أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْكُمَيْتِ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ وَهْبٍ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مُوسَى ، قَالَ : " مَرَّ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ يُرِيدُ مَكَّةَ ، فَأَقَامَ بِهَا أَيَّامًا، فَقَالَ : هَلْ بِالْمَدِينَةِ أَحَدٌ أَدْرَكَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟، فَقَالُوا لَهُ : أَبُو حَازِمٍ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ، قَالَ لَهُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، مَا هَذَا الْجَفَاءُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَيُّ جَفَاءٍ رَأَيْتَ مِنِّي؟، قَالَ : أَتَانِي وُجُوهُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَلَمْ تَأْتِنِي، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تَقُولَ مَا لَمْ يَكُنْ، مَا عَرَفْتَنِي قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ، وَلَا أَنَا رَأَيْتُكَ، قَالَ : فَالْتَفَتَ سُلَيْمَانُ إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، فَقَالَ أَصَابَ الشَّيْخُ : وَأَخْطَأْتُ، قَالَ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، مَا لَنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ؟، قَالَ : لِأَنَّكُمْ أَخْرَبْتُمْ الْآخِرَةَ، وَعَمَّرْتُمْ الدُّنْيَا، فَكَرِهْتُمْ أَنْ تَنْتَقِلُوا مِنْ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ، قَالَ : أَصَبْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ، فَكَيْفَ الْقُدُومُ غَدًا عَلَى اللَّهِ؟، قَالَ : أَمَّا الْمُحْسِنُ، فَكَالْغَائِبِ يَقْدُمُ عَلَى أَهْلِهِ، وَأَمَّا الْمُسِيءُ، فَكَالْآبِقِ يَقْدُمُ عَلَى مَوْلَاهُ، فَبَكَى سُلَيْمَانُ، وَقَالَ : لَيْتَ شِعْرِي مَا لَنَا عِنْدَ اللَّهِ؟، قَالَ : اعْرِضْ عَمَلَكَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ، قَالَ : وَأَيُّ مَكَانٍ أَجِدُهُ؟، قَالَ : # إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ { 13 } وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ { 14 } سورة الانفطار آية 13-14 #، قَالَ سُلَيْمَانُ : فَأَيْنَ رَحْمَةُ اللَّهِ يَا أَبَا حَازِمٍ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنْ الْمُحْسِنِينَ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، فَأَيُّ عِبَادِ اللَّهِ أَكْرَمُ؟، قَالَ : أُولُو الْمُرُوءَةِ وَالنُّهَى، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : يَا أَبَا حَازِمٍ، فَأَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : أَدَاءُ الْفَرَائِضِ مَعَ اجْتِنَابِ الْمَحَارِمِ، قَالَ سُلَيْمَانُ : فَأَيُّ الدُّعَاءِ أَسْمَعُ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : دُعَاءُ الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ لِلْمُحْسِنِ، قَالَ : فَأَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؟، قَالَ : لِلسَّائِلِ الْبَائِسِ، وَجُهْدُ الْمُقِلِّ لَيْسَ فِيهَا مَنٌّ وَلَا أَذًى، قَالَ : فَأَيُّ الْقَوْلِ أَعْدَلُ؟، قَالَ : قَوْلُ الْحَقِّ عِنْدَ مَنْ تَخَافُهُ أَوْ تَرْجُوهُ، قَالَ : فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَكْيَسُ؟، قَالَ : رَجُلٌ عَمِلَ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَدَلَّ النَّاسَ عَلَيْهَا، قَالَ : فَأَيُّ الْمُؤْمِنِينَ أَحْمَقُ؟، قَالَ : رَجُلٌ انْحَطَّ فِي هَوَى أَخِيهِ وَهُوَ ظَالِمٌ، فَبَاعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيَا غَيْرِهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : أَصَبْتَ، فَمَا تَقُولُ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ؟، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَوَ تُعْفِينِي؟، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : لَا، وَلَكِنْ نَصِيحَةٌ تُلْقِيهَا إِلَيَّ، قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ آبَاءَكَ قَهَرُوا النَّاسَ بِالسَّيْفِ، وَأَخَذُوا هَذَا الْمُلْكَ عَنْوَةً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا رِضًا لَهُمْ حَتَّى قَتَلُوا مِنْهُمْ مَقْتَلَةً عَظِيمَةً، فَقَدْ ارْتَحَلُوا عَنْهَا، فَلَوْ أُشْعِرْتَ مَا قَالُوا، وَمَا قِيلَ لَهُمْ؟، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ : بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا أَبَا حَازِمٍ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : كَذَبْتَ، إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ الْعُلَمَاءِ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : فَكَيْفَ لَنَا أَنْ نُصْلِحَ؟، قَالَ : تَدَعُونَ الصَّلَفَ، وَتَمَسَّكُونَ بِالْمُرُوءَةِ، وَتَقْسِمُونَ بِالسَّوِيَّةِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : كَيْفَ لَنَا بِالْمَأْخَذِ بِهِ؟، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : تَأْخُذُهُ مِنْ حِلِّهِ، وَتَضَعُهُ فِي أَهْلِهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : هَلْ لَكَ يَا أَبَا حَازِمٍ أَنْ تَصْحَبَنَا فَتُصِيبَ مِنَّا وَنُصِيبَ مِنْكَ؟ قَالَ : أَعُوذُ بِاللَّهِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : وَلِمَ ذَاكَ؟، قَالَ : أَخْشَى أَنْ أَرْكَنَ إِلَيْكُمْ شَيْئًا قَلِيلًا فَيُذِيقَنِي اللَّهُ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : ارْفَعْ إِلَيْنَا حَوَائِجَكَ؟، قَالَ : تُنْجِينِي مِنْ النَّارِ وَتُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ، قَالَ سُلَيْمَانُ : لَيْسَ ذَاكَ إِلَيَّ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : فَمَا لِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ غَيْرُهَا، قَالَ : فَادْعُ لِي، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ سُلَيْمَانُ وَلِيَّكَ، فَيَسِّرْهُ لِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنْ كَانَ عَدُوَّكَ، فَخُذْ بِنَاصِيَتِهِ إِلَى مَا تُحِبُّ وَتَرْضَى، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : قَطُّ، قَالَ أَبُو حَازِمٍ : قَدْ أَوْجَزْتُ وَأَكْثَرْتُ إِنْ كُنْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ فَمَا يَنْفَعُنِي أَنْ أَرْمِيَ عَنْ قَوْسٍ لَيْسَ لَهَا وَتَرٌ؟، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ : أَوْصِنِي، قَالَ : سَأُوصِيكَ وَأُوجِزُ : عَظِّمْ رَبَّكَ وَنَزِّهْهُ أَنْ يَرَاكَ حَيْثُ نَهَاكَ، أَوْ يَفْقِدَكَ حَيْثُ أَمَرَكَ، فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ، بَعَثَ إِلَيْهِ بِمِائَةِ دِينَارٍ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ : أَنْ أَنْفِقْهَا وَلَكَ عِنْدِي مِثْلُهَا كَثِيرٌ، قَالَ : فَرَدَّهَا عَلَيْهِ وَكَتَبَ إِلَيْهِ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ يَكُونَ سُؤَالُكَ إِيَّايَ هَزْلًا، أَوْ رَدِّي عَلَيْكَ بَذْلًا وَمَا أَرْضَاهَا لَكَ، فَكَيْفَ أَرْضَاهَا لِنَفْسِي؟ وَكَتَبَ إِلَيْهِ : إِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ لَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ، وَجَدَ عَلَيْهَا رِعَاءً يَسْقُونَ، وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ جَارِيَتَيْنِ تَذُودَانِ، فَسَأَلَهُمَا، فَقَالَتَا : # لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ { 23 } فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ { 24 } سورة القصص آية 23-24 #، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ جَائِعًا خَائِفًا لَا يَأْمَنُ، فَسَأَلَ رَبَّهُ وَلَمْ يَسْأَلْ النَّاسَ، فَلَمْ يَفْطِنْ الرِّعَاءُ وَفَطِنَتْ الْجَارِيتَانِ، فَلَمَّا رَجَعَتَا إِلَى أَبِيهِمَا، أَخْبَرَتَاهُ بِالْقِصَّةِ وَبِقَوْلِهِ، فَقَالَ أَبُوهُمَا وَهُوَ شُعَيْبٌ : هَذَا رَجُلٌ جَائِعٌ، فَقَالَ لِإِحْدَاهُمَا : اذْهَبِي فَادْعِيهِ، فَلَمَّا أَتَتْهُ، عَظَّمَتْهُ وَغَطَّتْ وَجْهَهَا، وَقَالَتْ : # إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا سورة القصص آية 25 # فَشَقَّ عَلَى مُوسَى حِينَ ذَكَرَتْ : أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا، وَلَمْ يَجِدْ بُدًّا مِنْ أَنْ يَتْبَعَهَا، إِنَّهُ كَانَ بَيْنَ الْجِبَالِ جَائِعًا مُسْتَوْحِشًا، فَلَمَّا تَبِعَهَا، هَبَّتْ الرِّيحُ فَجَعَلَتْ تَصْفِقُ ثِيَابَهَا عَلَى ظَهْرِهَا فَتَصِفُ لَهُ عَجِيزَتَهَا، وَكَانَتْ ذَاتَ عَجُزٍ، وَجَعَلَ مُوسَى يُعْرِضُ مَرَّةً، وَيَغُضُّ أُخْرَى، فَلَمَّا عِيلَ صَبْرُهُ، نَادَاهَا : يَا أَمَةَ اللَّهِ، كُونِي خَلْفِي وَأَرِينِي السَّمْتَ بِقَوْلِك ذَا، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى شُعَيْبٍ إِذَا هُوَ بِالْعَشَاءِ مُهَيَّأً، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : اجْلِسْ يَا شَابُّ فَتَعَشَّ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى : أَعُوذُ بِاللَّهِ، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : لِمَ؟ أَمَا أَنْتَ جَائِعٌ؟، قَالَ : بَلَى، وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ هَذَا عِوَضًا لِمَا سَقَيْتُ لَهُمَا، وَإِنَّا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ لَا نَبِيعُ شَيْئًا مِنْ دِينِنَا بِمِلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا، فَقَالَ لَهُ شُعَيْبٌ : لَا يَا شَابُّ، وَلَكِنَّهَا عَادَتِي وَعَادَةُ آبَائِي نُقْرِي الضَّيْفَ، وَنُطْعِمُ الطَّعَامَ، فَجَلَسَ مُوسَى، فَأَكَلَ، فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْمِائَةُ دِينَارٍ عِوَضًا لِمَا حَدَّثْتُ، فَالْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ فِي حَالِ الِاضْطِرَارِ أَحَلُّ مِنْ هَذِهِ، وَإِنْ كَانَ لِحَقٍّ لِي فِي بَيْتِ الْمَالِ، فَلِي فِيهَا نُظَرَاءُ، فَإِنْ سَاوَيْتَ بَيْنَنَا، وَإِلَّا فَلَيْسَ لِي فِيهَا حَاجَةٌ "
Zahhok ibn Muso aytdi: Sulaymon ibn Abdulmalik Makkani koʻzlab ketayotib Madinadan oʻtdi va u yerda bir necha kun turdi. Soʻng: «Madinada Nabiy ﷺning ashoblaridan birortasini koʻrgan kishi bormi?» dedi. Unga: «Abu Hozim bor, ey amirul-muʼminin», dedilar. U unga (odam) yubordi. U huzuriga kirganida, unga: «Ey Abu Hozim, bu qanday jafo?» dedi. Abu Hozim: «Ey amirul-muʼminin, mendan qanday jafo koʻrding?» dedi. U: «Madina ahlining ulugʻlari huzurimga keldi, sen esa kelmading», dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, boʻlmagan narsani aytishingdan seni Allohga topshiraman: sen meni bugungi kundan oldin tanimasding, men ham seni koʻrmagan edim», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda Sulaymon Muhammad ibn Shihob az-Zuhriyga qaradi va: «Shayx toʻgʻri aytdi, men xato qildim», dedi. Sulaymon: «Ey Abu Hozim, nega biz oʻlimni yomon koʻramiz?» dedi. U: «Chunki sizlar oxiratni vayron qilib, dunyoni obod qildingiz; shuning uchun obodonchilikdan vayronaga koʻchishni yomon koʻrdingiz», dedi. U: «Toʻgʻri aytding, ey Abu Hozim. Ertaga Allohning huzuriga borish qanday boʻladi?» dedi. U: «Yaxshilik qiluvchiga kelsak, u oʻz ahli huzuriga qaytib kelayotgan gʻoyibdek; yomonlik qiluvchiga kelsak, u xoʻjasi huzuriga keltirilgan qochoq quldek», dedi. Sulaymon yigʻladi va: «Qaniydi bilsam, Allohning huzurida biz uchun nima bor?» dedi. U: «Amalingni Allohning Kitobiga solishtirib koʻr», dedi. U: «Uning qaysi joyidan buni topaman?» dedi. U: ‹Albatta, yaxshilar naʼimdadirlar. Albatta, fojirlar esa doʻzaxdadirlar› (Infitor surasi, 13-14), dedi. Sulaymon: «Ey Abu Hozim, Allohning rahmati qayerda?» dedi. Abu Hozim: «Allohning rahmati yaxshilik qiluvchilarga yaqindir», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, Allohning bandalaridan qaysi biri karamliroq?» dedi. U: «Muruvvat va aql egalari», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, amallarning qaysi biri afzalroq?» dedi. Abu Hozim: «Haromlardan chetlanish bilan birga farzlarni ado etish», dedi. Sulaymon: «Qaysi duo (koʻproq) eshitiladi?» dedi. Abu Hozim: «Oʻziga yaxshilik qilingan kishining yaxshilik qilgan kishi haqiga (qilgan) duosi», dedi. U: «Qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U: «Muhtoj soʻrovchiga (berilgani) va kamchilikda boʻlgan kishining minnat ham, ozor ham qoʻshilmagan jahdi», dedi. U: «Qaysi soʻz adolatliroq?» dedi. U: «Sen qoʻrqadigan yoki umid qiladigan kishining oldida haq soʻzni aytish», dedi. U: «Muʼminlarning qaysi biri zukkoroq?» dedi. U: «Allohning toati bilan amal qilgan va odamlarni ham unga boshlagan kishi», dedi. U: «Muʼminlarning qaysi biri ahmoqroq?» dedi. U: «Zolim boʻla turib birodarining havosiga tushib ketgan va oʻz oxiratini oʻzganing dunyosiga sotgan kishi», dedi. Sulaymon unga: «Toʻgʻri aytding. Biz turgan (hol) haqida nima deysan?» dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, meni maʼzur tutasanmi?» dedi. Sulaymon unga: «Yoʻq, balki menga bir nasihat qil», dedi. U: «Ey amirul-muʼminin, otalaring odamlarni qilich bilan magʻlub qildilar va bu mulkni musulmonlarning mashvaratisiz, ularning roziligisiz zoʻrlik bilan oldilar, hatto ulardan koʻp kishini oʻldirdilar. Endi ular undan koʻchib ketdilar. Qaniydi, ular nima deganini va ularga nima deyilganini bilsang edi!» dedi. Shunda uning majlisdoshlaridan bir kishi: «Ey Abu Hozim, aytgan soʻzing qanday yomon!» dedi. Abu Hozim: «Yolgʻon aytding; albatta, Alloh olimlardan uni odamlarga bayon qilishlari va uni yashirmasliklari haqida ahd olgan», dedi. Sulaymon unga: «Qanday qilib isloh qilamiz?» dedi. U: «Kibrni tark etasizlar, muruvvatni mahkam tutasizlar va (molni) barobar taqsimlaysizlar», dedi. Sulaymon unga: «Uni olishimiz qanday boʻlsin?» dedi. Abu Hozim: «Uni halolidan olasan va ahliga qoʻyasan», dedi. Sulaymon unga: «Ey Abu Hozim, biz bilan hamroh boʻlsang, sen bizdan (foyda) olsang, biz sendan (foyda) olsak, boʻlmaydimi?» dedi. U: «Allohdan panoh soʻrayman», dedi. Sulaymon unga: «Nega?» dedi. U: «Sizlarga ozgina moyil boʻlib qolishimdan va Alloh menga hayotning ham, oʻlimning ham qoʻsh (azobini) tattirishidan qoʻrqaman», dedi. Sulaymon unga: «Hojatlaringni bizga ayt», dedi. U: «Meni doʻzaxdan qutqarsang va jannatga kiritsang», dedi. Sulaymon: «Bu mening qoʻlimda emas», dedi. Abu Hozim: «Unda mening senga bundan boshqa hojatim yoʻq», dedi. U: «Boʻlmasa menga duo qil», dedi. Abu Hozim: «Ey Alloh, agar Sulaymon Sening valiying boʻlsa, uni dunyo va oxirat yaxshiligiga muyassar qilgin; agar u Sening dushmaning boʻlsa, uning peshona sochidan tutib, Oʻzing sevadigan va rozi boʻladigan narsa tomon (burgin)», dedi. Sulaymon unga: «Shu xolosmi?» dedi. Abu Hozim: «Agar sen uning ahlidan boʻlsang, qisqa qilib, koʻp (narsa) aytdim; agar uning ahlidan boʻlmasang, tori yoʻq kamondan oʻq otishim menga nima foyda beradi?» dedi. Sulaymon unga: «Menga vasiyat qil», dedi. U: «Senga vasiyat qilaman va qisqa qilaman: Robbingni ulugʻla va Uni seni qaytargan joyida koʻrishidan yoki buyurgan joyida yoʻqotishidan pok tut», dedi. U huzuridan chiqqach, (Sulaymon) unga yuz dinor yubordi va: «Buni sarfla; mening huzurimda sen uchun bundan koʻp bor», deb yozdi. (Roviy) aytdi: U esa uni qaytarib yubordi va unga yozdi: «Ey amirul-muʼminin, mendan soʻraganing hazil boʻlishidan yoki senga qaytarganim (behuda) bagʻishlash boʻlishidan seni Allohga topshiraman. Men buni sen uchun rozi koʻrmadim; oʻzim uchun qanday rozi boʻlay?» Va unga (shuni ham) yozdi: «Albatta, Muso ibn Imron Madyan suvi (qudugʻi)ga kelganida, uning ustida sugʻorayotgan choʻponlarni topdi, ulardan berida esa (qoʻylarini) tutib turgan ikki qizni topdi. Ulardan soʻradi; ular: ‹Choʻponlar (qoʻylarini) qaytarmagunlaricha sugʻormaymiz; otamiz esa katta choldir› (Qasas surasi, 23), dedilar. ‹Bas, ular uchun sugʻordi, soʻng soyaga oʻgirilib: Robbim, albatta men Sen menga tushirgan yaxshilikka muhtojman, dedi› (Qasas surasi, 24). Bu shuning uchun ediki, u och va qoʻrquvda edi, xotirjam emas edi; u Robbidan soʻradi, odamlardan soʻramadi. Choʻponlar (buni) sezmadilar, ikki qiz esa sezdi. Ular otalari huzuriga qaytganlarida, unga voqeani va uning soʻzini aytdilar. Otalari — u Shuayb edi — ‹Bu och kishi ekan›, dedi va ikkovidan biriga: ‹Bor, uni chaqir›, dedi. U uning oldiga kelganida, uni ulugʻladi, yuzini yopdi va: ‹Albatta, otam seni biz uchun sugʻorganing haqini berish uchun chaqirmoqda› (Qasas surasi, 25), dedi. U ‹biz uchun sugʻorganing haqi› deb zikr qilganida, bu Musoga ogʻir keldi; lekin unga ergashishdan boshqa chorasi yoʻq edi, chunki u togʻlar orasida och va yolgʻiz edi. Unga ergashganida shamol esib, uning kiyimini beliga urar va gavdasini unga namoyon qilar edi — u toʻla gavdali edi. Muso goh yuz oʻgirar, goh koʻzini (yerga) egar edi. Sabri tugagach, unga nido qildi: ‹Ey Allohning choʻrisi, mening ortimdan yur va yoʻlni soʻzing bilan koʻrsat›. Shuaybning huzuriga kirganida, kechki taom tayyorlangan edi. Shuayb unga: ‹Oʻtir, ey yigit, kechki taomni ye›, dedi. Muso unga: ‹Allohdan panoh soʻrayman›, dedi. Shuayb unga: ‹Nega? Sen och emasmisan?› dedi. U: ‹Ha, lekin bu men ular uchun sugʻorganimning evazi boʻlishidan qoʻrqaman; biz esa shunday xonadon ahlimizki, dinimizdan bir narsani yer yuzini toʻldiradigan oltinga ham sotmaymiz›, dedi. Shuayb unga: ‹Yoʻq, ey yigit, balki bu mening va otalarimning odati — biz mehmonni kutib olamiz va taom beramiz›, dedi. Shunda Muso oʻtirib yedi. Bas, agar bu yuz dinor men soʻzlab bergan narsaning evazi boʻlsa, zarurat holidagi oʻlaksa, qon va choʻchqa goʻshti bundan halolroqdir. Agar u baytulmoldagi mening haqqim boʻlsa, unda menga tengdoshlarim ham bor: agar oramizda barobar qilsang (mayli), boʻlmasa mening unga hojatim yoʻq».Заҳҳок ибн Мусо айтди: Сулаймон ибн Абдулмалик Маккани кўзлаб кетаётиб Мадинадан ўтди ва у ерда бир неча кун турди. Сўнг: «Мадинада Набий ﷺнинг ашобларидан бирортасини кўрган киши борми?» деди. Унга: «Абу Ҳозим бор, эй амирул-муъминин», дедилар. У унга (одам) юборди. У ҳузурига кирганида, унга: «Эй Абу Ҳозим, бу қандай жафо?» деди. Абу Ҳозим: «Эй амирул-муъминин, мендан қандай жафо кўрдинг?» деди. У: «Мадина аҳлининг улуғлари ҳузуримга келди, сен эса келмадинг», деди. У: «Эй амирул-муъминин, бўлмаган нарсани айтишингдан сени Аллоҳга топшираман: сен мени бугунги кундан олдин танимасдинг, мен ҳам сени кўрмаган эдим», деди. (Ровий) айтди: Шунда Сулаймон Муҳаммад ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийга қаради ва: «Шайх тўғри айтди, мен хато қилдим», деди. Сулаймон: «Эй Абу Ҳозим, нега биз ўлимни ёмон кўрамиз?» деди. У: «Чунки сизлар охиратни вайрон қилиб, дунёни обод қилдингиз; шунинг учун ободончиликдан вайронага кўчишни ёмон кўрдингиз», деди. У: «Тўғри айтдинг, эй Абу Ҳозим. Эртага Аллоҳнинг ҳузурига бориш қандай бўлади?» деди. У: «Яхшилик қилувчига келсак, у ўз аҳли ҳузурига қайтиб келаётган ғойибдек; ёмонлик қилувчига келсак, у хўжаси ҳузурига келтирилган қочоқ қулдек», деди. Сулаймон йиғлади ва: «Қанийди билсам, Аллоҳнинг ҳузурида биз учун нима бор?» деди. У: «Амалингни Аллоҳнинг Китобига солиштириб кўр», деди. У: «Унинг қайси жойидан буни топаман?» деди. У: ‹Албатта, яхшилар наъимдадирлар. Албатта, фожирлар эса дўзахдадирлар› (Инфитор сураси, 13-14), деди. Сулаймон: «Эй Абу Ҳозим, Аллоҳнинг раҳмати қаерда?» деди. Абу Ҳозим: «Аллоҳнинг раҳмати яхшилик қилувчиларга яқиндир», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, Аллоҳнинг бандаларидан қайси бири карамлироқ?» деди. У: «Мурувват ва ақл эгалари», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, амалларнинг қайси бири афзалроқ?» деди. Абу Ҳозим: «Ҳаромлардан четланиш билан бирга фарзларни адо этиш», деди. Сулаймон: «Қайси дуо (кўпроқ) эшитилади?» деди. Абу Ҳозим: «Ўзига яхшилик қилинган кишининг яхшилик қилган киши ҳақига (қилган) дуоси», деди. У: «Қайси садақа афзалроқ?» деди. У: «Муҳтож сўровчига (берилгани) ва камчиликда бўлган кишининг миннат ҳам, озор ҳам қўшилмаган жаҳди», деди. У: «Қайси сўз адолатлироқ?» деди. У: «Сен қўрқадиган ёки умид қиладиган кишининг олдида ҳақ сўзни айтиш», деди. У: «Муъминларнинг қайси бири зуккороқ?» деди. У: «Аллоҳнинг тоати билан амал қилган ва одамларни ҳам унга бошлаган киши», деди. У: «Муъминларнинг қайси бири аҳмоқроқ?» деди. У: «Золим бўла туриб биродарининг ҳавосига тушиб кетган ва ўз охиратини ўзганинг дунёсига сотган киши», деди. Сулаймон унга: «Тўғри айтдинг. Биз турган (ҳол) ҳақида нима дейсан?» деди. У: «Эй амирул-муъминин, мени маъзур тутасанми?» деди. Сулаймон унга: «Йўқ, балки менга бир насиҳат қил», деди. У: «Эй амирул-муъминин, оталаринг одамларни қилич билан мағлуб қилдилар ва бу мулкни мусулмонларнинг машваратисиз, уларнинг розилигисиз зўрлик билан олдилар, ҳатто улардан кўп кишини ўлдирдилар. Энди улар ундан кўчиб кетдилар. Қанийди, улар нима деганини ва уларга нима дейилганини билсанг эди!» деди. Шунда унинг мажлисдошларидан бир киши: «Эй Абу Ҳозим, айтган сўзинг қандай ёмон!» деди. Абу Ҳозим: «Ёлғон айтдинг; албатта, Аллоҳ олимлардан уни одамларга баён қилишлари ва уни яширмасликлари ҳақида аҳд олган», деди. Сулаймон унга: «Қандай қилиб ислоҳ қиламиз?» деди. У: «Кибрни тарк этасизлар, мурувватни маҳкам тутасизлар ва (молни) баробар тақсимлайсизлар», деди. Сулаймон унга: «Уни олишимиз қандай бўлсин?» деди. Абу Ҳозим: «Уни ҳалолидан оласан ва аҳлига қўясан», деди. Сулаймон унга: «Эй Абу Ҳозим, биз билан ҳамроҳ бўлсанг, сен биздан (фойда) олсанг, биз сендан (фойда) олсак, бўлмайдими?» деди. У: «Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деди. Сулаймон унга: «Нега?» деди. У: «Сизларга озгина мойил бўлиб қолишимдан ва Аллоҳ менга ҳаётнинг ҳам, ўлимнинг ҳам қўш (азобини) таттиришидан қўрқаман», деди. Сулаймон унга: «Ҳожатларингни бизга айт», деди. У: «Мени дўзахдан қутқарсанг ва жаннатга киритсанг», деди. Сулаймон: «Бу менинг қўлимда эмас», деди. Абу Ҳозим: «Унда менинг сенга бундан бошқа ҳожатим йўқ», деди. У: «Бўлмаса менга дуо қил», деди. Абу Ҳозим: «Эй Аллоҳ, агар Сулаймон Сенинг валийинг бўлса, уни дунё ва охират яхшилигига муяссар қилгин; агар у Сенинг душманинг бўлса, унинг пешона сочидан тутиб, Ўзинг севадиган ва рози бўладиган нарса томон (бургин)», деди. Сулаймон унга: «Шу холосми?» деди. Абу Ҳозим: «Агар сен унинг аҳлидан бўлсанг, қисқа қилиб, кўп (нарса) айтдим; агар унинг аҳлидан бўлмасанг, тори йўқ камондан ўқ отишим менга нима фойда беради?» деди. Сулаймон унга: «Менга васият қил», деди. У: «Сенга васият қиламан ва қисқа қиламан: Роббингни улуғла ва Уни сени қайтарган жойида кўришидан ёки буюрган жойида йўқотишидан пок тут», деди. У ҳузуридан чиққач, (Сулаймон) унга юз динор юборди ва: «Буни сарфла; менинг ҳузуримда сен учун бундан кўп бор», деб ёзди. (Ровий) айтди: У эса уни қайтариб юборди ва унга ёзди: «Эй амирул-муъминин, мендан сўраганинг ҳазил бўлишидан ёки сенга қайтарганим (беҳуда) бағишлаш бўлишидан сени Аллоҳга топшираман. Мен буни сен учун рози кўрмадим; ўзим учун қандай рози бўлай?» Ва унга (шуни ҳам) ёзди: «Албатта, Мусо ибн Имрон Мадян суви (қудуғи)га келганида, унинг устида суғораётган чўпонларни топди, улардан берида эса (қўйларини) тутиб турган икки қизни топди. Улардан сўради; улар: ‹Чўпонлар (қўйларини) қайтармагунларича суғормаймиз; отамиз эса катта чолдир› (Қасас сураси, 23), дедилар. ‹Бас, улар учун суғорди, сўнг сояга ўгирилиб: Роббим, албатта мен Сен менга туширган яхшиликка муҳтожман, деди› (Қасас сураси, 24). Бу шунинг учун эдики, у оч ва қўрқувда эди, хотиржам эмас эди; у Роббидан сўради, одамлардан сўрамади. Чўпонлар (буни) сезмадилар, икки қиз эса сезди. Улар оталари ҳузурига қайтганларида, унга воқеани ва унинг сўзини айтдилар. Оталари — у Шуайб эди — ‹Бу оч киши экан›, деди ва икковидан бирига: ‹Бор, уни чақир›, деди. У унинг олдига келганида, уни улуғлади, юзини ёпди ва: ‹Албатта, отам сени биз учун суғорганинг ҳақини бериш учун чақирмоқда› (Қасас сураси, 25), деди. У ‹биз учун суғорганинг ҳақи› деб зикр қилганида, бу Мусога оғир келди; лекин унга эргашишдан бошқа чораси йўқ эди, чунки у тоғлар орасида оч ва ёлғиз эди. Унга эргашганида шамол эсиб, унинг кийимини белига урар ва гавдасини унга намоён қилар эди — у тўла гавдали эди. Мусо гоҳ юз ўгирар, гоҳ кўзини (ерга) эгар эди. Сабри тугагач, унга нидо қилди: ‹Эй Аллоҳнинг чўриси, менинг ортимдан юр ва йўлни сўзинг билан кўрсат›. Шуайбнинг ҳузурига кирганида, кечки таом тайёрланган эди. Шуайб унга: ‹Ўтир, эй йигит, кечки таомни е›, деди. Мусо унга: ‹Аллоҳдан паноҳ сўрайман›, деди. Шуайб унга: ‹Нега? Сен оч эмасмисан?› деди. У: ‹Ҳа, лекин бу мен улар учун суғорганимнинг эвази бўлишидан қўрқаман; биз эса шундай хонадон аҳлимизки, динимиздан бир нарсани ер юзини тўлдирадиган олтинга ҳам сотмаймиз›, деди. Шуайб унга: ‹Йўқ, эй йигит, балки бу менинг ва оталаримнинг одати — биз меҳмонни кутиб оламиз ва таом берамиз›, деди. Шунда Мусо ўтириб еди. Бас, агар бу юз динор мен сўзлаб берган нарсанинг эвази бўлса, зарурат ҳолидаги ўлакса, қон ва чўчқа гўшти бундан ҳалолроқдир. Агар у байтулмолдаги менинг ҳаққим бўлса, унда менга тенгдошларим ҳам бор: агар орамизда баробар қилсанг (майли), бўлмаса менинг унга ҳожатим йўқ».