг кўзи кўр (бўлиб,) унинг кўзи — бўртиб чиққан узумдек. Кеча мен Каъба ёнида ухлаб ётганимда, тушимда — буғдойранг кишиларнинг энг кўркамига ўхшаган, буғдойранг бир кишини кўрдим; унинг сочи — елкалари орасига тушадиган даражада узун эди. Унинг сочи текис эди ва бошидан сув томчиларди; у — Каъбани тавоф қилар экан — қўлларини икки кишининг елкаларига қўйган эди. Мен: ‹Бу ким?› — дедим. Улар: ‹Бу — Исо ибн Марям›, — деб жавоб берди. Унинг орқасида мен — сочи жуда жингалак, ўнг кўзи кўр, кўринишидан Ибн Қатанга (яъни бир кофирга) ўхшаган бир кишини кўрдим; у (ҳам) — Каъба атрофида тавоф қилар экан — қўлларини бир кишининг елкаларига қўйган эди. Мен: ‹Бу ким?› — дедим. Улар: ‹(Бу —) Масиҳ ад-Дажжол›, — деб жавоб берди», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَكِّيُّ، قَالَ سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ بْنَ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ،، قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعِيسَى أَحْمَرُ، وَلَكِنْ قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا نَائِمٌ أَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ آدَمُ سَبْطُ الشَّعَرِ، يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ، يَنْطِفُ رَأْسُهُ مَاءً أَوْ يُهَرَاقُ رَأْسُهُ مَاءً فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا ابْنُ مَرْيَمَ، فَذَهَبْتُ أَلْتَفِتُ، فَإِذَا رَجُلٌ أَحْمَرُ جَسِيمٌ، جَعْدُ الرَّأْسِ، أَعْوَرُ عَيْنِهِ الْيُمْنَى، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا هَذَا الدَّجَّالُ‏.‏ وَأَقْرَبُ النَّاسِ بِهِ شَبَهًا ابْنُ قَطَنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ رَجُلٌ مِنْ خُزَاعَةَ هَلَكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

Solim (otasi Ibn Umardan) rivoyat qiladi: «Yoʻq, Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺ — Iso qizil yuzli edi, demadi; balki: ‹Men (tushimda) Kaʼbani tavof qilib uxlab yotganimda, birdan — bugʻdoyrang, sochi tekis bir kishini — ikki kishi orasida (yurib borayotganini) koʻrdim; uning boshidan suv tomchilardi. Men: «Bu kim?» — dedim. Odamlar: «U — Maryamning oʻgʻli», — dedi. Soʻng men orqamga qaradim va — qizil yuzli, baquvvat (tana), jingalak sochli, oʻng koʻzi koʻr — bir kishini koʻrdim; uning koʻzi — boʻrtib chiqqan uzumdek edi. Men: «Bu kim?» — dedim. Ular: «U — Dajjol», — deb javob berdi. Odamlar orasida unga eng oʻxshashi — Ibn Qatan edi›, — dedi» (Zuhriy aytadi: «U (yaʼni Ibn Qatan) — Xuzoa qabilasidan boʻlgan, johiliyat davrida vafot etgan bir kishi edi»).Солим (отаси Ибн Умардан) ривоят қилади: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺ — Исо қизил юзли эди, демади; балки: ‹Мен (тушимда) Каъбани тавоф қилиб ухлаб ётганимда, бирдан — буғдойранг, сочи текис бир кишини — икки киши орасида (юриб бораётганини) кўрдим; унинг бошидан сув томчиларди. Мен: «Бу ким?» — дедим. Одамлар: «У — Марямнинг ўғли», — деди. Сўнг мен орқамга қарадим ва — қизил юзли, бақувват (тана), жингалак сочли, ўнг кўзи кўр — бир кишини кўрдим; унинг кўзи — бўртиб чиққан узумдек эди. Мен: «Бу ким?» — дедим. Улар: «У — Дажжол», — деб жавоб берди. Одамлар орасида унга энг ўхшаши — Ибн Қатан эди›, — деди» (Зуҳрий айтади: «У (яъни Ибн Қатан) — Хузоа қабиласидан бўлган, жоҳилият даврида вафот этган бир киши эди»).

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عَنْهُ ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِابْنِ مَرْيَمَ، وَالأَنْبِيَاءُ أَوْلاَدُ عَلاَّتٍ، لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ نَبِيٌّ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Men — barcha odamlar orasida Maryamning oʻgʻliga eng yaqinman; va barcha paygʻambarlar — ota tomondan (boʻlgan) birodarlardir; men bilan uning (yaʼni Iso) oʻrtasida hech bir paygʻambar boʻlmagan».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Мен — барча одамлар орасида Марямнинг ўғлига энг яқинман; ва барча пайғамбарлар — ота томондан (бўлган) биродарлардир; мен билан унинг (яъни Исо) ўртасида ҳеч бир пайғамбар бўлмаган».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَالأَنْبِيَاءُ إِخْوَةٌ لِعَلاَّتٍ، أُمَّهَاتُهُمْ شَتَّى، وَدِينُهُمْ وَاحِدٌ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bu dunyoda ham, oxiratda ham — men barcha odamlar orasida Maryamning oʻgʻli Isoga eng yaqinman. Paygʻambarlar — ota tomondan (boʻlgan) birodarlardir; onalari har xil, lekin dinlari bittadir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бу дунёда ҳам, охиратда ҳам — мен барча одамлар орасида Марямнинг ўғли Исога энг яқинман. Пайғамбарлар — ота томондан (бўлган) биродарлардир; оналари ҳар хил, лекин динлари биттадир», — деди.

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَأَى عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَجُلاً يَسْرِقُ، فَقَالَ لَهُ أَسَرَقْتَ قَالَ كَلاَّ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ‏.‏ فَقَالَ عِيسَى آمَنْتُ بِاللَّهِ وَكَذَّبْتُ عَيْنِي ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Iso — oʻgʻirlik qilayotgan bir kishini koʻrib, undan: ‹Sen oʻgʻirlik qildingmi?› — deb soʻradi. U: ‹Yoʻq, Undan boshqa ibodatga sazovor zot boʻlmagan Allohga qasam (men oʻgʻirlamadim)›, — dedi. Iso: ‹Men Allohga iymon keltiraman va oʻz koʻzlarimni (xato koʻrgan deb) ayblayman›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Исо — ўғирлик қилаётган бир кишини кўриб, ундан: ‹Сен ўғирлик қилдингми?› — деб сўради. У: ‹Йўқ, Ундан бошқа ибодатга сазовор зот бўлмаган Аллоҳга қасам (мен ўғирламадим)›, — деди. Исо: ‹Мен Аллоҳга иймон келтираман ва ўз кўзларимни (хато кўрган деб) айблайман›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، سَمِعَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى ابْنَ مَرْيَمَ، فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُهُ، فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ‏"‏‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Meni — nasroniylar Maryamning oʻgʻlini (haddan oshib) maqtagandek — maqtashda haddan oshmanglar; chunki men faqat bir bandaman. Bas, meni — Allohning bandasi va Uning elchisi — deb atanglar».Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Мени — насронийлар Марямнинг ўғлини (ҳаддан ошиб) мақтагандек — мақташда ҳаддан ошманглар; чунки мен фақат бир бандаман. Бас, мени — Аллоҳнинг бандаси ва Унинг элчиси — деб атанглар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ حَىٍّ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ قَالَ لِلشَّعْبِيِّ‏.‏ فَقَالَ الشَّعْبِيُّ أَخْبَرَنِي أَبُو بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَدَّبَ الرَّجُلُ أَمَتَهُ فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا، وَعَلَّمَهَا فَأَحْسَنَ تَعْلِيمَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا فَتَزَوَّجَهَا، كَانَ لَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا آمَنَ بِعِيسَى ثُمَّ آمَنَ بِي، فَلَهُ أَجْرَانِ، وَالْعَبْدُ إِذَا اتَّقَى رَبَّهُ وَأَطَاعَ مَوَالِيَهُ، فَلَهُ أَجْرَانِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar bir kishi oʻz choʻrisiga (xizmatkor qiziga) yaxshi xulqni durust oʻrgatsa, uni durust tarbiyalasa, soʻng uni ozod qilib, unga uylansa — u ikki barobar savob oladi. Va agar bir kishi Isoga iymon keltirgan boʻlib, soʻng menga (ham) iymon keltirsa — u ikki barobar savob oladi. Va agar bir qul oʻz Robbisidan (yaʼni Allohdan) qoʻrqib, xoʻjayinlariga (ham) itoat qilsa — u (ham) ikki barobar savob oladi», — dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар бир киши ўз чўрисига (хизматкор қизига) яхши хулқни дуруст ўргаца, уни дуруст тарбияласа, сўнг уни озод қилиб, унга уйланса — у икки баробар савоб олади. Ва агар бир киши Исога иймон келтирган бўлиб, сўнг менга (ҳам) иймон келтирса — у икки баробар савоб олади. Ва агар бир қул ўз Роббисидан (яъни Аллоҳдан) қўрқиб, хўжайинларига (ҳам) итоат қилса — у (ҳам) икки баробар савоб олади», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً، ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ‏}‏ فَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ يُؤْخَذُ بِرِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِي ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ أَصْحَابِي فَيُقَالُ إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ، فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ [quran sura="5" aya_start="117" aya_end="118"]‏{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ شَهِيدٌ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="5" aya_start="118" aya_end="118"]‏{‏الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏}‏‏"‏‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ذُكِرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ قَبِيصَةَ قَالَ هُمُ الْمُرْتَدُّونَ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ، فَقَاتَلَهُمْ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Sizlar — yalangoyoq, yalangʻoch va xatna qilinmagan holda — tiriltirilasizlar (va toʻplanasizlar)», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ (mana shu) ilohiy oyatni oʻqidi: ‹Biz dastlabki yaratishni qanday boshlagan boʻlsak, uni (shunday) qaytaramiz — (bu) Bizning zimmamizdagi vaʼda; albatta, Biz (shuni) qilamiz› (Anbiyo, 104). U zot qoʻshdi: «Birinchi boʻlib kiyintiriladigan — Ibrohimdir. Soʻng mening baʼzi sahobalarim oʻngga va chapga (olib) ketiladi; men: ‹Mening sahobalarim!› — deyman. (Menga): ‹Ular — sen ularni (tark etib) ketganingdan keyin (Islomdan) qaytib (murtad boʻlib) ketdi›, — deyiladi. Soʻng men — solih banda Iso, Maryamning oʻgʻli aytganidek — aytaman: ‹Va men ular orasida boʻlganimda, ularga guvoh edim; Sen meni (oʻz huzuringga) olganingdan keyin, Sen ularning kuzatuvchisi boʻlding va Sen barcha narsaga guvohsan. Agar Sen ularni azoblasang, ular — Sening bandalaring; agar Sen ularni magʻfirat qilsang, albatta, Sen — yolgʻiz Sen — Qudratli, Hikmatlisan› (Moida, 117-118)», — dedi (Qais: «Ular — Abu Bakrning xalifaligi davrida Islomdan qaytgan (murtad boʻlgan) kishilar edi; Abu Bakr ularga qarshi jang qildi», — dedi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Сизлар — ялангоёқ, яланғоч ва хатна қилинмаган ҳолда — тирилтириласизлар (ва тўпланасизлар)», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ (мана шу) илоҳий оятни ўқиди: ‹Биз дастлабки яратишни қандай бошлаган бўлсак, уни (шундай) қайтарамиз — (бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъда; албатта, Биз (шуни) қиламиз› (Анбиё, 104). У зот қўшди: «Биринчи бўлиб кийинтириладиган — Иброҳимдир. Сўнг менинг баъзи саҳобаларим ўнгга ва чапга (олиб) кетилади; мен: ‹Менинг саҳобаларим!› — дейман. (Менга): ‹Улар — сен уларни (тарк этиб) кетганингдан кейин (Исломдан) қайтиб (муртад бўлиб) кетди›, — дейилади. Сўнг мен — солиҳ банда Исо, Марямнинг ўғли айтганидек — айтаман: ‹Ва мен улар орасида бўлганимда, уларга гувоҳ эдим; Сен мени (ўз ҳузурингга) олганингдан кейин, Сен уларнинг кузатувчиси бўлдинг ва Сен барча нарсага гувоҳсан. Агар Сен уларни азобласанг, улар — Сенинг бандаларинг; агар Сен уларни мағфират қилсанг, албатта, Сен — ёлғиз Сен — Қудратли, Ҳикматлисан› (Моида, 117-118)», — деди (Қаис: «Улар — Абу Бакрнинг халифалиги даврида Исломдан қайтган (муртад бўлган) кишилар эди; Абу Бакр уларга қарши жанг қилди», — деди).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَيُوشِكَنَّ أَنْ يَنْزِلَ فِيكُمُ ابْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَدْلاً، فَيَكْسِرَ الصَّلِيبَ، وَيَقْتُلَ الْخِنْزِيرَ، وَيَضَعَ الْجِزْيَةَ، وَيَفِيضَ الْمَالُ حَتَّى لاَ يَقْبَلَهُ أَحَدٌ، حَتَّى تَكُونَ السَّجْدَةُ الْوَاحِدَةُ خَيْرًا مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏[quran sura="4" aya_start="159" aya_end="159"]{‏وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا‏}‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, albatta, Maryamning oʻgʻli (Iso) — yaqinda sizlarning oralaringizga tushib, insoniyat orasida adolat bilan (adolatli hukmdor sifatida) hukm qiladi; u xochni sindiradi, choʻchqalarni oʻldiradi va jizya (yaʼni gʻayrimusulmonlardan olinadigan soliq) boʻlmaydi. Pul shu qadar koʻp boʻladiki, hech kim uni qabul qilmaydi; va Allohga (namozda) bir marta sajda qilish — butun dunyo va undagi barcha narsadan yaxshiroq boʻladi», — dedi. Abu Hurayra qoʻshdi: «Agar xohlasangiz, (mana shu oyatni) oʻqishingiz mumkin: ‹Kitob ahlidan (yahudiy va nasroniylardan) — har biri — uning (yaʼni Isoning) oʻlimidan oldin unga (Allohning elchisi va inson ekaniga) albatta iymon keltiradi; va Qiyomat kuni u ularga qarshi guvoh boʻladi› (Niso, 159)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, албатта, Марямнинг ўғли (Исо) — яқинда сизларнинг ораларингизга тушиб, инсоният орасида адолат билан (адолатли ҳукмдор сифатида) ҳукм қилади; у хочни синдиради, чўчқаларни ўлдиради ва жизя (яъни ғайримусулмонлардан олинадиган солиқ) бўлмайди. Пул шу қадар кўп бўладики, ҳеч ким уни қабул қилмайди; ва Аллоҳга (намозда) бир марта сажда қилиш — бутун дунё ва ундаги барча нарсадан яхшироқ бўлади», — деди. Абу Ҳурайра қўшди: «Агар хоҳласангиз, (мана шу оятни) ўқишингиз мумкин: ‹Китоб аҳлидан (яҳудий ва насронийлардан) — ҳар бири — унинг (яъни Исонинг) ўлимидан олдин унга (Аллоҳнинг элчиси ва инсон эканига) албатта иймон келтиради; ва Қиёмат куни у уларга қарши гувоҳ бўлади› (Нисо, 159)».

حَدَّثَنَا ابْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ نَافِعٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ الأَنْصَارِيِّ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عُقَيْلٌ وَالأَوْزَاعِيُّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Maryamning oʻgʻli (Iso) sizlarning oralaringizga tushganda va imomingiz sizlardan (boʻlgan) holda — sizlarning ahvolingiz qanday boʻladi?» — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Марямнинг ўғли (Исо) сизларнинг ораларингизга тушганда ва имомингиз сизлардан (бўлган) ҳолда — сизларнинг аҳволингиз қандай бўлади?» — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ قَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو لِحُذَيْفَةَ أَلاَ تُحَدِّثُنَا مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مَعَ الدَّجَّالِ إِذَا خَرَجَ مَاءً وَنَارًا، فَأَمَّا الَّذِي يَرَى النَّاسُ أَنَّهَا النَّارُ فَمَاءٌ بَارِدٌ، وَأَمَّا الَّذِي يَرَى النَّاسُ أَنَّهُ مَاءٌ بَارِدٌ فَنَارٌ تُحْرِقُ، فَمَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ فَلْيَقَعْ فِي الَّذِي يَرَى أَنَّهَا نَارٌ، فَإِنَّهُ عَذْبٌ بَارِدٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ حُذَيْفَةُ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَتَاهُ الْمَلَكُ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ فَقِيلَ لَهُ هَلْ عَمِلْتَ مِنْ خَيْرٍ قَالَ مَا أَعْلَمُ، قِيلَ لَهُ انْظُرْ‏.‏ قَالَ مَا أَعْلَمُ شَيْئًا غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا وَأُجَازِيهِمْ، فَأُنْظِرُ الْمُوسِرَ، وَأَتَجَاوَزُ عَنِ الْمُعْسِرِ‏.‏ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً حَضَرَهُ الْمَوْتُ، فَلَمَّا يَئِسَ مِنَ الْحَيَاةِ أَوْصَى أَهْلَهُ إِذَا أَنَا مُتُّ فَاجْمَعُوا لِي حَطَبًا كَثِيرًا وَأَوْقِدُوا فِيهِ نَارًا حَتَّى إِذَا أَكَلَتْ لَحْمِي، وَخَلَصَتْ إِلَى عَظْمِي، فَامْتَحَشْتُ، فَخُذُوهَا فَاطْحَنُوهَا، ثُمَّ انْظُرُوا يَوْمًا رَاحًا فَاذْرُوهُ فِي الْيَمِّ‏.‏ فَفَعَلُوا، فَجَمَعَهُ فَقَالَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ قَالَ مِنْ خَشْيَتِكَ‏.‏ فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو، وَأَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ذَاكَ، وَكَانَ نَبَّاشًا‏.‏

Ribʼiy ibn Hirosh (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Uqba ibn Amr Huzayfaga: «Sen bizga — Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan (narsa)laringdan — rivoyat qilmaysanmi?» — dedi. U: «Men u zotning shunday deganini eshitdim: ‹Dajjol paydo boʻlganda, uning yonida olov va suv boʻladi. Odamlar sovuq suv (deb) hisoblaydigan (narsa) — aslida — (narsalarni) kuydiradigan olov boʻladi. Bas, sizlardan kim bunga duch kelsa, oʻziga olov (deb) koʻringan narsaga tushsin — chunki aslida u — toza, sovuq suvdir›, — dedi», — dedi. Huzayfa qoʻshdi: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Sizlardan oldingi (avlod) odamlari orasida bir kishi bor edi — oʻlim farishtasi uning jonini olish uchun keldi. (Uning joni olindi va) undan: «Sen biror yaxshi amal qildingmi?» — deb soʻraldi. U: «Men hech bir yaxshi amalni eslamayman», — deb javob berdi. Undan (yaxshilab) oʻylab koʻrish soʻraldi. U: «Men — dunyoda odamlar bilan savdo qilganim va boy (qarzdor)larga muhlat berib, kambagʻal (qarzdor)larni kechirganimdan boshqa — (hech narsani) eslamayman», — dedi. Bas, Alloh uni jannatga kiritdi›, — dedi». Huzayfa yana: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Bir marta oʻlim toʻshagidagi bir kishi — omon qolishdan butunlay umidini uzib — oilasiga: «Men oʻlganimda, men uchun katta bir oʻtin uyumini toʻplab, (uni yoqib) olov qilinglar. Olov goʻshtimni yeb, suyaklarimga yetganda va suyaklar (ham) yonganda, ularni olib, kukun qilib ezinglar va shamolli kunni kutib, uni (yaʼni kukunni) dengiz ustiga sochinglar», — dedi. Ular shunday qildi; lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va undan: «Nega bunday qilding?» — deb soʻradi. U: «Sendan qoʻrqqanim uchun», — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi›, — dedi». Uqba ibn Amr: «Men u zotning — oʻsha isroillik (kishi) — oʻliklarning qabrini (kafanlarini oʻgʻirlash uchun) kovlardi, deganini (ham) eshitdim», — dedi.Рибъий ибн Ҳирош (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Уқба ибн Амр Ҳузайфага: «Сен бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган (нарса)ларингдан — ривоят қилмайсанми?» — деди. У: «Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: ‹Дажжол пайдо бўлганда, унинг ёнида олов ва сув бўлади. Одамлар совуқ сув (деб) ҳисоблайдиган (нарса) — аслида — (нарсаларни) куйдирадиган олов бўлади. Бас, сизлардан ким бунга дуч келса, ўзига олов (деб) кўринган нарсага тушсин — чунки аслида у — тоза, совуқ сувдир›, — деди», — деди. Ҳузайфа қўшди: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Сизлардан олдинги (авлод) одамлари орасида бир киши бор эди — ўлим фариштаси унинг жонини олиш учун келди. (Унинг жони олинди ва) ундан: «Сен бирор яхши амал қилдингми?» — деб сўралди. У: «Мен ҳеч бир яхши амални эсламайман», — деб жавоб берди. Ундан (яхшилаб) ўйлаб кўриш сўралди. У: «Мен — дунёда одамлар билан савдо қилганим ва бой (қарздор)ларга муҳлат бериб, камбағал (қарздор)ларни кечирганимдан бошқа — (ҳеч нарсани) эсламайман», — деди. Бас, Аллоҳ уни жаннатга киритди›, — деди». Ҳузайфа яна: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Бир марта ўлим тўшагидаги бир киши — омон қолишдан бутунлай умидини узиб — оиласига: «Мен ўлганимда, мен учун катта бир ўтин уюмини тўплаб, (уни ёқиб) олов қилинглар. Олов гўштимни еб, суякларимга етганда ва суяклар (ҳам) ёнганда, уларни олиб, кукун қилиб эзинглар ва шамолли кунни кутиб, уни (яъни кукунни) денгиз устига сочинглар», — деди. Улар шундай қилди; лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва ундан: «Нега бундай қилдинг?» — деб сўради. У: «Сендан қўрққаним учун», — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди›, — деди». Уқба ибн Амр: «Мен у зотнинг — ўша исроиллик (киши) — ўликларнинг қабрини (кафанларини ўғирлаш учун) ковларди, деганини (ҳам) эшитдим», — деди.

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، وَابْنَ، عَبَّاسٍ رضى الله عنهم قَالاَ لَمَّا نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً عَلَى وَجْهِهِ، فَإِذَا اغْتَمَّ كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ، فَقَالَ وَهْوَ كَذَلِكَ ‏"‏ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏‏.‏ يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا‏.‏

Oisha va Ibn Abbos (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Oʻlim toʻshagida Allohning Rasuli ﷺ yuziga bir choyshab tortib oldi va issiq sezganda, uni yuzidan olib qoʻyardi. U zot mana shu holatda (yaʼni choyshabni goh tortib, goh olib turgan holatda): «Allohning laʼnati yahudiylar va nasroniylar ustiga boʻlsin — chunki ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini ibodatgohga aylantirdi», — dedi (Buning bilan u zot (musulmonlarni) — ular (yaʼni yahudiy va nasroniylar) qilgan (ish)dan — ogohlantirishni koʻzladi).Оиша ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Ўлим тўшагида Аллоҳнинг Расули ﷺ юзига бир чойшаб тортиб олди ва иссиқ сезганда, уни юзидан олиб қўярди. У зот мана шу ҳолатда (яъни чойшабни гоҳ тортиб, гоҳ олиб турган ҳолатда): «Аллоҳнинг лаънати яҳудийлар ва насронийлар устига бўлсин — чунки улар ўз пайғамбарларининг қабрларини ибодатгоҳга айлантирди», — деди (Бунинг билан у зот (мусулмонларни) — улар (яъни яҳудий ва насронийлар) қилган (иш)дан — огоҳлантиришни кўзлади).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ فُرَاتٍ الْقَزَّازِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ، قَالَ قَاعَدْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ خَمْسَ سِنِينَ، فَسَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمُ الأَنْبِيَاءُ، كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ، وَإِنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي، وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ فَيَكْثُرُونَ‏.‏ قَالُوا فَمَا تَأْمُرُنَا قَالَ فُوا بِبَيْعَةِ الأَوَّلِ فَالأَوَّلِ، أَعْطُوهُمْ حَقَّهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ عَمَّا اسْتَرْعَاهُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bani Isroil — paygʻambarlar tomonidan boshqarilar va hidoyat qilinardi: qachon bir paygʻambar vafot etsa, boshqasi uning oʻrnini egallardi. Mendan keyin paygʻambar boʻlmaydi, lekin — soni koʻpayib boradigan — xalifalar boʻladi», — dedi. Odamlar: «Yo Rasululloh! Bizga nima qilishni buyurasiz?» — dedi. U zot: «Birinchi boʻlib bayʼat berilgan (xalifa)ga itoat qilinglar. Ularning (yaʼni xalifalarning) haqqini ado etinglar — chunki Alloh ulardan — Oʻzi ularning qoʻliga (qaramogʻiga) bergan (kishilarni) boshqarish haqida — soʻraydi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бани Исроил — пайғамбарлар томонидан бошқарилар ва ҳидоят қилинарди: қачон бир пайғамбар вафот эца, бошқаси унинг ўрнини эгалларди. Мендан кейин пайғамбар бўлмайди, лекин — сони кўпайиб борадиган — халифалар бўлади», — деди. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ! Бизга нима қилишни буюрасиз?» — деди. У зот: «Биринчи бўлиб байъат берилган (халифа)га итоат қилинглар. Уларнинг (яъни халифаларнинг) ҳаққини адо этинглар — чунки Аллоҳ улардан — Ўзи уларнинг қўлига (қарамоғига) берган (кишиларни) бошқариш ҳақида — сўрайди», — деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَتَتَّبِعُنَّ سَنَنَ مَنْ قَبْلَكُمْ شِبْرًا بِشِبْرٍ، وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ، حَتَّى لَوْ سَلَكُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَسَلَكْتُمُوهُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَالَ ‏"‏ فَمَنْ ‏"‏‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlar — oʻzingizdan oldingilarning (yaʼni yahudiy va nasroniylarning) notoʻgʻri yoʻllariga — shu qadar toʻliq va aynan ergashasizki, hatto ular bir kaltakesakning iniga kirsalar (ham), sizlar (ham) oʻsha yerga kirasiz», — dedi. Biz: «Yo Rasululloh! Siz yahudiylar va nasroniylarni nazarda tutyapsizmi?» — dedik. U zot: «(Ulardan) boshqa kim (boʻlardi)?» — dedi (yaʼni, albatta, yahudiy va nasroniylarni).Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлар — ўзингиздан олдингиларнинг (яъни яҳудий ва насронийларнинг) нотўғри йўлларига — шу қадар тўлиқ ва айнан эргашасизки, ҳатто улар бир калтакесакнинг инига кирсалар (ҳам), сизлар (ҳам) ўша ерга кирасиз», — деди. Биз: «Ё Расулуллоҳ! Сиз яҳудийлар ва насронийларни назарда тутяпсизми?» — дедик. У зот: «(Улардан) бошқа ким (бўларди)?» — деди (яъни, албатта, яҳудий ва насронийларни).

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ ذَكَرُوا النَّارَ وَالنَّاقُوسَ، فَذَكَرُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، فَأُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ وَأَنْ يُوتِرَ الإِقَامَةَ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar (namoz vaqtini eʼlon qilish vositasi sifatida) olov va qoʻngʻiroqni eslatdi — bunday taklif bilan ular yahudiylar va nasroniylarga ishora qildi. Lekin Bilolga — azon (yaʼni namozga chaqiruv) soʻzlarini ikki marta, iqomani esa faqat bir marta aytish — buyurildi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар (намоз вақтини эълон қилиш воситаси сифатида) олов ва қўнғироқни эслатди — бундай таклиф билан улар яҳудийлар ва насронийларга ишора қилди. Лекин Билолга — азон (яъни намозга чақирув) сўзларини икки марта, иқомани эса фақат бир марта айтиш — буюрилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها كَانَتْ تَكْرَهُ أَنْ يَجْعَلَ ‏{‏الْمُصَلِّي‏}‏ يَدَهُ فِي خَاصِرَتِهِ وَتَقُولُ إِنَّ الْيَهُودَ تَفْعَلُهُ‏.‏ تَابَعَهُ شُعْبَةُ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U — kishining namozda qoʻllarini beliga (yonboshiga) qoʻyishini — yoqtirmasdi. U: «Yahudiy(lar) shunday qilardi», — derdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У — кишининг намозда қўлларини белига (ёнбошига) қўйишини — ёқтирмасди. У: «Яҳудий(лар) шундай қиларди», — дерди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَجَلُكُمْ فِي أَجَلِ مَنْ خَلاَ مِنَ الأُمَمِ مَا بَيْنَ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى مَغْرِبِ الشَّمْسِ، وَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ وَمَثَلُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَرَجُلٍ اسْتَعْمَلَ عُمَّالاً فَقَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ فَعَمِلَتِ الْيَهُودُ إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ، ثُمَّ قَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ إِلَى صَلاَةِ الْعَصْرِ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ فَعَمِلَتِ النَّصَارَى مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ إِلَى صَلاَةِ الْعَصْرِ، عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ، ثُمَّ قَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى مَغْرِبِ الشَّمْسِ عَلَى قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ أَلاَ فَأَنْتُمُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى مَغْرِبِ الشَّمْسِ عَلَى قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ، أَلاَ لَكُمُ الأَجْرُ مَرَّتَيْنِ، فَغَضِبَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، فَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ عَمَلاً وَأَقَلُّ عَطَاءً، قَالَ اللَّهُ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ حَقِّكُمْ شَيْئًا قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ فَضْلِي أُعْطِيهِ مَنْ شِئْتُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Sizlarning (yaʼni musulmonlarning) davringiz — avvalgi ummatlarning davrlariga nisbatan — asr namozi bilan quyosh botishi orasidagi (qisqa) davrdek. Va sizlarning yahudiy hamda nasroniylarga nisbatan misolingiz — bir kishining misolidek: u baʼzi ishchilarni yollab: ‹Kim men uchun — har biri bir qirot (evaziga) — peshingacha ishlaydi?› — dedi. Yahudiylar — har biri bir qirot evaziga — yarim kun ishladi. Soʻng u kishi: ‹Kim men uchun — har biri bir qirot evaziga — peshindan asr (namozi)gacha ishlaydi?› — dedi. Nasroniylar — bir qirot evaziga — peshindan asrgacha ishladi. Soʻng u kishi: ‹Kim men uchun — har biri ikki qirot evaziga — asrdan quyosh botguncha ishlaydi?› — dedi», — dedi. Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Asrdan quyosh botguncha ishlaydigan — sizlarsiz (yaʼni musulmonlarsiz); bas, sizlar — ikki barobar haq (savob) olasiz. Yahudiylar va nasroniylar gʻazablanib: ‹Biz koʻproq ishladik-u, lekin kamroq haq oldik›, — dedi. Alloh: ‹Men sizlarning haqqingizda sizlarga zulm qildimmi?› — dedi. Ular: ‹Yoʻq›, — dedi. Bas, Alloh: ‹Unday boʻlsa, bu — Mening fazlim (inʼomim) boʻlib, Men uni xohlagan kishimga ato etaman›, — dedi», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Сизларнинг (яъни мусулмонларнинг) даврингиз — аввалги умматларнинг даврларига нисбатан — аср намози билан қуёш ботиши орасидаги (қисқа) даврдек. Ва сизларнинг яҳудий ҳамда насронийларга нисбатан мисолингиз — бир кишининг мисолидек: у баъзи ишчиларни ёллаб: ‹Ким мен учун — ҳар бири бир қирот (эвазига) — пешингача ишлайди?› — деди. Яҳудийлар — ҳар бири бир қирот эвазига — ярим кун ишлади. Сўнг у киши: ‹Ким мен учун — ҳар бири бир қирот эвазига — пешиндан аср (намози)гача ишлайди?› — деди. Насронийлар — бир қирот эвазига — пешиндан асргача ишлади. Сўнг у киши: ‹Ким мен учун — ҳар бири икки қирот эвазига — асрдан қуёш ботгунча ишлайди?› — деди», — деди. Пайғамбар ﷺ қўшди: «Асрдан қуёш ботгунча ишлайдиган — сизларсиз (яъни мусулмонларсиз); бас, сизлар — икки баробар ҳақ (савоб) оласиз. Яҳудийлар ва насронийлар ғазабланиб: ‹Биз кўпроқ ишладик-у, лекин камроқ ҳақ олдик›, — деди. Аллоҳ: ‹Мен сизларнинг ҳаққингизда сизларга зулм қилдимми?› — деди. Улар: ‹Йўқ›, — деди. Бас, Аллоҳ: ‹Ундай бўлса, бу — Менинг фазлим (инъомим) бўлиб, Мен уни хоҳлаган кишимга ато этаман›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَاتَلَ اللَّهُ فُلاَنًا، أَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ، حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ، فَجَمَّلُوهَا فَبَاعُوهَا ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ جَابِرٌ وَأَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umarning shunday deganini eshitdim: «Alloh falonchini laʼnatlasin! U — Paygʻambar ﷺ: ‹Alloh yahudiylarni laʼnatlasin — chunki ularga (hayvon) yogʻi (yeyish) harom qilingan edi-yu, lekin ular uni eritib, sotdi›, — deganini bilmaydimi?»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ фалончини лаънатласин! У — Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳ яҳудийларни лаънатласин — чунки уларга (ҳайвон) ёғи (ейиш) ҳаром қилинган эди-ю, лекин улар уни эритиб, сотди›, — деганини билмайдими?»

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً، وَحَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ حَرَجَ، وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «(Mening taʼlimotlarimni) odamlarga yetkazinglar — bir jumla (boʻlsa) ham; va boshqalarga Bani Isroil (haqida sizlarga oʻrgatilgan) qissalarni aytinglar — chunki bunda gunoh yoʻq. Va kim men haqimda — qasddan — yolgʻon gapirsa, u — albatta — doʻzaxdan oʻz oʻrnini egallaydi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «(Менинг таълимотларимни) одамларга етказинглар — бир жумла (бўлса) ҳам; ва бошқаларга Бани Исроил (ҳақида сизларга ўргатилган) қиссаларни айтинглар — чунки бунда гуноҳ йўқ. Ва ким мен ҳақимда — қасддан — ёлғон гапирса, у — албатта — дўзахдан ўз ўрнини эгаллайди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى لاَ يَصْبُغُونَ، فَخَالِفُوهُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Yahudiylar va nasroniylar (oq sochlarini) boʻyamaydi; bas, sizlar ular qilgan (ish)ning aksini qilinglar (yaʼni oq soch va soqollaringizni boʻyanglar)», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Яҳудийлар ва насронийлар (оқ сочларини) бўямайди; бас, сизлар улар қилган (иш)нинг аксини қилинглар (яъни оқ соч ва соқолларингизни бўянглар)», — деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنِي حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا جُنْدُبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فِي هَذَا الْمَسْجِدِ، وَمَا نَسِينَا مُنْذُ حَدَّثَنَا، وَمَا نَخْشَى أَنْ يَكُونَ جُنْدُبٌ كَذَبَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ رَجُلٌ بِهِ جُرْحٌ، فَجَزِعَ فَأَخَذَ سِكِّينًا فَحَزَّ بِهَا يَدَهُ، فَمَا رَقَأَ الدَّمُ حَتَّى مَاتَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى بَادَرَنِي عَبْدِي بِنَفْسِهِ، حَرَّمْتُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏

Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Sizlardan oldingi ummatlar orasida bir kishi bor edi — u jarohat oldi va (uning ogʻrigʻiga) sabri chidamay, bir pichoq olib, oʻz qoʻlini kesdi; qon — to u oʻlguncha — toʻxtamadi. Alloh: ‹Mening bandam oʻz oʻlimini keltirishga shoshildi; bas, Men unga — jannat(ga kirish)ni — harom qildim›, — dedi», — dedi.Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Сизлардан олдинги умматлар орасида бир киши бор эди — у жароҳат олди ва (унинг оғриғига) сабри чидамай, бир пичоқ олиб, ўз қўлини кесди; қон — то у ўлгунча — тўхтамади. Аллоҳ: ‹Менинг бандам ўз ўлимини келтиришга шошилди; бас, Мен унга — жаннат(га кириш)ни — ҳаром қилдим›, — деди», — деди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ ثَلاَثَةً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَبْرَصَ وَأَقْرَعَ وَأَعْمَى بَدَا لِلَّهِ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ مَلَكًا، فَأَتَى الأَبْرَصَ‏.‏ فَقَالَ أَىُّ شَىْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ لَوْنٌ حَسَنٌ وَجِلْدٌ حَسَنٌ، قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ‏.‏ قَالَ فَمَسَحَهُ، فَذَهَبَ عَنْهُ، فَأُعْطِيَ لَوْنًا حَسَنًا وَجِلْدًا حَسَنًا‏.‏ فَقَالَ أَىُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الإِبِلُ ـ أَوْ قَالَ الْبَقَرُ هُوَ شَكَّ فِي ذَلِكَ، إِنَّ الأَبْرَصَ وَالأَقْرَعَ، قَالَ أَحَدُهُمَا الإِبِلُ، وَقَالَ الآخَرُ الْبَقَرُ ـ فَأُعْطِيَ نَاقَةً عُشَرَاءَ‏.‏ فَقَالَ يُبَارَكُ لَكَ فِيهَا‏.‏ وَأَتَى الأَقْرَعَ فَقَالَ أَىُّ شَىْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ شَعَرٌ حَسَنٌ، وَيَذْهَبُ عَنِّي هَذَا، قَدْ قَذِرَنِي النَّاسُ‏.‏ قَالَ فَمَسَحَهُ فَذَهَبَ، وَأُعْطِيَ شَعَرًا حَسَنًا‏.‏ قَالَ فَأَىُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْبَقَرُ‏.‏ قَالَ فَأَعْطَاهُ بَقَرَةً حَامِلاً، وَقَالَ يُبَارَكُ لَكَ فِيهَا‏.‏ وَأَتَى الأَعْمَى فَقَالَ أَىُّ شَىْءٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ يَرُدُّ اللَّهُ إِلَىَّ بَصَرِي، فَأُبْصِرُ بِهِ النَّاسَ‏.‏ قَالَ فَمَسَحَهُ، فَرَدَّ اللَّهُ إِلَيْهِ بَصَرَهُ‏.‏ قَالَ فَأَىُّ الْمَالِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ الْغَنَمُ‏.‏ فَأَعْطَاهُ شَاةً وَالِدًا، فَأُنْتِجَ هَذَانِ، وَوَلَّدَ هَذَا، فَكَانَ لِهَذَا وَادٍ مِنْ إِبِلٍ، وَلِهَذَا وَادٍ مِنْ بَقَرٍ، وَلِهَذَا وَادٍ مِنَ الْغَنَمِ‏.‏ ثُمَّ إِنَّهُ أَتَى الأَبْرَصَ فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِسْكِينٌ، تَقَطَّعَتْ بِيَ الْحِبَالُ فِي سَفَرِي، فَلاَ بَلاَغَ الْيَوْمَ إِلاَّ بِاللَّهِ ثُمَّ بِكَ، أَسْأَلُكَ بِالَّذِي أَعْطَاكَ اللَّوْنَ الْحَسَنَ وَالْجِلْدَ الْحَسَنَ وَالْمَالَ بَعِيرًا أَتَبَلَّغُ عَلَيْهِ فِي سَفَرِي‏.‏ فَقَالَ لَهُ إِنَّ الْحُقُوقَ كَثِيرَةٌ‏.‏ فَقَالَ لَهُ كَأَنِّي أَعْرِفُكَ، أَلَمْ تَكُنْ أَبْرَصَ يَقْذَرُكَ النَّاسُ فَقِيرًا فَأَعْطَاكَ اللَّهُ فَقَالَ لَقَدْ وَرِثْتُ لِكَابِرٍ عَنْ كَابِرٍ‏.‏ فَقَالَ إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ، وَأَتَى الأَقْرَعَ فِي صُورَتِهِ وَهَيْئَتِهِ، فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَ لِهَذَا، فَرَدَّ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا رَدَّ عَلَيْهِ هَذَا فَقَالَ إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَصَيَّرَكَ اللَّهُ إِلَى مَا كُنْتَ‏.‏ وَأَتَى الأَعْمَى فِي صُورَتِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِسْكِينٌ وَابْنُ سَبِيلٍ وَتَقَطَّعَتْ بِيَ الْحِبَالُ فِي سَفَرِي، فَلاَ بَلاَغَ الْيَوْمَ إِلاَّ بِاللَّهِ، ثُمَّ بِكَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي رَدَّ عَلَيْكَ بَصَرَكَ شَاةً أَتَبَلَّغُ بِهَا فِي سَفَرِي‏.‏ فَقَالَ قَدْ كُنْتُ أَعْمَى فَرَدَّ اللَّهُ بَصَرِي، وَفَقِيرًا فَقَدْ أَغْنَانِي، فَخُذْ مَا شِئْتَ، فَوَاللَّهِ لاَ أَجْهَدُكَ الْيَوْمَ بِشَىْءٍ أَخَذْتَهُ لِلَّهِ‏.‏ فَقَالَ أَمْسِكْ مَالَكَ، فَإِنَّمَا ابْتُلِيتُمْ، فَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ وَسَخِطَ عَلَى صَاحِبَيْكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Alloh Bani Isroildan uch kishini — bir moxov, bir koʻr va bir kal (boshli kishini) — sinashni xohladi. Bas, U ularning oldiga bir farishta yubordi. Farishta moxovning oldiga kelib: ‹Sen eng yaxshi koʻradigan narsa nima?› — dedi. U: ‹Chiroyli rang va chiroyli teri — chunki odamlar mendan qattiq jirkanadi›, — deb javob berdi. Farishta unga tegdi va uning kasalligi tuzaldi hamda unga chiroyli rang va goʻzal teri berildi. Farishta undan: ‹Sen eng yaxshi koʻradigan mol qaysi?› — deb soʻradi. U: ‹Tuya (yoki sigir)›, — deb javob berdi (Rivoyatchi shubhada — moxov yoki kal tuya soʻradi, boshqasi esa sigir soʻradi). Bas, unga (yaʼni moxovga) bir homilador urgʻochi tuya berildi va farishta (unga): ‹Alloh senga bunda barakot bersin›, — dedi. Soʻng farishta kal (boshli kishi)ning oldiga borib: ‹Sen eng yaxshi koʻradigan narsa nima?› — dedi. U: ‹Men chiroyli soch (yaxshi koʻraman) va bu kasallikdan tuzalishni istayman — chunki odamlar mendan jirkanadi›, — dedi. Farishta unga tegdi va uning kasalligi tuzaldi hamda unga chiroyli soch berildi. Farishta (undan): ‹Sen eng yaxshi koʻradigan mol qaysi?› — deb soʻradi. U: ‹Sigir›, — dedi. Farishta unga bir homilador sigir berib: ‹Alloh senga bunda barakot bersin›, — dedi. Soʻng farishta koʻrning oldiga borib: ‹Sen eng yaxshi koʻradigan narsa nima?› — deb soʻradi. U: ‹Alloh koʻzimni menga qaytarsa — toki men odamlarni koʻrsam (deyman)›, — dedi. Farishta uning koʻzlariga tegdi va Alloh unga koʻrish (qobiliyatini) qaytardi. Farishta undan: ‹Sen eng yaxshi koʻradigan mol qaysi?› — deb soʻradi. U: ‹Qoʻy›, — deb javob berdi. Farishta unga bir homilador qoʻy berdi. Keyinchalik bu uch homilador hayvon (ham) bola tugʻdi va koʻpaydi — shu darajadaki, (uch kishidan) birining bir vodiyni toʻldiradigan tuyalari, birining bir vodiyni toʻldiradigan sigirlari va birining bir vodiyni toʻldiradigan qoʻylari boʻldi. Soʻng farishta — moxovning shakli va koʻrinishiga kirib — moxovning oldiga borib: ‹Men — kambagʻal bir kishiman; safarda barcha tirikchilik vositalarimni yoʻqotdim. Bugun — Allohdan, soʻng sendan boshqa — hech kim mening hojatimni chiqarmaydi. Senga shunday chiroyli rang, goʻzal teri va shuncha mol bergan Zot nomi bilan (soʻrayman): menga bir tuya ber — toki men manzilimga yetib olsam›, — dedi. U kishi: ‹Mening (boshqa) majburiyatlarim koʻp (shu sabab senga bera olmayman)›, — deb javob berdi. Farishta: ‹Menimcha, men seni taniyman; sen — odamlar qattiq jirkanadigan moxov emasmiding? Sen kambagʻal emasmiding, soʻng Alloh senga (bularning hammasini) berdi-ku?› — dedi. U: ‹(Bu notoʻgʻri,) men bu molni ota-bobolarimdan meros qilib oldim›, — dedi. Farishta: ‹Agar sen yolgʻon gapirayotgan boʻlsang, Alloh seni avvalgi holingga qaytarsin›, — dedi. Soʻng farishta — kal (boshli kishi)ning shakli va koʻrinishiga kirib — kalning oldiga borib, unga birinchisiga aytganini aytdi va u (ham) birinchisi (bergan) javobni berdi. Farishta: ‹Agar sen yolgʻon gapirayotgan boʻlsang, Alloh seni avvalgi holingga qaytarsin›, — dedi. Soʻng farishta — koʻrning shakliga kirib — koʻrning oldiga borib: ‹Men — kambagʻal bir kishi va musofirman; safarda tirikchilik vositalarim tugadi. Bugun — Allohdan, soʻng sendan boshqa — menga yordam beradigan hech kim yoʻq. Senga koʻzingni qaytargan Zot nomi bilan (soʻrayman): menga bir qoʻy ber — toki uning yordami bilan safarimni tugatsam›, — dedi. U kishi: ‹Shubhasiz, men koʻr edim va Alloh menga koʻzimni qaytardi; men kambagʻal edim va Alloh meni boy qildi. Bas, molimdan xohlagan narsangni ol. Allohga qasamki, men — Alloh uchun olayotgan — hech narsangni (olishingda) seni toʻsmayman›, — dedi. Farishta: ‹Molingni oʻzingda saqla. Sizlar (yaʼni uch kishi) sinaldingiz; Alloh sendan rozi va sening ikki hamrohingdan gʻazabnok boʻldi›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Аллоҳ Бани Исроилдан уч кишини — бир мохов, бир кўр ва бир кал (бошли кишини) — синашни хоҳлади. Бас, У уларнинг олдига бир фаришта юборди. Фаришта моховнинг олдига келиб: ‹Сен энг яхши кўрадиган нарса нима?› — деди. У: ‹Чиройли ранг ва чиройли тери — чунки одамлар мендан қаттиқ жирканади›, — деб жавоб берди. Фаришта унга тегди ва унинг касаллиги тузалди ҳамда унга чиройли ранг ва гўзал тери берилди. Фаришта ундан: ‹Сен энг яхши кўрадиган мол қайси?› — деб сўради. У: ‹Туя (ёки сигир)›, — деб жавоб берди (Ривоятчи шубҳада — мохов ёки кал туя сўради, бошқаси эса сигир сўради). Бас, унга (яъни моховга) бир ҳомиладор урғочи туя берилди ва фаришта (унга): ‹Аллоҳ сенга бунда баракот берсин›, — деди. Сўнг фаришта кал (бошли киши)нинг олдига бориб: ‹Сен энг яхши кўрадиган нарса нима?› — деди. У: ‹Мен чиройли соч (яхши кўраман) ва бу касалликдан тузалишни истайман — чунки одамлар мендан жирканади›, — деди. Фаришта унга тегди ва унинг касаллиги тузалди ҳамда унга чиройли соч берилди. Фаришта (ундан): ‹Сен энг яхши кўрадиган мол қайси?› — деб сўради. У: ‹Сигир›, — деди. Фаришта унга бир ҳомиладор сигир бериб: ‹Аллоҳ сенга бунда баракот берсин›, — деди. Сўнг фаришта кўрнинг олдига бориб: ‹Сен энг яхши кўрадиган нарса нима?› — деб сўради. У: ‹Аллоҳ кўзимни менга қайтарса — токи мен одамларни кўрсам (дейман)›, — деди. Фаришта унинг кўзларига тегди ва Аллоҳ унга кўриш (қобилиятини) қайтарди. Фаришта ундан: ‹Сен энг яхши кўрадиган мол қайси?› — деб сўради. У: ‹Қўй›, — деб жавоб берди. Фаришта унга бир ҳомиладор қўй берди. Кейинчалик бу уч ҳомиладор ҳайвон (ҳам) бола туғди ва кўпайди — шу даражадаки, (уч кишидан) бирининг бир водийни тўлдирадиган туялари, бирининг бир водийни тўлдирадиган сигирлари ва бирининг бир водийни тўлдирадиган қўйлари бўлди. Сўнг фаришта — моховнинг шакли ва кўринишига кириб — моховнинг олдига бориб: ‹Мен — камбағал бир кишиман; сафарда барча тирикчилик воситаларимни йўқотдим. Бугун — Аллоҳдан, сўнг сендан бошқа — ҳеч ким менинг ҳожатимни чиқармайди. Сенга шундай чиройли ранг, гўзал тери ва шунча мол берган Зот номи билан (сўрайман): менга бир туя бер — токи мен манзилимга етиб олсам›, — деди. У киши: ‹Менинг (бошқа) мажбуриятларим кўп (шу сабаб сенга бера олмайман)›, — деб жавоб берди. Фаришта: ‹Менимча, мен сени танийман; сен — одамлар қаттиқ жирканадиган мохов эмасмидинг? Сен камбағал эмасмидинг, сўнг Аллоҳ сенга (буларнинг ҳаммасини) берди-ку?› — деди. У: ‹(Бу нотўғри,) мен бу молни ота-боболаримдан мерос қилиб олдим›, — деди. Фаришта: ‹Агар сен ёлғон гапираётган бўлсанг, Аллоҳ сени аввалги ҳолингга қайтарсин›, — деди. Сўнг фаришта — кал (бошли киши)нинг шакли ва кўринишига кириб — калнинг олдига бориб, унга биринчисига айтганини айтди ва у (ҳам) биринчиси (берган) жавобни берди. Фаришта: ‹Агар сен ёлғон гапираётган бўлсанг, Аллоҳ сени аввалги ҳолингга қайтарсин›, — деди. Сўнг фаришта — кўрнинг шаклига кириб — кўрнинг олдига бориб: ‹Мен — камбағал бир киши ва мусофирман; сафарда тирикчилик воситаларим тугади. Бугун — Аллоҳдан, сўнг сендан бошқа — менга ёрдам берадиган ҳеч ким йўқ. Сенга кўзингни қайтарган Зот номи билан (сўрайман): менга бир қўй бер — токи унинг ёрдами билан сафаримни тугацам›, — деди. У киши: ‹Шубҳасиз, мен кўр эдим ва Аллоҳ менга кўзимни қайтарди; мен камбағал эдим ва Аллоҳ мени бой қилди. Бас, молимдан хоҳлаган нарсангни ол. Аллоҳга қасамки, мен — Аллоҳ учун олаётган — ҳеч нарсангни (олишингда) сени тўсмайман›, — деди. Фаришта: ‹Молингни ўзингда сақла. Сизлар (яъни уч киши) синалдингиз; Аллоҳ сендан рози ва сенинг икки ҳамроҳингдан ғазабнок бўлди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا ثَلاَثَةُ نَفَرٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ يَمْشُونَ إِذْ أَصَابَهُمْ مَطَرٌ، فَأَوَوْا إِلَى غَارٍ، فَانْطَبَقَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنَّهُ وَاللَّهِ يَا هَؤُلاَءِ لاَ يُنْجِيكُمْ إِلاَّ الصِّدْقُ، فَلْيَدْعُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِمَا يَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ صَدَقَ فِيهِ‏.‏ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمُ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ لِي أَجِيرٌ عَمِلَ لِي عَلَى فَرَقٍ مِنْ أَرُزٍّ، فَذَهَبَ وَتَرَكَهُ، وَأَنِّي عَمَدْتُ إِلَى ذَلِكَ الْفَرَقِ فَزَرَعْتُهُ، فَصَارَ مِنْ أَمْرِهِ أَنِّي اشْتَرَيْتُ مِنْهُ بَقَرًا، وَأَنَّهُ أَتَانِي يَطْلُبُ أَجْرَهُ فَقُلْتُ اعْمِدْ إِلَى تِلْكَ الْبَقَرِ‏.‏ فَسُقْهَا، فَقَالَ لِي إِنَّمَا لِي عِنْدَكَ فَرَقٌ مِنْ أَرُزٍّ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ اعْمِدْ إِلَى تِلْكَ الْبَقَرِ فَإِنَّهَا مِنْ ذَلِكَ الْفَرَقِ، فَسَاقَهَا، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ مِنْ خَشْيَتِكَ، فَفَرِّجْ عَنَّا‏.‏ فَانْسَاحَتْ عَنْهُمُ الصَّخْرَةُ‏.‏ فَقَالَ الآخَرُ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ لِي أَبَوَانِ شَيْخَانِ كَبِيرَانِ، فَكُنْتُ آتِيهِمَا كُلَّ لَيْلَةٍ بِلَبَنِ غَنَمٍ لِي، فَأَبْطَأْتُ عَلَيْهِمَا لَيْلَةً فَجِئْتُ وَقَدْ رَقَدَا وَأَهْلِي وَعِيَالِي يَتَضَاغَوْنَ مِنَ الْجُوعِ، فَكُنْتُ لاَ أَسْقِيهِمْ حَتَّى يَشْرَبَ أَبَوَاىَ، فَكَرِهْتُ أَنْ أُوقِظَهُمَا، وَكَرِهْتُ أَنْ أَدَعَهُمَا، فَيَسْتَكِنَّا لِشَرْبَتِهِمَا، فَلَمْ أَزَلْ أَنْتَظِرُ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ مِنْ خَشْيَتِكَ، فَفَرِّجْ عَنَّا‏.‏ فَانْسَاحَتْ عَنْهُمُ الصَّخْرَةُ، حَتَّى نَظَرُوا إِلَى السَّمَاءِ‏.‏ فَقَالَ الآخَرُ اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ لِي ابْنَةُ عَمٍّ مِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ، وَأَنِّي رَاوَدْتُهَا عَنْ نَفْسِهَا فَأَبَتْ إِلاَّ أَنْ آتِيَهَا بِمِائَةِ دِينَارٍ، فَطَلَبْتُهَا حَتَّى قَدَرْتُ، فَأَتَيْتُهَا بِهَا فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهَا، فَأَمْكَنَتْنِي مِنْ نَفْسِهَا، فَلَمَّا قَعَدْتُ بَيْنَ رِجْلَيْهَا، فَقَالَتِ اتَّقِ اللَّهَ وَلاَ تَفُضَّ الْخَاتَمَ إِلاَّ بِحَقِّهِ‏.‏ فَقُمْتُ وَتَرَكْتُ الْمِائَةَ دِينَارٍ، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ مِنْ خَشْيَتِكَ فَفَرِّجْ عَنَّا‏.‏ فَفَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَخَرَجُوا ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir marta (avvalgi ummatlardan) uch kishi safar qilayotgan edi; birdan yomgʻir yogʻa boshladi va ular bir gʻorda panoh topdi. Ular ichkarida ekan, gʻorning ogʻzi (yopilib) berkilib qoldi. Ular bir-biriga: ‹Ey (doʻstlar)! Sizlarni — haqdan (yaʼni samimiy qilgan amalingizdan) boshqa — hech narsa qutqara olmaydi. Bas, har biringiz — oʻzi chin koʻngildan (yaʼni faqat Allohning roziligi uchun) qilgan deb oʻylagan — bir amalni eslab, Allohdan yordam soʻrasin›, — dedi. Bas, ulardan biri: ‹Allohim! Sen bilasanki, menda — bir faraq (yaʼni uch soʼ) guruch evaziga ishlaydigan — bir ishchi bor edi; lekin u — uni (yaʼni haqqini) qoldirib — ketib qoldi. Men oʻsha bir faraq guruchni ekdim va uning hosilidan (unga) sigirlar sotib oldim. Keyinroq u qaytib kelib, haqqini soʻraganda, men (unga): «Anavi sigirlarning oldiga borib, ularni haydab ket», — dedim. U menga: «Sen menga faqat bir faraq guruch (qarzdor)san», — dedi. Men unga: «Anavi sigirlarning oldiga borib, ularni ol — chunki ular oʻsha (bir faraq) guruchning hosilidir», — dedim. Bas, u ularni haydab ketdi. Allohim! Agar Sen — men buni Sendan qoʻrqib qilgan deb — bilsang, bu toshni (gʻor ogʻzidan) jildir›, — dedi. Tosh gʻor ogʻzidan biroz siljidi. Ikkinchisi: ‹Allohim! Sen bilasanki, menda keksa ota-onam bor edi va men har kecha ularga oʻz qoʻylarimning sutidan (olib) berardim. Bir kecha men kechikdim va kelganimda, ular allaqachon uxlab qolgan edi; xotinim va bolalarim esa ochlikdan yigʻlayotgan edi. Men — ota-onam ichmaguncha — ularga (yaʼni oilamga) ichirmas edim; bas, men ularni (yaʼni ota-onamni) uygʻotishni (ham) yoqtirmadim, ularning sutsiz uxlashini (ham) yoqtirmadim. Men — to tong otguncha — (sut bilan, ularning uygʻonishini) kutib turdim. Allohim! Agar Sen — men buni Sendan qoʻrqib qilgan deb — bilsang, bu toshni jildir›, — dedi. Bas, tosh siljidi va ular u (orqali) osmonni koʻra oldi. (Uchinchisi): ‹Allohim! Sen bilasanki, menda — menga eng suyukli boʻlgan — bir amakivachcha (qiz) bor edi va men uni yoʻldan urmoqchi (zinoga undamoqchi) boʻldim, lekin u — to men unga yuz dinor (oltin) berguncha — rad etdi. Bas, men (oʻsha) miqdorni yigʻib, unga keltirdim va u menga oʻzi bilan (yaqinlik qilib) yotishimga ruxsat berdi. Lekin men uning ikki oyogʻi orasiga oʻtirganimda, u: «Allohdan qoʻrq va pardamni — qonuniy (nikohsiz) — buzma», — dedi. Men (oʻrnimdan) turib, yuz dinorni (unga) qoldirdim. Allohim! Agar Sen — men buni Sendan qoʻrqib qilgan deb — bilsang, bu toshni jildir›, — dedi. Bas, Alloh ularni qutqardi va ular (gʻordan) chiqib ketdi», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир марта (аввалги умматлардан) уч киши сафар қилаётган эди; бирдан ёмғир ёға бошлади ва улар бир ғорда паноҳ топди. Улар ичкарида экан, ғорнинг оғзи (ёпилиб) беркилиб қолди. Улар бир-бирига: ‹Эй (дўстлар)! Сизларни — ҳақдан (яъни самимий қилган амалингиздан) бошқа — ҳеч нарса қутқара олмайди. Бас, ҳар бирингиз — ўзи чин кўнгилдан (яъни фақат Аллоҳнинг розилиги учун) қилган деб ўйлаган — бир амални эслаб, Аллоҳдан ёрдам сўрасин›, — деди. Бас, улардан бири: ‹Аллоҳим! Сен биласанки, менда — бир фарақ (яъни уч сў) гуруч эвазига ишлайдиган — бир ишчи бор эди; лекин у — уни (яъни ҳаққини) қолдириб — кетиб қолди. Мен ўша бир фарақ гуручни экдим ва унинг ҳосилидан (унга) сигирлар сотиб олдим. Кейинроқ у қайтиб келиб, ҳаққини сўраганда, мен (унга): «Анави сигирларнинг олдига бориб, уларни ҳайдаб кет», — дедим. У менга: «Сен менга фақат бир фарақ гуруч (қарздор)сан», — деди. Мен унга: «Анави сигирларнинг олдига бориб, уларни ол — чунки улар ўша (бир фарақ) гуручнинг ҳосилидир», — дедим. Бас, у уларни ҳайдаб кетди. Аллоҳим! Агар Сен — мен буни Сендан қўрқиб қилган деб — билсанг, бу тошни (ғор оғзидан) жилдир›, — деди. Тош ғор оғзидан бироз силжиди. Иккинчиси: ‹Аллоҳим! Сен биласанки, менда кекса ота-онам бор эди ва мен ҳар кеча уларга ўз қўйларимнинг сутидан (олиб) берардим. Бир кеча мен кечикдим ва келганимда, улар аллақачон ухлаб қолган эди; хотиним ва болаларим эса очликдан йиғлаётган эди. Мен — ота-онам ичмагунча — уларга (яъни оиламга) ичирмас эдим; бас, мен уларни (яъни ота-онамни) уйғотишни (ҳам) ёқтирмадим, уларнинг суциз ухлашини (ҳам) ёқтирмадим. Мен — то тонг отгунча — (сут билан, уларнинг уйғонишини) кутиб турдим. Аллоҳим! Агар Сен — мен буни Сендан қўрқиб қилган деб — билсанг, бу тошни жилдир›, — деди. Бас, тош силжиди ва улар у (орқали) осмонни кўра олди. (Учинчиси): ‹Аллоҳим! Сен биласанки, менда — менга энг суюкли бўлган — бир амакивачча (қиз) бор эди ва мен уни йўлдан урмоқчи (зинога ундамоқчи) бўлдим, лекин у — то мен унга юз динор (олтин) бергунча — рад этди. Бас, мен (ўша) миқдорни йиғиб, унга келтирдим ва у менга ўзи билан (яқинлик қилиб) ётишимга рухсат берди. Лекин мен унинг икки оёғи орасига ўтирганимда, у: «Аллоҳдан қўрқ ва пардамни — қонуний (никоҳсиз) — бузма», — деди. Мен (ўрнимдан) туриб, юз динорни (унга) қолдирдим. Аллоҳим! Агар Сен — мен буни Сендан қўрқиб қилган деб — билсанг, бу тошни жилдир›, — деди. Бас, Аллоҳ уларни қутқарди ва улар (ғордан) чиқиб кетди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَمَا امْرَأَةٌ تُرْضِعُ ابْنَهَا إِذْ مَرَّ بِهَا رَاكِبٌ وَهْىَ تُرْضِعُهُ، فَقَالَتِ اللَّهُمَّ لاَ تُمِتِ ابْنِي حَتَّى يَكُونَ مِثْلَ هَذَا‏.‏ فَقَالَ اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْنِي مِثْلَهُ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ فِي الثَّدْىِ، وَمُرَّ بِامْرَأَةٍ تُجَرَّرُ وَيُلْعَبُ بِهَا فَقَالَتِ اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلِ ابْنِي مِثْلَهَا‏.‏ فَقَالَ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِثْلَهَا‏.‏ فَقَالَ أَمَّا الرَّاكِبُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ، وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ لَهَا تَزْنِي‏.‏ وَتَقُولُ حَسْبِي اللَّهُ‏.‏ وَيَقُولُونَ تَسْرِقُ‏.‏ وَتَقُولُ حَسْبِي اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Bir ayol bolasini emizayotganda, bir chavandoz yonidan oʻtdi va u (ayol): ‹Allohim! Bolamni — mana shunga (yaʼni bu chavandozga) oʻxshamaguncha — vafot ettirma!› — dedi. Bola: ‹Allohim! Meni unga oʻxshatma›, — dedi va keyin onasining koʻkragiga (yana emishga) qaytdi. (Biroz vaqtdan keyin) ular — odamlar (tomonidan) sudralib, kamsitilayotgan — bir ayol yonidan oʻtdi. Bolaning onasi: ‹Allohim! Bolamni mana shunga oʻxshatma!› — dedi. Bola: ‹Allohim! Meni mana shunga oʻxshat!› — dedi. Soʻng u: ‹Chavandozga kelsak — u kofir; bu ayol esa — (yolgʻondan) zinoda ayblanmoqda va u: «Alloh menga yetarli (U haqiqatni biladi)», — deydi›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Бир аёл боласини эмизаётганда, бир чавандоз ёнидан ўтди ва у (аёл): ‹Аллоҳим! Боламни — мана шунга (яъни бу чавандозга) ўхшамагунча — вафот эттирма!› — деди. Бола: ‹Аллоҳим! Мени унга ўхшатма›, — деди ва кейин онасининг кўкрагига (яна эмишга) қайтди. (Бироз вақтдан кейин) улар — одамлар (томонидан) судралиб, камситилаётган — бир аёл ёнидан ўтди. Боланинг онаси: ‹Аллоҳим! Боламни мана шунга ўхшатма!› — деди. Бола: ‹Аллоҳим! Мени мана шунга ўхшат!› — деди. Сўнг у: ‹Чавандозга келсак — у кофир; бу аёл эса — (ёлғондан) зинода айбланмоқда ва у: «Аллоҳ менга етарли (У ҳақиқатни билади)», — дейди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ تَلِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَمَا كَلْبٌ يُطِيفُ بِرَكِيَّةٍ كَادَ يَقْتُلُهُ الْعَطَشُ، إِذْ رَأَتْهُ بَغِيٌّ مِنْ بَغَايَا بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَنَزَعَتْ مُوقَهَا فَسَقَتْهُ، فَغُفِرَ لَهَا بِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir it bir quduq atrofida aylanib, tashnalikdan oʻlay deb turganda, isroillik bir fohisha ayol uni koʻrdi va oʻz kafshini yechib, (u bilan suv olib) uni sugʻordi. Bas, Alloh — oʻsha yaxshi amali sababli — uni magʻfirat qildi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир ит бир қудуқ атрофида айланиб, ташналикдан ўлай деб турганда, исроиллик бир фоҳиша аёл уни кўрди ва ўз кафшини ечиб, (у билан сув олиб) уни суғорди. Бас, Аллоҳ — ўша яхши амали сабабли — уни мағфират қилди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَتَنَاوَلَ قُصَّةً مِنْ شَعَرٍ وَكَانَتْ فِي يَدَىْ حَرَسِيٍّ فَقَالَ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ مِثْلِ هَذِهِ، وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا هَلَكَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ حِينَ اتَّخَذَهَا نِسَاؤُهُمْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U — Muoviya ibn Abu Sufyonning, oʻzi haj qilgan yili, minbarda (gapirayotganini) eshitdi. U bir mulozim qoʻlidagi bir tutam (yasama) sochni olib: «Ey Madina ahli! Sizning olimlaringiz qani? Men Paygʻambar ﷺ ning — mana shunday narsani (yaʼni yasama soch ishlatishni) man qilayotganini — eshitdim; va u zot: ‹Bani Isroil — ularning ayollari mana shu odatni (yaʼni sochni uzaytirish uchun yasama soch ishlatishni) qilganda — halok boʻldi›, — derdi», — dedi.Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У — Муовия ибн Абу Суфённинг, ўзи ҳаж қилган йили, минбарда (гапираётганини) эшитди. У бир мулозим қўлидаги бир тутам (ясама) сочни олиб: «Эй Мадина аҳли! Сизнинг олимларингиз қани? Мен Пайғамбар ﷺ нинг — мана шундай нарсани (яъни ясама соч ишлатишни) ман қилаётганини — эшитдим; ва у зот: ‹Бани Исроил — уларнинг аёллари мана шу одатни (яъни сочни узайтириш учун ясама соч ишлатишни) қилганда — ҳалок бўлди›, — дерди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ قَدْ كَانَ فِيمَا مَضَى قَبْلَكُمْ مِنَ الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ، وَإِنَّهُ إِنْ كَانَ فِي أُمَّتِي هَذِهِ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan oldingi ummatlar orasida ‹muhaddaslar› (yaʼni — goʻyo ilohiy bir kuch tomonidan ilhomlangandek — keyinchalik rost boʻladigan narsalarni (oldindan) sezadigan kishilar) bor edi; va agar mening ummatim orasida shunday kishilar boʻlsa, (u —) Umar ibn Xattobdir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан олдинги умматлар орасида ‹муҳаддаслар› (яъни — гўё илоҳий бир куч томонидан илҳомлангандек — кейинчалик рост бўладиган нарсаларни (олдиндан) сезадиган кишилар) бор эди; ва агар менинг умматим орасида шундай кишилар бўлса, (у —) Умар ибн Хаттобдир», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ إِنْسَانًا ثُمَّ خَرَجَ يَسْأَلُ، فَأَتَى رَاهِبًا فَسَأَلَهُ، فَقَالَ لَهُ هَلْ مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ‏.‏ فَقَتَلَهُ، فَجَعَلَ يَسْأَلُ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ ائْتِ قَرْيَةَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ فَأَدْرَكَهُ الْمَوْتُ فَنَاءَ بِصَدْرِهِ نَحْوَهَا، فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلاَئِكَةُ الْعَذَابِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى هَذِهِ أَنْ تَقَرَّبِي‏.‏ وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى هَذِهِ أَنْ تَبَاعَدِي‏.‏ وَقَالَ قِيسُوا مَا بَيْنَهُمَا‏.‏ فَوُجِدَ إِلَى هَذِهِ أَقْرَبُ بِشِبْرٍ، فَغُفِرَ لَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bani Isroil kishilari orasida — toʻqson toʻqqiz kishini oʻldirgan — bir kishi bor edi. Soʻng u — (oʻz tavbasi qabul qilinadimi yoki yoʻqmi, deb) soʻrab — yoʻlga chiqdi. U bir rohibning oldiga kelib, undan — tavbasi qabul qilinishi mumkinmi (deb) — soʻradi. Rohib: ‹Yoʻq›, — deb javob berdi va shu sabab u kishi rohibni (ham) oʻldirdi. U — to bir kishi unga falon-falon qishloqqa borishni maslahat berguncha — soʻrashda davom etdi. (Bas, u oʻsha qishloq tomon yoʻlga chiqdi,) lekin yoʻlda unga oʻlim yetdi. Jon berayotganda, u koʻkragini oʻsha qishloq (tomon — tavbasi qabul boʻlishidan umidvor boʻlgan qishloq tomon —) burdi; shu sabab rahmat farishtalari va azob farishtalari uning haqida bir-biri bilan tortishdi. Alloh — (u borayotgan) qishloqqa unga yaqinlashishni va — (u kelgan) qishloqqa undan uzoqlashishni — buyurdi; soʻng U farishtalarga — uning jasadi bilan ikki qishloq orasidagi masofalarni oʻlchashni — buyurdi. Bas, u — (oʻzi borayotgan) qishloqqa bir qarich yaqinroq — topildi; shu sabab u magʻfirat qilindi», — dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бани Исроил кишилари орасида — тўқсон тўққиз кишини ўлдирган — бир киши бор эди. Сўнг у — (ўз тавбаси қабул қилинадими ёки йўқми, деб) сўраб — йўлга чиқди. У бир роҳибнинг олдига келиб, ундан — тавбаси қабул қилиниши мумкинми (деб) — сўради. Роҳиб: ‹Йўқ›, — деб жавоб берди ва шу сабаб у киши роҳибни (ҳам) ўлдирди. У — то бир киши унга фалон-фалон қишлоққа боришни маслаҳат бергунча — сўрашда давом этди. (Бас, у ўша қишлоқ томон йўлга чиқди,) лекин йўлда унга ўлим етди. Жон бераётганда, у кўкрагини ўша қишлоқ (томон — тавбаси қабул бўлишидан умидвор бўлган қишлоқ томон —) бурди; шу сабаб раҳмат фаришталари ва азоб фаришталари унинг ҳақида бир-бири билан тортишди. Аллоҳ — (у бораётган) қишлоққа унга яқинлашишни ва — (у келган) қишлоққа ундан узоқлашишни — буюрди; сўнг У фаришталарга — унинг жасади билан икки қишлоқ орасидаги масофаларни ўлчашни — буюрди. Бас, у — (ўзи бораётган) қишлоққа бир қарич яқинроқ — топилди; шу сабаб у мағфират қилинди», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الصُّبْحِ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَقَالَ ‏"‏ بَيْنَا رَجُلٌ يَسُوقُ بَقَرَةً إِذْ رَكِبَهَا فَضَرَبَهَا فَقَالَتْ إِنَّا لَمْ نُخْلَقْ لِهَذَا، إِنَّمَا خُلِقْنَا لِلْحَرْثِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ سُبْحَانَ اللَّهِ بَقَرَةٌ تَكَلَّمُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَإِنِّي أُومِنُ بِهَذَا أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ـ وَمَا هُمَا ثَمَّ ـ وَبَيْنَمَا رَجُلٌ فِي غَنَمِهِ إِذْ عَدَا الذِّئْبُ فَذَهَبَ مِنْهَا بِشَاةٍ، فَطَلَبَ حَتَّى كَأَنَّهُ اسْتَنْقَذَهَا مِنْهُ، فَقَالَ لَهُ الذِّئْبُ هَذَا اسْتَنْقَذْتَهَا مِنِّي فَمَنْ لَهَا يَوْمَ السَّبُعِ، يَوْمَ لاَ رَاعِيَ لَهَا غَيْرِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ سُبْحَانَ اللَّهِ ذِئْبٌ يَتَكَلَّمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي أُومِنُ بِهَذَا أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏‏.‏ وَمَا هُمَا ثَمَّ‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Allohning Rasuli ﷺ bomdod namozini oʻqib, soʻng odamlarga yuzlanib: «Bir kishi sigirni haydab ketayotganda, u birdan uning ustiga minib, uni urdi. Sigir: ‹Biz buning uchun yaratilmaganmiz, balki biz yer haydash uchun yaratilganmiz›, — dedi», — dedi. Shunda odamlar hayratlanib: «Subhanalloh! Sigir gapiradimi?!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men bunga ishonaman; Abu Bakr va Umar ham bunga ishonadi — garchi ularning ikkalasi (ham) oʻsha yerda hozir boʻlmagan», — dedi. (U zot yana:) «Bir kishi oʻz qoʻylari orasida ekanida, bir boʻri (hujum qilib,) qoʻylardan birini olib (ketmoqchi boʻldi). U kishi boʻrini — to qoʻyni undan qutqarguncha — quvdi; shunda boʻri: ‹Sen uni mendan qutqarding; lekin yirtqich hayvonlar kunida — meni hisobga olmasa, ularni qoʻriqlaydigan hech bir choʻpon boʻlmaydigan kunda — uni kim qoʻriqlaydi?› — dedi», — dedi. Odamlar hayratlanib: «Subhanalloh! Boʻri gapiradimi?!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Lekin men bunga ishonaman; Abu Bakr va Umar ham bunga ishonadi — garchi ularning ikkalasi (ham) oʻsha yerda hozir boʻlmagan», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ бомдод намозини ўқиб, сўнг одамларга юзланиб: «Бир киши сигирни ҳайдаб кетаётганда, у бирдан унинг устига миниб, уни урди. Сигир: ‹Биз бунинг учун яратилмаганмиз, балки биз ер ҳайдаш учун яратилганмиз›, — деди», — деди. Шунда одамлар ҳайратланиб: «Субҳаналлоҳ! Сигир гапирадими?!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен бунга ишонаман; Абу Бакр ва Умар ҳам бунга ишонади — гарчи уларнинг иккаласи (ҳам) ўша ерда ҳозир бўлмаган», — деди. (У зот яна:) «Бир киши ўз қўйлари орасида эканида, бир бўри (ҳужум қилиб,) қўйлардан бирини олиб (кетмоқчи бўлди). У киши бўрини — то қўйни ундан қутқаргунча — қувди; шунда бўри: ‹Сен уни мендан қутқардинг; лекин йиртқич ҳайвонлар кунида — мени ҳисобга олмаса, уларни қўриқлайдиган ҳеч бир чўпон бўлмайдиган кунда — уни ким қўриқлайди?› — деди», — деди. Одамлар ҳайратланиб: «Субҳаналлоҳ! Бўри гапирадими?!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Лекин мен бунга ишонаман; Абу Бакр ва Умар ҳам бунга ишонади — гарчи уларнинг иккаласи (ҳам) ўша ерда ҳозир бўлмаган», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَرَى رَجُلٌ مِنْ رَجُلٍ عَقَارًا لَهُ، فَوَجَدَ الرَّجُلُ الَّذِي اشْتَرَى الْعَقَارَ فِي عَقَارِهِ جَرَّةً فِيهَا ذَهَبٌ، فَقَالَ لَهُ الَّذِي اشْتَرَى الْعَقَارَ خُذْ ذَهَبَكَ مِنِّي، إِنَّمَا اشْتَرَيْتُ مِنْكَ الأَرْضَ، وَلَمْ أَبْتَعْ مِنْكَ الذَّهَبَ‏.‏ وَقَالَ الَّذِي لَهُ الأَرْضُ إِنَّمَا بِعْتُكَ الأَرْضَ وَمَا فِيهَا، فَتَحَاكَمَا إِلَى رَجُلٍ، فَقَالَ الَّذِي تَحَاكَمَا إِلَيْهِ أَلَكُمَا وَلَدٌ قَالَ أَحَدُهُمَا لِي غُلاَمٌ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ لِي جَارِيَةٌ‏.‏ قَالَ أَنْكِحُوا الْغُلاَمَ الْجَارِيَةَ، وَأَنْفِقُوا عَلَى أَنْفُسِهِمَا مِنْهُ، وَتَصَدَّقَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir kishi boshqa bir kishidan bir parcha yer sotib oldi va xaridor yerda — oltinga toʻla — bir sopol koʻzani topdi. Xaridor sotuvchiga: ‹Oltiningni ol — chunki men sendan faqat yerni sotib oldim, oltinni sotib olmadim›, — dedi. Yerning (avvalgi) egasi: ‹Men senga yerni — undagi hamma narsasi bilan — sotdim›, — dedi. Bas, ikkalasi (bu) ishni bir kishi oldiga (hakamlikka) olib bordi; u: ‹Sizlarning farzandlaringiz bormi?› — deb soʻradi. Ulardan biri: ‹Mening oʻgʻlim bor›, — dedi. Boshqasi: ‹Mening qizim bor›, — dedi. U kishi: ‹Qizni oʻgʻilga uylantiringlar va (oʻsha) pulni ikkalasiga sarflanglar hamda qolganini sadaqa qilinglar›, — dedi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир киши бошқа бир кишидан бир парча ер сотиб олди ва харидор ерда — олтинга тўла — бир сопол кўзани топди. Харидор сотувчига: ‹Олтинингни ол — чунки мен сендан фақат ерни сотиб олдим, олтинни сотиб олмадим›, — деди. Ернинг (аввалги) эгаси: ‹Мен сенга ерни — ундаги ҳамма нарсаси билан — сотдим›, — деди. Бас, иккаласи (бу) ишни бир киши олдига (ҳакамликка) олиб борди; у: ‹Сизларнинг фарзандларингиз борми?› — деб сўради. Улардан бири: ‹Менинг ўғлим бор›, — деди. Бошқаси: ‹Менинг қизим бор›, — деди. У киши: ‹Қизни ўғилга уйлантиринглар ва (ўша) пулни иккаласига сарфланглар ҳамда қолганини садақа қилинглар›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَعَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَسْأَلُ، أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ مَاذَا سَمِعْتَ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الطَّاعُونِ فَقَالَ أُسَامَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الطَّاعُونُ رِجْسٌ أُرْسِلَ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو النَّضْرِ ‏"‏ لاَ يُخْرِجُكُمْ إِلاَّ فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Vabo (toʻun) — bir guruh isroilliklarga (yoki sizlardan oldingi baʼzi odamlarga) yuborilgan bir azob vositasi edi. Bas, agar uning (biror) yerda tarqalganini eshitsangiz, oʻsha (yer)ga yaqinlashmanglar; va agar siz boʻlgan yerda vabo paydo boʻlsa, undan (yaʼni vabodan) qochish uchun oʻsha yerni tark etmanglar», — dedi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Вабо (тўун) — бир гуруҳ исроилликларга (ёки сизлардан олдинги баъзи одамларга) юборилган бир азоб воситаси эди. Бас, агар унинг (бирор) ерда тарқалганини эшицангиз, ўша (ер)га яқинлашманглар; ва агар сиз бўлган ерда вабо пайдо бўлса, ундан (яъни вабодан) қочиш учун ўша ерни тарк этманглар», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي الْفُرَاتِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الطَّاعُونِ، فَأَخْبَرَنِي ‏"‏ أَنَّهُ عَذَابٌ يَبْعَثُهُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، وَأَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يَقَعُ الطَّاعُونُ فَيَمْكُثُ فِي بَلَدِهِ صَابِرًا مُحْتَسِبًا، يَعْلَمُ أَنَّهُ لاَ يُصِيبُهُ إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ، إِلاَّ كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ شَهِيدٍ ‏"‏‏.‏

Oisha (Paygʻambarning xotini) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ dan vabo (toʻun) haqida soʻradim. U zot menga — u (vabo) — Alloh Oʻzi xohlagan kishilarga yuboradigan bir azob ekanini, lekin Alloh uni moʻminlar uchun bir rahmat manbai qilganini — aytdi: agar bir kishi vabo (epidemiyasi) paytida — Allohning savobidan umidvor boʻlib va unga faqat Alloh yozgan narsa yetishiga ishonib — oʻz yurtida sabr bilan qolsa, u — shahid savobini oladi.Оиша (Пайғамбарнинг хотини) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан вабо (тўун) ҳақида сўрадим. У зот менга — у (вабо) — Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишиларга юборадиган бир азоб эканини, лекин Аллоҳ уни мўминлар учун бир раҳмат манбаи қилганини — айтди: агар бир киши вабо (эпидемияси) пайтида — Аллоҳнинг савобидан умидвор бўлиб ва унга фақат Аллоҳ ёзган нарса етишига ишониб — ўз юртида сабр билан қолса, у — шаҳид савобини олади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ قُرَيْشًا، أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ الَّتِي سَرَقَتْ، فَقَالَ وَمَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا وَمَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلاَّ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ فَاخْتَطَبَ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ، وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ، وَايْمُ اللَّهِ، لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ ابْنَةَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh ahli — oʻgʻrilik qilgan Bani Mahzumlik bir ayol (haqida) tashvishga tushdi. Ular: ‹Uning (kechirilishi) haqida Allohning Rasuli ﷺ ga kim shafoat (vositachilik) qiladi?› — dedi. Baʼzilar: ‹Allohning Rasuli ﷺ ning suyukli (kishisi) Usoma ibn Zayddan boshqa hech kim buni qilishga jurʼat eta olmaydi›, — dedi. Usoma bu haqda Allohning Rasuli ﷺ ga gapirganda, Allohning Rasuli ﷺ (unga): ‹Sen — Allohning belgilangan jazolaridan biriga (yaʼni had jazosiga) tegishli bir ishda — kimgadir shafoat qilmoqchimisan?!› — dedi. Soʻng u zot (oʻrnidan) turib, xutba qilib: ‹Sizlardan oldingi ummatlarni — ular orasidan bir zodagon oʻgʻrilik qilsa, uni kechirib yuborganlari, ammo kambagʻal bir kishi oʻgʻrilik qilsa, unga Allohning qonuniy jazosini qoʻllaganlari — halok qildi. Allohga qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻrilik qilsa (ham), men uning qoʻlini kesardim›, — dedi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш аҳли — ўғрилик қилган Бани Маҳзумлик бир аёл (ҳақида) ташвишга тушди. Улар: ‹Унинг (кечирилиши) ҳақида Аллоҳнинг Расули ﷺ га ким шафоат (воситачилик) қилади?› — деди. Баъзилар: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг суюкли (кишиси) Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким буни қилишга журъат эта олмайди›, — деди. Усома бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ га гапирганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ (унга): ‹Сен — Аллоҳнинг белгиланган жазоларидан бирига (яъни ҳад жазосига) тегишли бир ишда — кимгадир шафоат қилмоқчимисан?!› — деди. Сўнг у зот (ўрнидан) туриб, хутба қилиб: ‹Сизлардан олдинги умматларни — улар орасидан бир зодагон ўғрилик қилса, уни кечириб юборганлари, аммо камбағал бир киши ўғрилик қилса, унга Аллоҳнинг қонуний жазосини қўллаганлари — ҳалок қилди. Аллоҳга қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғрилик қилса (ҳам), мен унинг қўлини кесардим›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّزَّالَ بْنَ سَبْرَةَ الْهِلاَلِيَّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً، قَرَأَ، وَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ خِلاَفَهَا فَجِئْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَعَرَفْتُ فِي وَجْهِهِ الْكَرَاهِيَةَ وَقَالَ ‏"‏ كِلاَكُمَا مُحْسِنٌ، وَلاَ تَخْتَلِفُوا، فَإِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ اخْتَلَفُوا فَهَلَكُوا ‏"‏‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bir kishining (Qurʼon) oyatini maʼlum bir tarzda oʻqiyotganini eshitdim, holbuki men Paygʻambar ﷺ ning xuddi shu oyatni boshqacha tarzda oʻqiganini eshitgan edim. Bas, men uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib borib, bu haqda u zotga xabar berdim, lekin men uning yuzida norozilik alomatini sezdim; soʻng u zot: «Ikkalangiz (ham) toʻgʻri (oʻqiyapsiz); bas, ixtilof qilmanglar — chunki sizlardan oldingi ummatlar ixtilof qildi va shu sabab halok boʻldi», — dedi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бир кишининг (Қуръон) оятини маълум бир тарзда ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки мен Пайғамбар ﷺ нинг худди шу оятни бошқача тарзда ўқиганини эшитган эдим. Бас, мен уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бориб, бу ҳақда у зотга хабар бердим, лекин мен унинг юзида норозилик аломатини сездим; сўнг у зот: «Иккалангиз (ҳам) тўғри (ўқияпсиз); бас, ихтилоф қилманглар — чунки сизлардан олдинги умматлар ихтилоф қилди ва шу сабаб ҳалок бўлди», — деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَحْكِي نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ ضَرَبَهُ قَوْمُهُ فَأَدْمَوْهُ، وَهْوَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ، وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Goʻyo men Paygʻambar ﷺ ni — qavmi urib, qonatib yuborgan paygʻambarlardan biri haqida gapirayotgan holda — koʻrayotgandekman; u (paygʻambar) yuzidagi qonni artar va: «Allohim! Mening qavmimni magʻfirat qil — chunki ular bilmaydilar», — derdi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Гўё мен Пайғамбар ﷺ ни — қавми уриб, қонатиб юборган пайғамбарлардан бири ҳақида гапираётган ҳолда — кўраётгандекман; у (пайғамбар) юзидаги қонни артар ва: «Аллоҳим! Менинг қавмимни мағфират қил — чунки улар билмайдилар», — дерди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْغَافِرِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ رَجُلاً كَانَ قَبْلَكُمْ رَغَسَهُ اللَّهُ مَالاً فَقَالَ لِبَنِيهِ لَمَّا حُضِرَ أَىَّ أَبٍ كُنْتُ لَكُمْ قَالُوا خَيْرَ أَبٍ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي لَمْ أَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ، فَإِذَا مُتُّ فَأَحْرِقُونِي ثُمَّ اسْحَقُونِي ثُمَّ ذَرُّونِي فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ‏.‏ فَفَعَلُوا، فَجَمَعَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ، فَقَالَ مَا حَمَلَكَ قَالَ مَخَافَتُكَ‏.‏ فَتَلَقَّاهُ بِرَحْمَتِهِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ مُعَاذٌ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ عُقْبَةَ بْنَ عَبْدِ الْغَافِرِ، سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan oldingi (avlod) odamlari orasida — Alloh koʻp mol-davlat bergan bir kishi bor edi. U oʻlim toʻshagida ekanida, oʻgʻillarini chaqirib: ‹Men sizlarga qanday ota boʻldim?› — dedi. Ular: ‹Sen yaxshi ota boʻlding›, — deb javob berdi. U: ‹Men hech bir yaxshi amal qilmadim; bas, men oʻlganimda, meni yoqib, tanamni ezib, hosil boʻlgan kulni shamolli kunda sochib yuboringlar›, — dedi. Oʻgʻillari shunday qildi; lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va (undan): ‹Nega bunday qilding?› — deb soʻradi. U: ‹Sendan qoʻrqqanim uchun›, — deb javob berdi. Bas, Alloh unga Oʻz rahmatini ato etdi (yaʼni uni magʻfirat qildi)», — dedi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан олдинги (авлод) одамлари орасида — Аллоҳ кўп мол-давлат берган бир киши бор эди. У ўлим тўшагида эканида, ўғилларини чақириб: ‹Мен сизларга қандай ота бўлдим?› — деди. Улар: ‹Сен яхши ота бўлдинг›, — деб жавоб берди. У: ‹Мен ҳеч бир яхши амал қилмадим; бас, мен ўлганимда, мени ёқиб, танамни эзиб, ҳосил бўлган кулни шамолли кунда сочиб юборинглар›, — деди. Ўғиллари шундай қилди; лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва (ундан): ‹Нега бундай қилдинг?› — деб сўради. У: ‹Сендан қўрққаним учун›, — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ унга Ўз раҳматини ато этди (яъни уни мағфират қилди)», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ قَالَ عُقْبَةُ لِحُذَيْفَةَ أَلاَ تُحَدِّثُنَا مَا سَمِعْتَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً حَضَرَهُ الْمَوْتُ، لَمَّا أَيِسَ مِنَ الْحَيَاةِ، أَوْصَى أَهْلَهُ إِذَا مُتُّ فَاجْمَعُوا لِي حَطَبًا كَثِيرًا، ثُمَّ أَوْرُوا نَارًا حَتَّى إِذَا أَكَلَتْ لَحْمِي، وَخَلَصَتْ إِلَى عَظْمِي، فَخُذُوهَا فَاطْحَنُوهَا، فَذَرُّونِي فِي الْيَمِّ فِي يَوْمٍ حَارٍّ أَوْ رَاحٍ‏.‏ فَجَمَعَهُ اللَّهُ، فَقَالَ لِمَ فَعَلْتَ قَالَ خَشْيَتَكَ‏.‏ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُقْبَةُ وَأَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ‏.‏ حَدَّثَنَا مُوسَى حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ وَقَالَ ‏"‏ فِي يَوْمٍ رَاحٍ ‏"‏‏.‏

Ribʼiy ibn Hirosh (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Uqba Huzayfaga: «Sen bizga — Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan (narsa)ni — rivoyat qilmaysanmi?» — dedi. Huzayfa: «Men u zotning shunday deganini eshitdim: ‹Bir kishiga oʻlim yaqinlashdi va u — omon qolishdan umidini uzganda — oilasiga: «Men oʻlganimda, men uchun koʻp oʻtin toʻplab, (meni yoqish uchun) olov qilinglar. Olov goʻshtimni yeb, suyaklarimga yetganda, suyaklarni olib, ularni ezinglar va hosil boʻlgan kukunni — issiq (yoki shamolli) kunda — dengizga sochinglar», — dedi. (Shunday qilindi.) Lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va (undan): «Nega bunday qilding?» — deb soʻradi. U: «Sendan qoʻrqqanim uchun», — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi›, — dedi», — dedi (Abdulmalik (ham) yuqoridagidek, «shamolli kunda», deb rivoyat qildi).Рибъий ибн Ҳирош (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Уқба Ҳузайфага: «Сен бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган (нарса)ни — ривоят қилмайсанми?» — деди. Ҳузайфа: «Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: ‹Бир кишига ўлим яқинлашди ва у — омон қолишдан умидини узганда — оиласига: «Мен ўлганимда, мен учун кўп ўтин тўплаб, (мени ёқиш учун) олов қилинглар. Олов гўштимни еб, суякларимга етганда, суякларни олиб, уларни эзинглар ва ҳосил бўлган кукунни — иссиқ (ёки шамолли) кунда — денгизга сочинглар», — деди. (Шундай қилинди.) Лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва (ундан): «Нега бундай қилдинг?» — деб сўради. У: «Сендан қўрққаним учун», — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди›, — деди», — деди (Абдулмалик (ҳам) юқоридагидек, «шамолли кунда», деб ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ الرَّجُلُ يُدَايِنُ النَّاسَ، فَكَانَ يَقُولُ لِفَتَاهُ إِذَا أَتَيْتَ مُعْسِرًا فَتَجَاوَزْ عَنْهُ، لَعَلَّ اللَّهُ أَنْ يَتَجَاوَزَ عَنَّا‏.‏ قَالَ فَلَقِيَ اللَّهَ فَتَجَاوَزَ عَنْهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir kishi odamlarga qarz berar va xizmatkoriga: ‹Agar qarzdor kambagʻal boʻlsa, uni kechir — toki Alloh bizni (ham) magʻfirat qilsa›, — derdi. Bas, u (oʻlimidan keyin) Allohga roʻbaroʻ boʻlganda, Alloh uni magʻfirat qildi», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир киши одамларга қарз берар ва хизматкорига: ‹Агар қарздор камбағал бўлса, уни кечир — токи Аллоҳ бизни (ҳам) мағфират қилса›, — дерди. Бас, у (ўлимидан кейин) Аллоҳга рўбарў бўлганда, Аллоҳ уни мағфират қилди», — деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ رَجُلٌ يُسْرِفُ عَلَى نَفْسِهِ، فَلَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ قَالَ لِبَنِيهِ إِذَا أَنَا مُتُّ فَأَحْرِقُونِي ثُمَّ اطْحَنُونِي ثُمَّ ذَرُّونِي فِي الرِّيحِ، فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَدَرَ عَلَىَّ رَبِّي لَيُعَذِّبَنِّي عَذَابًا مَا عَذَّبَهُ أَحَدًا‏.‏ فَلَمَّا مَاتَ فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ، فَأَمَرَ اللَّهُ الأَرْضَ، فَقَالَ اجْمَعِي مَا فِيكِ مِنْهُ‏.‏ فَفَعَلَتْ فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ، فَقَالَ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ قَالَ يَا رَبِّ، خَشْيَتُكَ‏.‏ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُ ‏"‏ مَخَافَتُكَ يَا رَبِّ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir kishi gunoh ishlar qilar edi va unga oʻlim kelganda, u oʻgʻillariga: ‹Men oʻlganimdan keyin, meni yoqinglar, soʻng ezinglar va kukunni havoga sochib yuboringlar — chunki Allohga qasamki, agar Alloh mening ustimdan qudratga ega boʻlsa, U meni — boshqa hech kimni hech qachon azoblamagandek — azoblaydi›, — dedi. U oʻlganda, oʻgʻillari shunday qildi. Alloh yerga: ‹Sen ushlab turgan uning zarralarini toʻpla›, — deb buyurdi. (Yer) shunday qildi va mana! U (kishi) tik turardi. Alloh (undan): ‹Seni — qilgan ishingni qilishga — nima undadi?› — deb soʻradi. U: ‹Yo Robbim! Men Sendan qoʻrqqan edim›, — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi», — dedi (Boshqa bir rivoyatchi: «U kishi: ‹Sendan qoʻrqqanim uchun, yo Robbim!› — dedi», — dedi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир киши гуноҳ ишлар қилар эди ва унга ўлим келганда, у ўғилларига: ‹Мен ўлганимдан кейин, мени ёқинглар, сўнг эзинглар ва кукунни ҳавога сочиб юборинглар — чунки Аллоҳга қасамки, агар Аллоҳ менинг устимдан қудратга эга бўлса, У мени — бошқа ҳеч кимни ҳеч қачон азобламагандек — азоблайди›, — деди. У ўлганда, ўғиллари шундай қилди. Аллоҳ ерга: ‹Сен ушлаб турган унинг зарраларини тўпла›, — деб буюрди. (Ер) шундай қилди ва мана! У (киши) тик турарди. Аллоҳ (ундан): ‹Сени — қилган ишингни қилишга — нима ундади?› — деб сўради. У: ‹Ё Роббим! Мен Сендан қўрққан эдим›, — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди», — деди (Бошқа бир ривоятчи: «У киши: ‹Сендан қўрққаним учун, ё Роббим!› — деди», — деди).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُذِّبَتِ امْرَأَةٌ فِي هِرَّةٍ سَجَنَتْهَا حَتَّى مَاتَتْ، فَدَخَلَتْ فِيهَا النَّارَ، لاَ هِيَ أَطْعَمَتْهَا وَلاَ سَقَتْهَا إِذْ حَبَسَتْهَا، وَلاَ هِيَ تَرَكَتْهَا تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الأَرْضِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir ayol — oʻzi qamab, oʻlguncha (ushlab) turgan bir mushuk sababli — azoblandi. U (ayol) — uning sababli — doʻzaxga kirdi; chunki u uni qamab qoʻyganida, na unga taom berdi, na suv berdi, na uni — yer hasharotlaridan (oʻzi topib) yeyishi uchun — qoʻyib yubordi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир аёл — ўзи қамаб, ўлгунча (ушлаб) турган бир мушук сабабли — азобланди. У (аёл) — унинг сабабли — дўзахга кирди; чунки у уни қамаб қўйганида, на унга таом берди, на сув берди, на уни — ер ҳашаротларидан (ўзи топиб) ейиши учун — қўйиб юборди», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ زُهَيْرٍ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَسْعُودٍ، عُقْبَةُ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ، إِذَا لَمْ تَسْتَحِي فَافْعَلْ مَا شِئْتَ ‏"‏‏.‏

Abu Masʼud Uqba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Odamlar (avvalgi) paygʻambarlarning soʻzlaridan olgan (gaplardan) biri: ‹Agar uyalmasang, xohlaganingni qil›, (degandir)», — dedi.Абу Масъуд Уқба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Одамлар (аввалги) пайғамбарларнинг сўзларидан олган (гаплардан) бири: ‹Агар уялмасанг, хоҳлаганингни қил›, (дегандир)», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ إِذَا لَمْ تَسْتَحِي فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ ‏"‏‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Odamlar (avvalgi) paygʻambarlarning soʻzlaridan olgan (gaplardan) biri: ‹Agar uyalmasang, xohlaganingni qil›, (degandir)», — dedi.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Одамлар (аввалги) пайғамбарларнинг сўзларидан олган (гаплардан) бири: ‹Агар уялмасанг, хоҳлаганингни қил›, (дегандир)», — деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَجُرُّ إِزَارَهُ مِنَ الْخُيَلاَءِ خُسِفَ بِهِ، فَهْوَ يَتَجَلْجَلُ فِي الأَرْضِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir kishi — kiyimini takabburlik bilan sudrab yurganda — yerga yutdirildi (yutib yuborildi) va u — Qiyomat kunigacha — unga (yerga) botib boraveradi», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир киши — кийимини такаббурлик билан судраб юрганда — ерга ютдирилди (ютиб юборилди) ва у — Қиёмат кунигача — унга (ерга) ботиб бораверади», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ كُلُّ أُمَّةٍ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَا مِنْ بَعْدِهِمْ، فَهَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا، فَغَدًا لِلْيَهُودِ وَبَعْدَ غَدٍ لِلنَّصَارَى ‏"‏‏.‏ ‏"‏عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِى كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمٌ يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَجَسَدَهُ‏"‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Biz — (dunyoga kelishda) oxirgimiz, lekin Qiyomat kuni (hammadan) oldinda boʻlamiz. (Avvalgi) ummatlarga Kitob (yaʼni samoviy kitob) bizdan oldin berilgan, bizga esa muqaddas Kitob ulardan keyin berilgan. Mana shu (yaʼni juma) — ular ixtilof qilgan kundir. Bas, (shanba) kuni yahudiylarga, undan keyingi (yakshanba) kuni nasroniylarga belgilandi. Har bir musulmonga — har yetti kunda bir kun (yaʼni jumada) boshini va tanasini yuvish — vojibdir», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Биз — (дунёга келишда) охиргимиз, лекин Қиёмат куни (ҳаммадан) олдинда бўламиз. (Аввалги) умматларга Китоб (яъни самовий китоб) биздан олдин берилган, бизга эса муқаддас Китоб улардан кейин берилган. Мана шу (яъни жума) — улар ихтилоф қилган кундир. Бас, (шанба) куни яҳудийларга, ундан кейинги (якшанба) куни насронийларга белгиланди. Ҳар бир мусулмонга — ҳар етти кунда бир кун (яъни жумада) бошини ва танасини ювиш — вожибдир», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَدِمَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ الْمَدِينَةَ آخِرَ قَدْمَةٍ قَدِمَهَا، فَخَطَبَنَا فَأَخْرَجَ كُبَّةً مِنْ شَعَرٍ فَقَالَ مَا كُنْتُ أُرَى أَنَّ أَحَدًا يَفْعَلُ هَذَا غَيْرَ الْيَهُودِ، وَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمَّاهُ الزُّورَ ـ يَعْنِي الْوِصَالَ فِي الشَّعَرِ‏.‏ تَابَعَهُ غُنْدَرٌ عَنْ شُعْبَةَ‏.‏

Said ibn Musayyab rivoyat qiladi: Muoviya ibn Abu Sufyon Madinaga oxirgi marta kelganda, u bizga xutba qildi. U bir tutam soch chiqarib: «Men — yahudiylardan boshqa birov bunday ish (yaʼni yasama soch ishlatish) qiladi deb — hech oʻylamagan edim. Paygʻambar ﷺ bunday amalni ‹az-Zur› (yaʼni yolgʻon, soxtalik) deb atagan», — dedi (yaʼni yasama sochdan foydalanishni).Саид ибн Мусайяб ривоят қилади: Муовия ибн Абу Суфён Мадинага охирги марта келганда, у бизга хутба қилди. У бир тутам соч чиқариб: «Мен — яҳудийлардан бошқа биров бундай иш (яъни ясама соч ишлатиш) қилади деб — ҳеч ўйламаган эдим. Пайғамбар ﷺ бундай амални ‹аз-Зур› (яъни ёлғон, сохталик) деб атаган», — деди (яъни ясама сочдан фойдаланишни).