حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قَالَ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ K : أَيُؤَاخَذُ الرَّجُلُ بِمَا عَمِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ؟، قَالَ : " مَنْ أَحْسَنَ فِي الْإِسْلَامِ لَمْ يُؤَاخَذْ بِمَا كَانَ عَمِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَنْ أَسَاءَ فِي الْإِسْلَامِ، أُخِذَ بِالْأَوَّلِ وَالْآخِرِ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, kishi johiliyatda qilgan ishi uchun (javobga) tutiladimi?» dedi. U zot: «Kim islomda yaxshi (amal) qilsa, johiliyatda qilgan ishi uchun tutilmaydi; kim islomda yomon (amal) qilsa, avvalgisi va keyingisi uchun tutiladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, киши жоҳилиятда қилган иши учун (жавобга) тутиладими?» деди. У зот: «Ким исломда яхши (амал) қилса, жоҳилиятда қилган иши учун тутилмайди; ким исломда ёмон (амал) қилса, аввалгиси ва кейингиси учун тутилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ النَّضْرِ الرَّمْلِيُّ ، عَنْ مَسَرَّةَ بْنِ مَعْبَدٍ مِنْ بَنِي الْحَارِثِ بْنِ أَبِي الْحَرَامِ مِنْ لَخْمٍ ، عَنْ الْوَضِينِ ، أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا أَهْلَ جَاهِلِيَّةٍ وَعِبَادَةِ أَوْثَانٍ، فَكُنَّا نَقْتُلُ الْأَوْلَادَ، وَكَانَتْ عِنْدِي ابْنَةُ لِي فَلَمَّا أَجَابَتْ، وَكَانَتْ مَسْرُورَةً بِدُعَائِي إِذَا دَعَوْتُهَا، فَدَعَوْتُهَا يَوْمًا، فَاتَّبَعَتْنِي فَمَرَرْتُ حَتَّى أَتَيْتُ بِئْرًا مِنْ أَهْلِي غَيْرَ بَعِيدٍ، فَأَخَذْتُ بِيَدِهَا فَرَدَّيْتُ بِهَا فِي الْبِئْرِ، وَكَانَ آخِرَ عَهْدِي بِهَا أَنْ تَقُولَ : يَا أَبَتَاهُ ! يَا أَبَتَاهُ ! فَبَكَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى وَكَفَ دَمْعُ عَيْنَيْهِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَحْزَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ لَهُ : " كُفَّ فَإِنَّهُ يَسْأَلُ عَمَّا أَهَمَّهُ "، ثُمَّ قَالَ لَهُ : " أَعِدْ عَلَيَّ حَدِيثَكَ " فَأَعَادَهُ، فَبَكَى حَتَّى وَكَفَ الدَّمْعُ مِنْ عَيْنَيْهِ عَلَى لِحْيَتِهِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ : " إِنَّ اللَّهَ قَدْ وَضَعَ عَنْ الْجَاهِلِيَّةِ مَا عَمِلُوا، فَاسْتَأْنِفْ عَمَلَكَ "

Vazindan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh, biz johiliyat ahli va butlarga ibodat qiluvchi edik, bolalarimizni oʻldirar edik. Mening bir qizim bor edi. U chaqirganimga javob beradigan boʻlganda, uni chaqirsam, chaqirganimdan xursand boʻlardi. Bir kuni uni chaqirdim, u ortimdan ergashdi. Men yurib, ahlimizdan uncha uzoq boʻlmagan bir quduq oldiga bordim. Uning qoʻlidan ushlab, quduqqa tashlab yubordim. Undan eshitgan soʻnggi soʻzim: ‹Otajon! Otajon!› degani boʻldi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ koʻzlaridan yosh tomguncha yigʻladilar. Rasululloh ﷺning yonlarida oʻtirganlardan bir kishi haligi kishiga: «Sen Rasululloh ﷺni gʻamgin qilding», dedi. U zot unga: «Toʻxta, u oʻzini tashvishga solgan narsa haqida soʻramoqda», dedilar. Soʻng haligi kishiga: «Gapingni menga qaytar», dedilar. U qaytardi. U zot yana koʻzlaridan yosh soqollariga tomguncha yigʻladilar. Soʻng unga: «Alloh johiliyat ahlidan ular qilgan ishlarni soqit qildi. Endi amalingni yangidan boshla», dedilar.Вазиндан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилият аҳли ва бутларга ибодат қилувчи эдик, болаларимизни ўлдирар эдик. Менинг бир қизим бор эди. У чақирганимга жавоб берадиган бўлганда, уни чақирсам, чақирганимдан хурсанд бўларди. Бир куни уни чақирдим, у ортимдан эргашди. Мен юриб, аҳлимиздан унча узоқ бўлмаган бир қудуқ олдига бордим. Унинг қўлидан ушлаб, қудуққа ташлаб юбордим. Ундан эшитган сўнгги сўзим: ‹Отажон! Отажон!› дегани бўлди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ кўзларидан ёш томгунча йиғладилар. Расулуллоҳ ﷺнинг ёнларида ўтирганлардан бир киши ҳалиги кишига: «Сен Расулуллоҳ ﷺни ғамгин қилдинг», деди. У зот унга: «Тўхта, у ўзини ташвишга солган нарса ҳақида сўрамоқда», дедилар. Сўнг ҳалиги кишига: «Гапингни менга қайтар», дедилар. У қайтарди. У зот яна кўзларидан ёш соқолларига томгунча йиғладилар. Сўнг унга: «Аллоҳ жоҳилият аҳлидан улар қилган ишларни соқит қилди. Энди амалингни янгидан бошла», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْمُؤَدِّبِ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي مَوْلَايَ : " أَنَّ أَهْلَهُ بَعَثُوا مَعَهُ بِقَدَحٍ فِيهِ زُبْدٌ وَلَبَنٌ إِلَى آلِهَتِهِمْ، قَالَ : فَمَنَعَنِي أَنْ آكُلَ الزُّبْدَ لِمَخَافَتِهَا، قَالَ : فَجَاءَ كَلْبٌ فَأَكَلَ الزُّبْدَ وَشَرِبَ اللَّبَنَ، ثُمَّ بَالَ عَلَى الصَّنَمِ وَهُوَ : أُسَافٌ وَنَائِلَةُ، قَالَ هَارُونُ : كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا سَافَرَ، حَمَلَ مَعَهُ أَرْبَعَةَ أَحْجَارٍ : ثَلَاثَةً لِقِدْرِهِ وَالرَّابِعَ يَعْبُدُهُ وَيُرَبِّي كَلْبَهُ، وَيَقْتُلُ وَلَدَهُ "

Mujohid aytadi: Menga xoʻjayinim soʻzlab berdi: Uning ahli u bilan birga sarigʻ yogʻ va sut solingan bir qadahni ilohlariga yuborishdi. U dedi: Ulardan qoʻrqqanim uchun sarigʻ yogʻni yeyishdan tiyildim. Shunda bir it kelib sarigʻ yogʻni yedi va sutni ichdi, soʻng butning ustiga siydi. U but Usof va Noila edi. Horun aytdi: Johiliyatda kishi safarga chiqsa, oʻzi bilan toʻrtta tosh olib ketardi: uchtasi qozoni uchun, toʻrtinchisiga esa ibodat qilardi. U itini boqar, farzandini esa oʻldirar edi.Мужоҳид айтади: Менга хўжайиним сўзлаб берди: Унинг аҳли у билан бирга сариғ ёғ ва сут солинган бир қадаҳни илоҳларига юборишди. У деди: Улардан қўрққаним учун сариғ ёғни ейишдан тийилдим. Шунда бир ит келиб сариғ ёғни еди ва сутни ичди, сўнг бутнинг устига сийди. У бут Усоф ва Ноила эди. Ҳорун айтди: Жоҳилиятда киши сафарга чиқса, ўзи билан тўртта тош олиб кетарди: учтаси қозони учун, тўртинчисига эса ибодат қиларди. У итини боқар, фарзандини эса ўлдирар эди.

حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا رَيْحَانُ هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ السَّامِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ هُوَ ابْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ ، قَالَ : " كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا أَصَبْنَا حَجَرًا حَسَنًا، عَبَدْنَاهُ، وَإِنْ لَمْ نُصِبْ حَجَرًا، جَمَعْنَا كُثْبَةً مِنْ رَمْلٍ، ثُمَّ جِئْنَا بِالنَّاقَةِ الصَّفِيِّ فَتَفَاجَّ عَلَيْهَا، فَنَحْلُبُهَا عَلَى الْكُثْبَةِ حَتَّى نَرْوِيَهَا، ثُمَّ نَعْبُدُ تِلْكَ الْكُثْبَةَ مَا أَقَمْنَا بِذَلِكَ الْمَكَانِ "، قَالَ أَبُو مُحَمَّد الصَّفِيُّ : الْكَثِيرَةُ الْأَلْبَانِ

Abu Rajoʼ aytadi: Biz johiliyatda chiroyli bir tosh topsak, unga ibodat qilardik. Agar tosh topmasak, bir uyum qum toʻplardik, soʻng suti koʻp tuyani keltirardik, u uning ustida oyoqlarini kerar, biz esa uni qum uyumi ustiga sogʻardik, toki uni qondirgunimizcha. Soʻng oʻsha joyda turgan muddatimizda oʻsha qum uyumiga ibodat qilardik. Abu Muhammad aytdi: «Safiyy» — suti koʻp (tuya)dir.Абу Ражў айтади: Биз жоҳилиятда чиройли бир тош топсак, унга ибодат қилардик. Агар тош топмасак, бир уюм қум тўплардик, сўнг сути кўп туяни келтирардик, у унинг устида оёқларини керар, биз эса уни қум уюми устига соғардик, токи уни қондиргунимизча. Сўнг ўша жойда турган муддатимизда ўша қум уюмига ибодат қилардик. Абу Муҳаммад айтди: «Сафийй» — сути кўп (туя)дир.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، قَالَ : قَالَ كَعْبٌ : نَجِدُهُ مَكْتُوبًا : " مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا فَظٌّ، وَلَا غَلِيظٌ، وَلَا صَخَّابٌ بِالْأَسْوَاقِ، وَلَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، وَأُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ يُكَبِّرُونَ اللَّهَ G عَلَى كُلِّ نَجْدٍ، وَيَحْمَدُونَهُ فِي كُلِّ مَنْزِلَةٍ، وَيَتَأَزَّرُونَ عَلَى أَنْصَافِهِمْ، وَيَتَوَضَّئُونَ عَلَى أَطْرَافِهِمْ، مُنَادِيهِمْ يُنَادِي فِي جَوِّ السَّمَاءِ صَفُّهُمْ فِي الْقِتَالِ، وَصَفُّهُمْ فِي الصَّلَاةِ سَوَاءٌ، لَهُمْ بِاللَّيْلِ دَوِيٌّ كَدَوِيِّ النَّحْلِ، مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ ، وَمُهَاجِرُهُ بِطَيْبَةَ ، وَمُلْكُهُ بِالشَّامِ "

Abu Solih aytadi: Kaʼb dedi: Biz uni shunday yozilgan holda topamiz: «Muhammad Allohning elchisidir. U qoʻpol emas, dagʻal emas, bozorlarda baqiroq emas. Yomonlikka yomonlik bilan javob qaytarmaydi, balki afv etadi va kechiradi. Uning ummati koʻp hamd aytuvchilardir; ular har bir balandlikda Allohni ulugʻlab takbir aytadilar, har bir manzilda Unga hamd aytadilar. Belbogʻlarini bellariga bogʻlaydilar, aʼzolarini yuvib tahorat oladilar. Ularning munodiysi osmon fazosida nido qiladi. Jangdagi safi ham, namozdagi safi ham barobardir. Kechasi ulardan asalari gʻujʻuridek gʻujʻur eshitiladi. Tugʻilgan joyi Makkada, hijrat qilgan joyi Toybada, hukmronligi Shomda boʻladi».Абу Солиҳ айтади: Каъб деди: Биз уни шундай ёзилган ҳолда топамиз: «Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир. У қўпол эмас, дағал эмас, бозорларда бақироқ эмас. Ёмонликка ёмонлик билан жавоб қайтармайди, балки афв этади ва кечиради. Унинг уммати кўп ҳамд айтувчилардир; улар ҳар бир баландликда Аллоҳни улуғлаб такбир айтадилар, ҳар бир манзилда Унга ҳамд айтадилар. Белбоғларини белларига боғлайдилар, аъзоларини ювиб таҳорат оладилар. Уларнинг мунодийси осмон фазосида нидо қилади. Жангдаги сафи ҳам, намоздаги сафи ҳам баробардир. Кечаси улардан асалари ғужъуридек ғужъур эшитилади. Туғилган жойи Маккада, ҳижрат қилган жойи Тойбада, ҳукмронлиги Шомда бўлади».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي خَالِدٌ هُوَ ابْنُ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدٍ هُوَ ابْنُ أَبِي هِلَالٍ ، عَنْ هِلَالِ بْنِ أُسَامَةَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ ابْنِ سَلَامٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " إِنَّا لَنَجِدُ صِفَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا، وَحِرْزًا، لِلْأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي، سَمَّيْتُهُ الْمُتَوَكِّلَ، لَيْسَ بِفَظٍّ، وَلَا غَلِيظٍ، وَلَا صَخَّابٍ بِالْأَسْوَاقِ، وَلَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ مِثْلَهَا، وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَتَجَاوَزُ، وَلَنْ أَقْبِضَهُ حَتَّى يُقِيمَ الْمِلَّةَ الْمُتَعَوِّجَةَ بِأَنْ يَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، نَفْتَحُ بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًا، وَقُلُوبًا غُلْفًا " ، قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ : وَأَخْبَرَنِي أَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ : أَنَّهُ سَمِعَ كَعْبًا يَقُولُ مِثْلَ مَا قَالَ ابْنُ سَلَامٍ

Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U shunday der edi: Biz Rasululloh ﷺning sifatini shunday topamiz: «Albatta, Biz seni guvoh, xushxabar beruvchi, ogohlantiruvchi va ummiylar uchun panoh qilib yubordik. Sen Mening bandam va elchimsan. Men uni Mutavakkil deb nomladim. U qoʻpol emas, dagʻal emas, bozorlarda baqiroq emas. Yomonlikka oʻshanga oʻxshashi bilan javob qaytarmaydi, balki afv etadi va kechadi. Men uni egri millatni ‹La ilaha illalloh› deb guvohlik berishga qaytarib toʻgʻrilamaguncha qabz qilmayman. U orqali koʻr koʻzlarni, kar quloqlarni va gʻiloflangan qalblarni ochamiz». Atoʼ ibn Yasor aytdi: Menga Abu Voqid al-Laysiy xabar berdiki, u Kaʼbning ham Ibn Salom aytgan soʻzning oʻxshashini aytganini eshitgan.Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У шундай дер эди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг сифатини шундай топамиз: «Албатта, Биз сени гувоҳ, хушхабар берувчи, огоҳлантирувчи ва уммийлар учун паноҳ қилиб юбордик. Сен Менинг бандам ва элчимсан. Мен уни Мутаваккил деб номладим. У қўпол эмас, дағал эмас, бозорларда бақироқ эмас. Ёмонликка ўшанга ўхшаши билан жавоб қайтармайди, балки афв этади ва кечади. Мен уни эгри миллатни ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деб гувоҳлик беришга қайтариб тўғриламагунча қабз қилмайман. У орқали кўр кўзларни, кар қулоқларни ва ғилофланган қалбларни очамиз». Атў ибн Ясор айтди: Менга Абу Воқид ал-Лайсий хабар бердики, у Каъбнинг ҳам Ибн Салом айтган сўзнинг ўхшашини айтганини эшитган.

أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ عَوْفٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ ذَكْوَانَ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ كَعْبٍ : " فِي السَّطْرِ الْأَوَّلِ : مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَبْدِي الْمُخْتَارُ، لَا فَظٌّ، وَلَا غَلِيظٌ، وَلَا صَخَّابٌ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ ، وَهِجْرَتُهُ بِطَيْبَةَ ، وَمُلْكُهُ بِالشَّامِ ، وَفِي السَّطْرِ الثَّانِي : مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، أُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي كُلِّ مَنْزِلَةٍ، وَيُكَبِّرُونَه عَلَى كُلِّ شَرَفٍ، رُعَاةُ الشَّمْسِ يُصَلُّونَ الصَّلَاةَ إِذَا جَاءَ وَقْتُهَا وَلَوْ كَانُوا عَلَى رَأْسِ كُنَاسَةٍ، وَيَأْتَزِرُونَ عَلَى أَوْسَاطِهِمْ، وَيُوَضِّئُونَ أَطْرَافَهُمْ، وَأَصْوَاتُهُمْ بِاللَّيْلِ فِي جَوِّ السَّمَاءِ كَأَصْوَاتِ النَّحْلِ "

Zakvon Abu Solih Kaʼbdan rivoyat qiladi: Birinchi satrda: «Muhammad Allohning elchisi, Mening tanlab olgan bandam. U qoʻpol emas, dagʻal emas, bozorlarda baqiroq emas. Yomonlikka yomonlik bilan javob qaytarmaydi, balki afv etadi va kechiradi. Tugʻilgan joyi Makkada, hijrati Toybada, hukmronligi Shomda boʻladi». Ikkinchi satrda esa: «Muhammad Allohning elchisi. Uning ummati koʻp hamd aytuvchilardir; ular xursandchilikda ham, musibatda ham Allohga hamd aytadilar, har qanday holatda Allohga hamd aytadilar va har bir balandlikda Uni ulugʻlab takbir aytadilar. Ular quyoshni kuzatuvchilardir: namoz vaqti kirganda, hatto axlatxona ustida boʻlsalar ham, namozni oʻqiydilar. Belbogʻlarini bellariga bogʻlaydilar, aʼzolarini yuvib tahorat oladilar. Kechasi ularning ovozlari osmon fazosida asalarilarning ovozidek boʻladi».Заквон Абу Солиҳ Каъбдан ривоят қилади: Биринчи сатрда: «Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси, Менинг танлаб олган бандам. У қўпол эмас, дағал эмас, бозорларда бақироқ эмас. Ёмонликка ёмонлик билан жавоб қайтармайди, балки афв этади ва кечиради. Туғилган жойи Маккада, ҳижрати Тойбада, ҳукмронлиги Шомда бўлади». Иккинчи сатрда эса: «Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси. Унинг уммати кўп ҳамд айтувчилардир; улар хурсандчиликда ҳам, мусибатда ҳам Аллоҳга ҳамд айтадилар, ҳар қандай ҳолатда Аллоҳга ҳамд айтадилар ва ҳар бир баландликда Уни улуғлаб такбир айтадилар. Улар қуёшни кузатувчилардир: намоз вақти кирганда, ҳатто ахлатхона устида бўлсалар ҳам, намозни ўқийдилар. Белбоғларини белларига боғлайдилар, аъзоларини ювиб таҳорат оладилар. Кечаси уларнинг овозлари осмон фазосида асалариларнинг овозидек бўлади».

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، أَنَّهُ سَأَلَ كَعْبَ الْأَحْبَارِ : كَيْفَ تَجِدُ نَعْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي التَّوْرَاةِ؟، فَقَالَ كَعْبٌ : " نَجِدْهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُولَدُ بِمَكَّةَ ، وَيُهَاجِرُ إِلَى طَابَةَ ، وَيَكُونُ مُلْكُهُ بِالشَّامِ ، وَلَيْسَ بِفَحَّاشٍ، وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يُكَافِئُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، أُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ، يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي كُلِّ سَرَّاءَ، وَضَرَّاءَ وَيُكَبِّرُونَ اللَّهَ عَلَى كُلِّ نَجْدٍ، يُوَضِّئُونَ أَطْرَافَهُمْ، وَيَأْتَزِرُونَ فِي أَوْسَاطِهِمْ، يُصَفُّونَ فِي صَلاتِهِمْ كَمَا يُصَفُّونَ فِي قِتَالِهِمْ، دَوِيُّهُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ كَدَوِيِّ النَّحْلِ، يُسْمَعُ مُنَادِيهِمْ فِي جَوِّ السَّمَاءِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Kaʼb al-Ahborga: «Tavrotda Rasululloh ﷺning taʼrifini qanday topasan?» deb soʻradi. Kaʼb dedi: «Biz uni shunday topamiz: Muhammad ibn Abdulloh. U Makkada tugʻiladi, Tobaga hijrat qiladi, hukmronligi Shomda boʻladi. U fahsh soʻzli emas, bozorlarda baqiroq emas, yomonlikka yomonlik bilan javob qaytarmaydi, balki afv etadi va kechiradi. Uning ummati koʻp hamd aytuvchilardir; ular har qanday xursandchilikda ham, musibatda ham Allohga hamd aytadilar va har bir balandlikda Allohni ulugʻlab takbir aytadilar. Aʼzolarini yuvib tahorat oladilar, belbogʻlarini bellariga bogʻlaydilar. Namozlarida jangda saf tortganlaridek saf tortadilar. Masjidlaridagi gʻujʻurlari asalari gʻujʻuridek boʻladi. Ularning munodiysi osmon fazosida eshitiladi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Каъб ал-Аҳборга: «Тавротда Расулуллоҳ ﷺнинг таърифини қандай топасан?» деб сўради. Каъб деди: «Биз уни шундай топамиз: Муҳаммад ибн Абдуллоҳ. У Маккада туғилади, Тобага ҳижрат қилади, ҳукмронлиги Шомда бўлади. У фаҳш сўзли эмас, бозорларда бақироқ эмас, ёмонликка ёмонлик билан жавоб қайтармайди, балки афв этади ва кечиради. Унинг уммати кўп ҳамд айтувчилардир; улар ҳар қандай хурсандчиликда ҳам, мусибатда ҳам Аллоҳга ҳамд айтадилар ва ҳар бир баландликда Аллоҳни улуғлаб такбир айтадилар. Аъзоларини ювиб таҳорат оладилар, белбоғларини белларига боғлайдилар. Намозларида жангда саф тортганларидек саф тортадилар. Масжидларидаги ғужъурлари асалари ғужъуридек бўлади. Уларнинг мунодийси осмон фазосида эшитилади».

أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ التَّمِيمِيِّ ، حَدَّثَنَا بَحِيرُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ إِلَيْكُمْ لَيْسَ بِوَهِنٍ، وَلَا كَسِلٍ، لِيُحْيِيَ قُلُوبًا غُلْفًا، وَيَفْتَحَ أَعْيُنًا عُمْيًا، وَيُسْمِعَ آذَانًا صُمًّا، وَيُقِيمَ السُّنَّةَ العَوْجَاءَ، حَتَّى يُقَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ "

Jubayr ibn Nufayr al-Hazramiydan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, sizlarga bir elchi keldiki, u sust ham, dangasa ham emas. U gʻiloflangan qalblarni tiriltirish, koʻr koʻzlarni ochish, kar quloqlarga eshittirish va egri sunnatni toʻgʻrilash uchun (keldi), toki ‹Yolgʻiz Allohdan boʻlak iloh yoʻq› deyilguncha».Жубайр ибн Нуфайр ал-Ҳазрамийдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, сизларга бир элчи келдики, у суст ҳам, дангаса ҳам эмас. У ғилофланган қалбларни тирилтириш, кўр кўзларни очиш, кар қулоқларга эшиттириш ва эгри суннатни тўғрилаш учун (келди), токи ‹Ёлғиз Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ› дейилгунча».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْحِزَامِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْحَاق بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قَيْسٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، قَالَ : كَانَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَهُ إِلَيْهِ حَاجَةٌ، فَمَشَى مَعَهُ حَتَّى دَخَلَ، قَالَ : فَإِحْدَى رِجْلَيْهِ فِي الْبَيْتِ وَالْأُخْرَى خَارِجَة كَأَنَّهُ يُنَاجِي، فَالْتَفَتَ، فَقَالَ : " أَتَدْرِي مَنْ كُنْتُ أُكَلِّمُ؟ إِنَّ هَذَا مَلَكٌ لَمْ أَرَهُ قَطُّ قَبْلَ يَوْمِي هَذَا، اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَيَّ، قَالَ : إِنَّا آتَيْنَاكَ أَوْ أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ فَصْلًا، وَالسَّكِينَةَ صَبْرًا، وَالْفُرْقَانَ وَصْلًا "

Omirdan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishining u zotga hojati bor edi. U zot u bilan birga yurdilar va (uyga) kirdilar. Bir oyoqlari uyda, ikkinchisi tashqarida boʻlgan holda, goʻyo kimgadir pichirlab gapirayotgandek edilar. Soʻng oʻgirilib: «Kim bilan gaplashayotganimni bilasanmi? Bu bir farishtadirki, men uni bugungi kunimdan oldin hech koʻrmagan edim. U Robbisidan menga salom berishga izn soʻrabdi. U: ‹Albatta, Biz senga Qurʼonni ajrim, sakinatni sabr, furqonni esa vasl qilib berdik› — yoki ‹nozil qildik› — dedi», dedilar.Омирдан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишининг у зотга ҳожати бор эди. У зот у билан бирга юрдилар ва (уйга) кирдилар. Бир оёқлари уйда, иккинчиси ташқарида бўлган ҳолда, гўё кимгадир пичирлаб гапираётгандек эдилар. Сўнг ўгирилиб: «Ким билан гаплашаётганимни биласанми? Бу бир фариштадирки, мен уни бугунги кунимдан олдин ҳеч кўрмаган эдим. У Роббисидан менга салом беришга изн сўрабди. У: ‹Албатта, Биз сенга Қуръонни ажрим, сакинатни сабр, фурқонни эса васл қилиб бердик› — ёки ‹нозил қилдик› — деди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا رَيْحَانُ هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ هُوَ ابْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، عَنْ عَطِيَّةَ ، أَنَّهُ سَمِعَ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيَّ ، يَقُولُ : أُتِيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقِيلَ لَهُ : لِتَنَمْ عَيْنُكَ، وَلْتَسْمَعْ أُذُنُكَ، وَلْيَعْقِلْ قَلْبُكَ، قَالَ : " فَنَامَتْ عَيْنَايَ، وَسَمِعَتْ أُذُنَايَ، وَعَقَلَ قَلْبِي "، قَالَ : فَقِيلَ لِي : سَيِّدٌ بَنَى دَارًا فَصَنَعَ مَأْدُبَةً، وَأَرْسَلَ دَاعِيًا، فَمَنْ أَجَابَ الدَّاعِيَ، دَخَلَ الدَّارَ، وَأَكَلَ مِنْ الْمَأْدُبَةِ، وَرَضِيَ عَنْهُ السَّيِّدُ، وَمَنْ لَمْ يُجِبْ الدَّاعِيَ، لَمْ يَدْخُلْ الدَّارَ، وَلَمْ يَطْعَمْ مِنْ الْمَأْدُبَةِ، وَسَخِطَ عَلَيْهِ السَّيِّدُ، قَالَ : " فَاللَّهُ : السَّيِّدُ، وَمُحَمَّدٌ : الدَّاعِي، وَالدَّارُ : الْإِسْلَامُ، وَالْمَأْدُبَةُ : الْجَنَّةُ "

Rabiʼa al-Jurashiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzuriga (kelib): ‹Koʻzing uxlasin, qulogʻing eshitsin, qalbing anglasin›, deyildi. (Nabiy ﷺ) dedilar: «Koʻzlarim uxladi, quloqlarim eshitdi va qalbim angladi. Soʻng menga shunday deyildi: Bir sayyid uy qurdi, ziyofat tayyorladi va (odamlarni) chorlovchi yubordi. Kim chorlovchiga javob bersa, uyga kiradi, ziyofatdan yeydi va sayyid undan rozi boʻladi; kim chorlovchiga javob bermasa, uyga kirmaydi, ziyofatdan yemaydi va sayyid unga gʻazab qiladi». (Soʻng u zot): «Sayyid — Alloh, chorlovchi — Muhammad ﷺ, uy — Islom, ziyofat esa jannatdir», dedilar.Рабиъа ал-Жураший (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурига (келиб): ‹Кўзинг ухласин, қулоғинг эшитсин, қалбинг англасин›, дейилди. (Набий ﷺ) дедилар: «Кўзларим ухлади, қулоқларим эшитди ва қалбим англади. Сўнг менга шундай дейилди: Бир саййид уй қурди, зиёфат тайёрлади ва (одамларни) чорловчи юборди. Ким чорловчига жавоб берса, уйга киради, зиёфатдан ейди ва саййид ундан рози бўлади; ким чорловчига жавоб бермаса, уйга кирмайди, зиёфатдан емайди ва саййид унга ғазаб қилади». (Сўнг у зот): «Саййид — Аллоҳ, чорловчи — Муҳаммад ﷺ, уй — Ислом, зиёфат эса жаннатдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَيْمُونٍ التَّمِيمِيِّ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ إِلَى الْبَطْحَاءِ ، وَمَعَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَأَقْعَدَهُ وَخَطَّ عَلَيْهِ خَطًّا، ثُمَّ قَالَ : " لَا تَبْرَحَنَّ فَإِنَّهُ سَيَنْتَهِي إِلَيْكَ رِجَالٌ فَلَا تُكَلِّمْهُمْ، فَإِنَّهُمْ لَنْ يُكَلِّمُوكَ "، فَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَيْثُ أَرَادَ، ثُمَّ جَعَلُوا يَنْتَهُونَ إِلَى الْخَطِّ لَا يُجَاوِزُونَهُ، ثُمَّ يَصْدُرُونَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ، جَاءَ إِلَيَّ فَتَوَسَّدَ فَخِذِي، وَكَانَ إِذَا نَامَ، نَفَخَ فِي النَّوْمِ، نَفْخًا فَبَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَوَسِّدٌ فَخِذِي، رَاقِدٌ، إِذْ أَتَانِي رِجَالٌ كَأَنَّهُمْ الْجِمَالُ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ بِيضٌ اللَّهُ أَعْلَمُ مَا بِهِمْ مِنْ الْجَمَالِ حَتَّى قَعَدَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ عِنْدَ رَأْسِهِ، وَطَائِفَةٌ مِنْهُمْ عِنْدَ رِجْلَيْهِ، فَقَالُوا بَيْنَهُمْ : مَا رَأَيْنَا عَبْدًا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ هَذَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّ عَيْنَيْهِ لَتَنَامَانِ، وَإِنَّ قَلْبَهُ لَيَقْظَانُ، اضْرِبُوا لَهُ مَثَلًا : سَيِّدٌ بَنَى قَصْرًا ثُمَّ جَعَلَ مَأْدُبَةً فَدَعَا النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ، ثُمَّ ارْتَفَعُوا، وَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ ذَلِكَ، فَقَالَ : " أَتَدْرِي مَنْ هَؤُلَاءِ؟ "، قُلْتُ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ : " هُمْ الْمَلَائِكَةُ "، قَالَ : " وَهَلْ تَدْرِي مَا الْمَثَلُ الَّذِي ضَرَبُوهُ؟ "، قُلْتُ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ : " الرَّحْمَنُ بَنَى الْجَنَّةَ فَدَعَا إِلَيْهَا عِبَادَهُ، فَمَنْ أَجَابَهُ، دَخَلَ جَنَّتَهُ، وَمَنْ لَمْ يُجِبْهُ، عَاقَبَهُ وَعَذَّبَهُ "

Abu Usmon an-Nahdiydan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Batʼhoga chiqdilar, u zot bilan birga Ibn Masʼud bor edi. U zot uni oʻtqazdilar va atrofiga chiziq tortdilar, soʻng: «Bu yerdan aslo jilma. Sening oldingga bir qavm keladi, ular bilan gaplashma, ular ham sen bilan gaplashmaydilar», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ xohlagan tomonlariga ketdilar. Ular chiziqqa yetib kelar, undan oʻtmas, soʻng Nabiy ﷺ tomon qaytar edilar. Kechaning oxiri boʻlganda, u zot mening oldimga keldilar va sonimni yostiq qildilar. U zot uxlaganlarida uyquda pufillar edilar. Rasululloh ﷺ sonimga bosh qoʻyib uxlab yotganlarida, oldimga tuyalarga oʻxshagan kishilar keldi; ustlarida oq kiyimlar bor edi, ularning goʻzalligini Allohning Oʻzi biladi. Ulardan bir toifasi u zotning bosh tomonlarida, bir toifasi oyoq tomonlarida oʻtirdi. Soʻng oʻzaro: «Biz bu Nabiy ﷺga berilgan narsa berilgan bandani koʻrmadik: uning koʻzlari uxlaydi, qalbi esa uygʻoqdir. Unga bir masal keltiringlar: bir sayyid qasr qurdi, soʻng ziyofat tayyorladi va odamlarni oʻz taomi va ichimligiga chorladi», dedilar. Soʻng ular koʻtarilib ketdilar. Shu payt Rasululloh ﷺ uygʻondilar va: «Bular kim ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedim. U zot: «Ular farishtalardir», dedilar. Soʻng: «Ular keltirgan masal nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedim. U zot: «Rahmon jannatni bino qildi va unga bandalarini chorladi. Kim Unga javob bersa, jannatiga kiradi; kim javob bermasa, uni uqubatga tortadi va azoblaydi», dedilar.Абу Усмон ан-Наҳдийдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Батъҳога чиқдилар, у зот билан бирга Ибн Масъуд бор эди. У зот уни ўтқаздилар ва атрофига чизиқ тортдилар, сўнг: «Бу ердан асло жилма. Сенинг олдингга бир қавм келади, улар билан гаплашма, улар ҳам сен билан гаплашмайдилар», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ хоҳлаган томонларига кетдилар. Улар чизиққа етиб келар, ундан ўтмас, сўнг Набий ﷺ томон қайтар эдилар. Кечанинг охири бўлганда, у зот менинг олдимга келдилар ва сонимни ёстиқ қилдилар. У зот ухлаганларида уйқуда пуфиллар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ сонимга бош қўйиб ухлаб ётганларида, олдимга туяларга ўхшаган кишилар келди; устларида оқ кийимлар бор эди, уларнинг гўзаллигини Аллоҳнинг Ўзи билади. Улардан бир тоифаси у зотнинг бош томонларида, бир тоифаси оёқ томонларида ўтирди. Сўнг ўзаро: «Биз бу Набий ﷺга берилган нарса берилган бандани кўрмадик: унинг кўзлари ухлайди, қалби эса уйғоқдир. Унга бир масал келтиринглар: бир саййид қаср қурди, сўнг зиёфат тайёрлади ва одамларни ўз таоми ва ичимлигига чорлади», дедилар. Сўнг улар кўтарилиб кетдилар. Шу пайт Расулуллоҳ ﷺ уйғондилар ва: «Булар ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», дедим. У зот: «Улар фаришталардир», дедилар. Сўнг: «Улар келтирган масал нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», дедим. У зот: «Раҳмон жаннатни бино қилди ва унга бандаларини чорлади. Ким Унга жавоб берса, жаннатига киради; ким жавоб бермаса, уни уқубатга тортади ва азоблайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ ، عَنْ بَحِيرٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو السُّلَمِيُّ ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ السُّلَمِيِّ ، أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ لَهُ رَجُلٌ : كَيْفَ كَانَ أَوَّلُ شَأْنِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟، قَالَ : " كَانَتْ حَاضِنَتِي مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ، فَانْطَلَقْتُ أَنَا، وَابْنٌ لَهَا فِي بَهْمٍ لَنَا وَلَمْ نَأْخُذْ مَعَنَا زَادًا، فَقُلْتُ : يَا أَخِي، اذْهَبْ فَأْتِنَا بِزَادٍ مِنْ عِنْدِ أُمِّنَا، فَانْطَلَقَ أَخِي وَمَكَثْتُ عِنْدَ الْبَهْمِ، فَأَقْبَلَ طَائِرَانِ أَبْيَضَانِ كَأَنَّهُمَا نَسْرَانِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : أَهُوَ هُوَ؟، قَالَ الْآخَرُ : نَعَمْ، فَأَقْبَلَا يَبْتَدِرَانِي فَأَخَذَانِي فَبَطَحَانِي لِلْقَفَا فَشَقَّا بَطْنِي ثُمَّ اسْتَخْرَجَا قَلْبِي فَشَقَّاهُ، فَأَخْرَجَا مِنْهُ عَلَقَتَيْنِ سَوْدَاوَيْنِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : ائْتِنِي بِمَاءِ ثَلْجٍ، فَغَسَلَ بِهِ جَوْفِي، ثُمَّ قَالَ : ائْتِنِي بِمَاءِ بَرَدٍ، فَغَسَلَ بِهِ قَلْبِي، ثُمَّ قَالَ : ائْتِنِي بِالسَّكِينَةِ فَذَرَّهُ فِي قَلْبِي، ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : حُصْهُ، فَحَاصَهُ وَخَتَمَ عَلَيْهِ بِخَاتَمِ النُّبُوَّةِ، ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : اجْعَلْهُ فِي كِفَّةٍ وَاجْعَلْ أَلْفًا مِنْ أُمَّتِهِ فِي كِفَّةٍ "، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِذَا أَنَا أَنْظُرُ إِلَى الْأَلْفِ فَوْقِي أُشْفِقُ أَنْ يَخِرَّ عَلَيَّ بَعْضُهُمْ، فَقَالَ : لَوْ أَنَّ أُمَّتَهُ وُزِنَتْ بِهِ لَمَالَ بِهِمْ، ثُمَّ انْطَلَقَا وَتَرَكَانِي "، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَفَرِقْتُ فَرَقًا شَدِيدًا، ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى أُمِّي فَأَخْبَرْتُهَا بِالَّذِي لَقِيتُ، فَأَشْفَقَتْ أَنْ يَكُونَ قَدْ الْتَبَسَ بِي، فَقَالَتْ : أُعِيذُكَ بِاللَّهِ، فَرَحَلَتْ بَعِيرًا لَهَا، فَجَعَلَتْنِي عَلَى الرَّحْلِ وَرَكِبَتْ خَلْفِي حَتَّى بُلَغْنَا إِلَى أُمِّي، فَقَالَتْ : أَدَّيْتُ أَمَانَتِي وَذِمَّتِي، وَحَدَّثَتْهَا بِالَّذِي لَقِيتُ، فَلَمْ يَرُعْهَا ذَلِكَ، وَقَالَتْ : إِنِّي رَأَيْتُ حِينَ خَرَجَ مِنِّي شَيْئًا، يَعْنِي : نُورًا أَضَاءَتْ مِنْهُ قُصُورُ الشَّامِ "

Utba ibn Abd as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u Rasululloh ﷺning sahobalaridan edi: Bir kishi Rasululloh ﷺga: «Yo Rasululloh, ishingizning boshlanishi qanday boʻlgan edi?» dedi. U zot dedilar: «Enagam Banu Saʼd ibn Bakrdan edi. Men va uning oʻgʻli qoʻzichoqlarimiz bilan (dalaga) chiqdik, oʻzimiz bilan ozuqa olmagan edik. Men: ‹Ey ogʻam, borib onamiznikidan bizga ozuqa keltir›, dedim. Ogʻam ketdi, men qoʻzichoqlar oldida qoldim. Shunda ikkita oq qush keldi, ular goʻyo burgutdek edi. Ulardan biri sherigiga: ‹Bu oʻshami?› dedi. Boshqasi: ‹Ha›, dedi. Soʻng ikkovi menga shoshilib keldi, meni ushlab chalqancha yotqizdi va qornimni yordi. Soʻng yuragimni chiqarib, uni yordi va undan ikkita qora laxta chiqardi. Ulardan biri sherigiga: ‹Menga qor suvini keltir›, dedi va u bilan ichimni yuvdi. Soʻng: ‹Menga doʻl suvini keltir›, dedi va u bilan yuragimni yuvdi. Soʻng: ‹Menga sakinatni keltir›, dedi va uni yuragimga sepdi. Soʻng ulardan biri sherigiga: ‹Uni tikib qoʻy›, dedi. U tikdi va uni nubuvvat muhri bilan muhrladi. Soʻng ulardan biri sherigiga: ‹Uni tarozining bir pallasiga qoʻy, ummatidan ming kishini boshqa pallaga qoʻy›, dedi». Rasululloh ﷺ dedilar: «Qarasam, ming kishi ustimda turibdi; ulardan baʼzilari ustimga tushib ketishidan qoʻrqdim. Shunda u: ‹Agar uning ummati u bilan tortilsa ham, u ulardan ogʻir kelardi›, dedi. Soʻng ikkovi ketdi va meni tark etdi». Rasululloh ﷺ dedilar: «Men qattiq qoʻrqdim, soʻng onam oldiga borib, boshimdan kechirganimni unga aytdim. U menga bir narsa aralashib qolganidan qoʻrqib: ‹Seni Allohga topshiraman›, dedi. Soʻng tuyasini egarladi, meni egarga oʻtqazdi, oʻzi ortimga mindi va onamning oldiga yetib bordik. U: ‹Omonatimni va zimmamdagini ado etdim›, dedi va unga boshimdan kechganni soʻzlab berdi. Bu uni qoʻrqitmadi va u: ‹Men mendan bir narsa, yaʼni Shom qasrlarini yoritgan bir nur chiqqanini koʻrgan edim›, dedi».Утба ибн Абд ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан эди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺга: «Ё Расулуллоҳ, ишингизнинг бошланиши қандай бўлган эди?» деди. У зот дедилар: «Энагам Бану Саъд ибн Бакрдан эди. Мен ва унинг ўғли қўзичоқларимиз билан (далага) чиқдик, ўзимиз билан озуқа олмаган эдик. Мен: ‹Эй оғам, бориб онамизникидан бизга озуқа келтир›, дедим. Оғам кетди, мен қўзичоқлар олдида қолдим. Шунда иккита оқ қуш келди, улар гўё бургутдек эди. Улардан бири шеригига: ‹Бу ўшами?› деди. Бошқаси: ‹Ҳа›, деди. Сўнг иккови менга шошилиб келди, мени ушлаб чалқанча ётқизди ва қорнимни ёрди. Сўнг юрагимни чиқариб, уни ёрди ва ундан иккита қора лахта чиқарди. Улардан бири шеригига: ‹Менга қор сувини келтир›, деди ва у билан ичимни ювди. Сўнг: ‹Менга дўл сувини келтир›, деди ва у билан юрагимни ювди. Сўнг: ‹Менга сакинатни келтир›, деди ва уни юрагимга сепди. Сўнг улардан бири шеригига: ‹Уни тикиб қўй›, деди. У тикди ва уни нубувват муҳри билан муҳрлади. Сўнг улардан бири шеригига: ‹Уни тарозининг бир палласига қўй, умматидан минг кишини бошқа паллага қўй›, деди». Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Қарасам, минг киши устимда турибди; улардан баъзилари устимга тушиб кетишидан қўрқдим. Шунда у: ‹Агар унинг уммати у билан тортилса ҳам, у улардан оғир келарди›, деди. Сўнг иккови кетди ва мени тарк этди». Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Мен қаттиқ қўрқдим, сўнг онам олдига бориб, бошимдан кечирганимни унга айтдим. У менга бир нарса аралашиб қолганидан қўрқиб: ‹Сени Аллоҳга топшираман›, деди. Сўнг туясини эгарлади, мени эгарга ўтқазди, ўзи ортимга минди ва онамнинг олдига етиб бордик. У: ‹Омонатимни ва зиммамдагини адо этдим›, деди ва унга бошимдан кечганни сўзлаб берди. Бу уни қўрқитмади ва у: ‹Мен мендан бир нарса, яъни Шом қасрларини ёритган бир нур чиққанини кўрган эдим›, деди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عُثْمَانَ الْقُرَشِيُّ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ عَلِمْتَ أَنَّكَ نَبِيٌّ حَتَّى اسْتَيْقَنْتَ؟، فَقَالَ : " يَا أَبَا ذَرٍّ، أَتَانِي مَلَكَانِ وَأَنَا بِبَعْضِ بَطْحَاءِ مَكَّةَ فَوَقَعَ أَحَدُهُمَا عَلَي الْأَرْضِ، وَكَانَ الْآخَرُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : أَهُوَ هُوَ؟، قَالَ : نَعَمْ، قَالَ : فَزِنْهُ بِرَجُلٍ، فَوُزِنْتُ بِهِ فَوَزَنْتُهُ، ثُمَّ قَالَ : فَزِنْهُ بِعَشَرَةٍ، فَوُزِنْتُ بِهِمْ فَرَجَحْتُهُمْ، ثُمَّ قَالَ : زِنْهُ بِمِئَةٍ، فَوُزِنْتُ بِهِمْ فَرَجَحْتُهُمْ، ثُمَّ قَالَ : زِنْهُ بِأَلْفٍ، فَوُزِنْتُ بِهِمْ فَرَجَحْتُهُمْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَنْتَثِرُونَ عَلَيَّ مِنْ خِفَّةِ الْمِيزَانِ، قَالَ : فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ : لَوْ وَزَنْتَهُ بِأُمَّتِهِ لَرَجَحَهَا "

Abu Zar al-Gʻiforiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, siz oʻzingizning nabiy ekaningizni qanday bildingiz va bunga toʻliq ishonch hosil qildingiz?» dedim. U zot ﷺ: «Ey Abu Zar, men Makka vodiysining bir joyida turganimda menga ikki farishta keldi. Ulardan biri yerga tushdi, ikkinchisi osmon bilan yer orasida qoldi. Ulardan biri sherigiga: ‹Bu oʻshami?› dedi. U: ‹Ha›, dedi. Keyin: ‹Uni bir kishi bilan tarozida tort›, dedi. Meni u bilan tortishdi, men undan ogʻir keldim. Soʻng: ‹Uni oʻn kishi bilan tort›, dedi. Meni ular bilan tortishdi, men ulardan ogʻir keldim. Soʻng: ‹Uni yuz kishi bilan tort›, dedi. Meni ular bilan tortishdi, men ulardan ogʻir keldim. Soʻng: ‹Uni ming kishi bilan tort›, dedi. Meni ular bilan tortishdi, men ulardan ogʻir keldim. Goʻyo men tarozi yengil kelgani sababli ularning ustimga toʻkilib tushayotganini koʻrib turgandekman. Soʻng ulardan biri sherigiga: ‹Agar uni butun ummati bilan tortsang ham, u ulardan ogʻir kelardi›, dedi», dedilar.Абу Зар ал-Ғифорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, сиз ўзингизнинг набий эканингизни қандай билдингиз ва бунга тўлиқ ишонч ҳосил қилдингиз?» дедим. У зот ﷺ: «Эй Абу Зар, мен Макка водийсининг бир жойида турганимда менга икки фаришта келди. Улардан бири ерга тушди, иккинчиси осмон билан ер орасида қолди. Улардан бири шеригига: ‹Бу ўшами?› деди. У: ‹Ҳа›, деди. Кейин: ‹Уни бир киши билан тарозида торт›, деди. Мени у билан тортишди, мен ундан оғир келдим. Сўнг: ‹Уни ўн киши билан торт›, деди. Мени улар билан тортишди, мен улардан оғир келдим. Сўнг: ‹Уни юз киши билан торт›, деди. Мени улар билан тортишди, мен улардан оғир келдим. Сўнг: ‹Уни минг киши билан торт›, деди. Мени улар билан тортишди, мен улардан оғир келдим. Гўё мен тарози енгил келгани сабабли уларнинг устимга тўкилиб тушаётганини кўриб тургандекман. Сўнг улардан бири шеригига: ‹Агар уни бутун уммати билан тортсанг ҳам, у улардан оғир келарди›, деди», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُنَادِيهِمْ : " يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ "

Abu Solih aytadi: Nabiy ﷺ ularga nido qilib: «Ey odamlar, men faqat hadya qilingan rahmatman», der edilar.Абу Солиҳ айтади: Набий ﷺ уларга нидо қилиб: «Эй одамлар, мен фақат ҳадя қилинган раҳматман», дер эдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فِي سَفَرٍ فَأَقْبَلَ أَعْرَابِيٌّ فَلَمَّا دَنَا مِنْهُ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ تُرِيدُ؟ "، قَالَ : إِلَى أَهْلِي، قَالَ : " هَلْ لَكَ فِي خَيْرٍ؟ "، قَالَ : وَمَا هُوَ؟، قَالَ : " تَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ "، فَقَالَ : وَمَنْ يَشْهَدُ عَلَى مَا تَقُولُ؟، قَالَ : " هَذِهِ السَّلَمَةُ "، فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهِيَ بِشَاطِئِ الْوَادِي فَأَقْبَلَتْ تَخُدُّ الْأَرْضَ خَدًّا حَتَّى قَامَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَاسْتَشْهَدَهَا ثَلَاثًا، فَشَهِدَتْ ثَلَاثًا أَنَّهُ كَمَا قَالَ، ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَى مَنْبَتِهَا، وَرَجَعَ الْأَعْرَابِيُّ إِلَى قَوْمِهِ، وَقَالَ : إِنْ اتَّبَعُونِي أَتَيْتُكَ بِهِمْ، وَإِلَّا رَجَعْتُ، فَكُنْتُ مَعَكَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan bir safarda edik. Shunda bir aʼrobiy yaqinlashdi. U zotga yaqinlashganda, Rasululloh ﷺ unga: «Qayerni koʻzlagansan?» dedilar. U: «Ahlimning oldiga», dedi. U zot: «Yaxshilikka (ragʻbating) bormi?» dedilar. U: «U nima?» dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻq, U yolgʻiz, sherigi yoʻq, Muhammad esa Uning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik berasan», dedilar. U: «Aytayotganingga kim guvohlik beradi?» dedi. U zot: «Mana bu salama daraxti», dedilar. Rasululloh ﷺ uni chaqirdilar, u vodiy boʻyida edi. U yerni yorib kela boshladi, hatto u zotning oldida turdi. U zot undan uch marta guvohlik soʻradilar, u ham uch marta ish u zot aytganidek ekaniga guvohlik berdi. Soʻng u oʻsib chiqqan joyiga qaytdi. Aʼrobiy esa qavmiga qaytdi va: «Agar ular menga ergashsalar, ularni oldingizga olib kelaman, boʻlmasa qaytib kelib, siz bilan boʻlaman», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир сафарда эдик. Шунда бир аъробий яқинлашди. У зотга яқинлашганда, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Қаерни кўзлагансан?» дедилар. У: «Аҳлимнинг олдига», деди. У зот: «Яхшиликка (рағбатинг) борми?» дедилар. У: «У нима?» деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, У ёлғиз, шериги йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва Расули эканига гувоҳлик берасан», дедилар. У: «Айтаётганингга ким гувоҳлик беради?» деди. У зот: «Мана бу салама дарахти», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уни чақирдилар, у водий бўйида эди. У ерни ёриб кела бошлади, ҳатто у зотнинг олдида турди. У зот ундан уч марта гувоҳлик сўрадилар, у ҳам уч марта иш у зот айтганидек эканига гувоҳлик берди. Сўнг у ўсиб чиққан жойига қайтди. Аъробий эса қавмига қайтди ва: «Агар улар менга эргашсалар, уларни олдингизга олиб келаман, бўлмаса қайтиб келиб, сиз билан бўламан», деди.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ، وَكَانَ لَا يَأْتِي الْبَرَازَ حَتَّى يَتَغَيَّبَ فَلَا يُرَى، فَنَزَلْنَا بِفَلَاةٍ مِنْ الْأَرْضِ لَيْسَ فِيهَا شَجَرةٌ، وَلَا عَلَمٌ، فَقَالَ : " يَا جَابِرُ، اجْعَلْ فِي إِدَاوَتِكَ مَاءً ثُمَّ انْطَلِقْ بِنَا "، قَالَ : فَانْطَلَقْنَا حَتَّى لَا نُرَى، فَإِذَا هُوَ بِشَجَرَتَيْنِ بَيْنَهُمَا أَرْبَعُ أَذْرُعٍ ، فَقَالَ : " يَا جَابِرُ، انْطَلِقْ إِلَى هَذِهِ الشَّجَرَةِ، فَقُلْ : يُقُولُ لَكِ رَسولُ اللَّهِ K : الْحَقِي بِصَاحِبَتِكِ حَتَّى أَجْلِسَ خَلْفَكُمَا "، فَرَجَعَتْ إِلَيْهَا، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَلْفَهُمَ، ثُمَّ رَجَعَتَا إِلَى مَكَانِهِمَا، فَرَكِبْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَسُولُ اللَّهِ بَيْنَنَا كَأَنَّمَا عَلَيْنَا الطَّيْرُ تُظِلُّنَا، فَعَرَضَتْ لَهُ امْرَأَةٌ مَعَهَا صَبِيٌّ لَهَا، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ ابْنِي هَذَا يَأْخُذُهُ الشَّيْطَانُ كُلَّ يَوْمٍ ثَلَاثَ مِرَارٍ، قَالَ : فَتَنَاوَلَ الصَّبِيَّ فَجَعَلَهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُقَدَّمِ الرَّحْلِ، ثُمَّ قَالَ : " اخْسَأْ عَدُوَّ اللَّهِ، أَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، اخْسَأْ عَدُوَّ اللَّهِ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلَاثًا "، ثُمَّ دَفَعَهُ إِلَيْهَا، فَلَمَّا قَضَيْنَا سَفَرَنَا، مَرَرْنَا بِذَلِكَ الْمَكَانِ فَعَرَضَتْ لَنَا الْمَرْأَةُ مَعَهَا صَبِيُّهَا، وَمَعَهَا كَبْشَانِ تَسُوقُهُمَا، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْبَلْ مِنِّي هَدِيَّتِي، فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا عَادَ إِلَيْهِ بَعْدُ، فَقَالَ : " خُذُوا مِنْهَا وَاحِدًا وَرُدُّوا عَلَيْهَا الْآخَرَ "، قَالَ : ثُمَّ سِرْنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَنَا كَأَنَّمَا عَلَيْنَا الطَّيْرُ تُظِلُّنَا، فَإِذَا جَمَلٌ نَادٌّ حَتَّى إِذَا كَانَ بَيْنَ سِمَاطَيْنِ خَرَّ سَاجِدًا، فَجَلَسَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَقَالَ عَلَيَّ النَّاسَ : " مَنْ صَاحِبُ الْجَمَلِ؟ " فَإِذَا فِتْيَةٌ مِنْ الْأَنْصَارِ، قَالُوا : هُوَ لَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ : " فَمَا شَأْنُهُ "؟، قَالُوا : اسْتَنَيْنَا عَلَيْهِ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً وَكَانَتْ بِهِ شُحَيْمَةٌ فَأَرَدْنَا أَنْ نَنْحَرَهُ فَنَقْسِمَهُ بَيْنَ غِلْمَانِنَا، فَانْفَلَتَ مِنَّا، قَالَ : " بِيعُونِيهِ "، قَالُوا : لَا، بَلْ هُوَ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ : " أَمَّا لا، فَأَحْسِنُوا إِلَيْهِ حَتَّى يَأْتِيَهُ أَجَلُهُ "، قَالَ الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ ذَلِكَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَحْنُ أَحَقُّ بِالسُّجُودِ لَكَ مِنْ الْبَهَائِمِ، قَالَ : " لَا يَنْبَغِي لِشَيْءٍ أَنْ يَسْجُدَ لِشَيْءٍ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ، كَانَ النِّسَاءُ لِأَزْوَاجِهِنَّ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ bilan bir safarga chiqdim. U zot koʻrinmay ketmagunlaricha hojat chiqargani bormas edilar. Biz yerning bir choʻlida tushdik, unda na daraxt, na biror belgi bor edi. U zot: «Ey Jobir, idishingga suv sol, soʻng biz bilan yur», dedilar. Biz koʻrinmay ketguncha yurdik. Shunda u zot oraligʻi toʻrt gaz keladigan ikki daraxtni koʻrdilar va: «Ey Jobir, mana bu daraxtning oldiga borib: ‹Senga Rasululloh ﷺ: Sherigingga qoʻshil, men ikkovingning ortingizda oʻtiray, deyaptilar›, degin», dedilar. U sherigining oldiga bordi va Rasululloh ﷺ ularning ortida oʻtirdilar. Soʻng ikkovi oʻz joyiga qaytdi. Biz Rasululloh ﷺ bilan yoʻlga tushdik, Rasululloh ﷺ oramizda edilar, goʻyo ustimizda qushlar soya solib turgandek edi. Shunda u zotga bir ayol roʻpara boʻldi, yonida oʻgʻilchasi bor edi. U: «Yo Rasululloh, mana bu oʻgʻlimni har kuni uch marta shayton tutadi», dedi. U zot bolani olib, oʻzlari bilan egarning old qismi orasiga qoʻydilar, soʻng: «Yoʻqol, ey Allohning dushmani, men Allohning Rasulimen! Yoʻqol, ey Allohning dushmani, men Allohning Rasulimen!» deb uch marta aytdilar. Soʻng uni ayolga qaytardilar. Safarimizni tugatganimizda, oʻsha joydan oʻtdik. Ayol bizga roʻpara boʻldi, yonida oʻgʻli va haydab kelayotgan ikkita qoʻchqori bor edi. U: «Yo Rasululloh, mendan hadyamni qabul qiling. Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, undan keyin unga (shayton) qaytmadi», dedi. U zot: «Undan bittasini olinglar, ikkinchisini oʻziga qaytaringlar», dedilar. Soʻng yoʻlga tushdik, Rasululloh ﷺ oramizda edilar, goʻyo ustimizda qushlar soya solib turgandek edi. Shunda qochoq bir tuya paydo boʻldi; u ikki saf orasiga kelganda, sajda qilib yiqildi. Rasululloh ﷺ oʻtirdilar va odamlarga: «Bu tuyaning egasi kim?» dedilar. Ansordan bir necha yigit: «U bizniki, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Unga nima boʻlgan?» dedilar. Ular: «Yigirma yildan beri unda suv tashiganmiz. U semirib qolgan edi, uni soʻyib, xizmatkorlarimiz orasida taqsim qilmoqchi edik, u bizdan qochib ketdi», dedilar. U zot: «Uni menga sotinglar», dedilar. Ular: «Yoʻq, balki u sizniki, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Unday boʻlsa, ajali kelguncha unga yaxshilik qilinglar», dedilar. Shunda musulmonlar: «Yo Rasululloh, sizga sajda qilishga biz hayvonlardan haqliroqmiz», dedilar. U zot: «Hech bir narsaning boshqa narsaga sajda qilishi joiz emas. Agar shunday boʻlganida, ayollar erlariga sajda qilardi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ билан бир сафарга чиқдим. У зот кўринмай кетмагунларича ҳожат чиқаргани бормас эдилар. Биз ернинг бир чўлида тушдик, унда на дарахт, на бирор белги бор эди. У зот: «Эй Жобир, идишингга сув сол, сўнг биз билан юр», дедилар. Биз кўринмай кетгунча юрдик. Шунда у зот оралиғи тўрт газ келадиган икки дарахтни кўрдилар ва: «Эй Жобир, мана бу дарахтнинг олдига бориб: ‹Сенга Расулуллоҳ ﷺ: Шеригингга қўшил, мен икковингнинг ортингизда ўтирай, деяптилар›, дегин», дедилар. У шеригининг олдига борди ва Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ортида ўтирдилар. Сўнг иккови ўз жойига қайтди. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан йўлга тушдик, Расулуллоҳ ﷺ орамизда эдилар, гўё устимизда қушлар соя солиб тургандек эди. Шунда у зотга бир аёл рўпара бўлди, ёнида ўғилчаси бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, мана бу ўғлимни ҳар куни уч марта шайтон тутади», деди. У зот болани олиб, ўзлари билан эгарнинг олд қисми орасига қўйдилар, сўнг: «Йўқол, эй Аллоҳнинг душмани, мен Аллоҳнинг Расулимен! Йўқол, эй Аллоҳнинг душмани, мен Аллоҳнинг Расулимен!» деб уч марта айтдилар. Сўнг уни аёлга қайтардилар. Сафаримизни тугатганимизда, ўша жойдан ўтдик. Аёл бизга рўпара бўлди, ёнида ўғли ва ҳайдаб келаётган иккита қўчқори бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, мендан ҳадямни қабул қилинг. Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, ундан кейин унга (шайтон) қайтмади», деди. У зот: «Ундан биттасини олинглар, иккинчисини ўзига қайтаринглар», дедилар. Сўнг йўлга тушдик, Расулуллоҳ ﷺ орамизда эдилар, гўё устимизда қушлар соя солиб тургандек эди. Шунда қочоқ бир туя пайдо бўлди; у икки саф орасига келганда, сажда қилиб йиқилди. Расулуллоҳ ﷺ ўтирдилар ва одамларга: «Бу туянинг эгаси ким?» дедилар. Ансордан бир неча йигит: «У бизники, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Унга нима бўлган?» дедилар. Улар: «Йигирма йилдан бери унда сув ташиганмиз. У семириб қолган эди, уни сўйиб, хизматкорларимиз орасида тақсим қилмоқчи эдик, у биздан қочиб кетди», дедилар. У зот: «Уни менга сотинглар», дедилар. Улар: «Йўқ, балки у сизники, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Ундай бўлса, ажали келгунча унга яхшилик қилинглар», дедилар. Шунда мусулмонлар: «Ё Расулуллоҳ, сизга сажда қилишга биз ҳайвонлардан ҳақлироқмиз», дедилар. У зот: «Ҳеч бир нарсанинг бошқа нарсага сажда қилиши жоиз эмас. Агар шундай бўлганида, аёллар эрларига сажда қиларди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا الْأَجْلَحُ ، عَنْ الذَّيَّالِ بْنِ حَرْمَلَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى دُفِعْنَا إِلَى حَائِطٍ فِي بَنِي النَّجَّارِ، فَإِذَا فِيهِ جَمَلٌ لَا يَدْخُلُ الْحَائِطَ أَحَدٌ إِلَّا شَدَّ عَلَيْهِ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَاهُ، فَدَعَاهُ فَجَاءَ وَاضِعًا مِشْفَرَهُ عَلَى الْأَرْضِ حَتَّى بَرَكَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ : " هَاتُوا خِطَامًا "، فَخَطَمَهُ وَدَفَعَهُ إِلَى صَاحِبِهِ، ثُمَّ الْتَفَتَ، فَقَالَ : " مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ أَحَدٌ إِلَّا يَعْلَمُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، إِلَّا عَاصِيَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan yoʻlga chiqdik va Banu Najjorning bir bogʻiga yetib bordik. U yerda bir tuya bor edi, bogʻga kim kirsa, unga tashlanardi. Buni Nabiy ﷺga aytishdi. U zot uning oldiga bordilar va uni chaqirdilar. U labini yerga qoʻygan holda kelib, u zotning oldida choʻkdi. U zot: «Bir jilov keltiringlar», dedilar. Uni jilovladilar va egasiga topshirdilar. Soʻng u zot oʻgirilib: «Osmon bilan yer orasida men Allohning Rasuli ekanimni bilmaydigan hech kim yoʻq, faqat jin va insning osiylari bundan mustasno», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан йўлга чиқдик ва Бану Нажжорнинг бир боғига етиб бордик. У ерда бир туя бор эди, боғга ким кирса, унга ташланарди. Буни Набий ﷺга айтишди. У зот унинг олдига бордилар ва уни чақирдилар. У лабини ерга қўйган ҳолда келиб, у зотнинг олдида чўкди. У зот: «Бир жилов келтиринглар», дедилар. Уни жиловладилар ва эгасига топширдилар. Сўнг у зот ўгирилиб: «Осмон билан ер орасида мен Аллоҳнинг Расули эканимни билмайдиган ҳеч ким йўқ, фақат жин ва инснинг осийлари бундан мустасно», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، إِنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ بِابْنٍ لَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنِي بِهِ جُنُونٌ، وَإِنَّهُ يَأْخُذُهُ عِنْدَ غَدَائِنَا وَعَشَائِنَا فَيُخَبَّثُ عَلَيْنَا، " فَمَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدْرَهُ، وَدَعَا فَثَعَّ ثَعَّةً، وَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ مِثْلُ الْجِرْوِ الْأَسْوَدِ، فَسَعَى "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol oʻgʻlini Rasululloh ﷺ huzuriga olib kelib: «Yo Rasululloh, oʻgʻlimda junun bor. U ertalabki va kechki taomimiz paytida uni tutadi va bizga yomonlik qiladi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning koʻkragini siladilar va duo qildilar. U bir qusdi va ichidan qora kuchukchaga oʻxshagan bir narsa chiqib yugurib ketdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл ўғлини Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, ўғлимда жунун бор. У эрталабки ва кечки таомимиз пайтида уни тутади ва бизга ёмонлик қилади», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг кўкрагини силадилар ва дуо қилдилар. У бир қусди ва ичидан қора кучукчага ўхшаган бир нарса чиқиб югуриб кетди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ الْعَبْدِيُّ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنِّي لَأَعْرِفُ حَجَرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ إِنِّي لَأَعْرِفُهُ الْآنَ "

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, men Makkada bir toshni bilamanki, u menga paygʻambar qilib yuborilishimdan oldin salom berar edi. Men uni hozir ham bilaman», dedilar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, мен Маккада бир тошни биламанки, у менга пайғамбар қилиб юборилишимдан олдин салом берар эди. Мен уни ҳозир ҳам биламан», дедилар.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ الْهَمْدَانِيُّ ، عَنْ إِسْمَاعِيل السُّدِّيِّ ، عَنْ عَبَّادٍ أَبِي يَزِيدَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ، قَالَ : " كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَكَّةَ فَخَرَجْنَا مَعَهُ فِي بَعْضِ نَوَاحِيهَا، فَمَرَرْنَا بَيْنَ الْجِبَالِ وَالشَّجَرِ، فَلَمْ نَمُرَّ بِشَجَرَةٍ وَلَا جَبَلٍ إِلَّا قَالَ : السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ "

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan Makkada edik. U zot bilan uning baʼzi atroflariga chiqdik va togʻlar bilan daraxtlar orasidan oʻtdik. Biz bironta daraxt yoki togʻ yonidan oʻtmadikki, u: «Assalomu alayka, yo Rasulalloh», demagan boʻlsin.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан Маккада эдик. У зот билан унинг баъзи атрофларига чиқдик ва тоғлар билан дарахтлар орасидан ўтдик. Биз биронта дарахт ёки тоғ ёнидан ўтмадикки, у: «Ассалому алайка, ё Расулаллоҳ», демаган бўлсин.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ شِمْرِ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ مُزَيْنَةَ، أَوْ جُهَيْنَةَ، قَالَ : صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْفَجْرَ فَإِذَا هُوَ بِقَرِيبٍ مِنْ مِئَةِ ذِئْبٍ قَدْ أَقْعَيْنَ وُفُودُ الذِّئَابِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَرْضَخُونَ لَهُمْ شَيْئًا مِنْ طَعَامِكُمْ وَتَأْمَنُونَ عَلَى مَا سِوَى ذَلِكَ؟ "، فَشَكَوْا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحَاجَةَ، قَالَ : " فَآذِنُوهُنَّ "، قَالَ : فَآذَنُوهُنَّ فَخَرَجْنَ وَلَهُنَّ عُوَاءٌ

Muzayna yoki Juhaynadan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqidilar. Shunda yuzga yaqin boʻri choʻkkalab oʻtirgan holda, boʻrilarning elchilari kabi (turardi). Rasululloh ﷺ ularga: «Taomingizdan ularga bir oz berasizlarmi va shundan boshqasida omon boʻlasizlarmi?» dedilar. Ular Rasululloh ﷺga muhtojliklaridan shikoyat qildilar. U zot: «Unday boʻlsa, ularga bildiringlar», dedilar. Ular bildirdilar, boʻrilar esa uvillagan holda chiqib ketdilar.Музайна ёки Жуҳайнадан бўлган бир кишидан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқидилар. Шунда юзга яқин бўри чўккалаб ўтирган ҳолда, бўриларнинг элчилари каби (турарди). Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Таомингиздан уларга бир оз берасизларми ва шундан бошқасида омон бўласизларми?» дедилар. Улар Расулуллоҳ ﷺга муҳтожликларидан шикоят қилдилар. У зот: «Ундай бўлса, уларга билдиринглар», дедилар. Улар билдирдилар, бўрилар эса увиллаган ҳолда чиқиб кетдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ جَالِسٌ حَزِينٌ، وَقَدْ تَخَضَّبَ بِالدَّمِ مِنْ فِعْلِ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ، فَقَالَ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ تُحِبُّ أَنْ أُرِيَكَ آيَةً؟، قَالَ : " نَعَمْ، فَنَظَرَ إِلَى شَجَرَةٍ مِنْ وَرَائِهِ "، فَقَالَ : ادْعُ بِهَا، فَدَعَا بِهَا، فَجَاءَتْ وَقَامَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ : مُرْهَا فَلْتَرْجِعْ، فَأَمَرَهَا فَرَجَعَتْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " حَسْبِي حَسْبِي "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Jibril Rasululloh ﷺning oldiga keldi. U zot gʻamgin oʻtirar, Makka ahli — Quraysh qilgan ish sababidan qonga boʻyalgan edilar. Jibril (alayhissalom): «Ey Allohning Rasuli, senga bir oyat koʻrsatishimni istaysanmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar va ortlaridagi bir daraxtga qaradilar. U: «Uni chaqir», dedi. U zot uni chaqirdilar, u kelib u zotning oldida turdi. U: «Unga qaytishni buyur», dedi. U zot buyurdilar, u qaytdi. Rasululloh ﷺ: «Menga kifoya, menga kifoya», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жибрил Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келди. У зот ғамгин ўтирар, Макка аҳли — Қурайш қилган иш сабабидан қонга бўялган эдилар. Жибрил (алайҳиссалом): «Эй Аллоҳнинг Расули, сенга бир оят кўрсатишимни истайсанми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар ва ортларидаги бир дарахтга қарадилар. У: «Уни чақир», деди. У зот уни чақирдилар, у келиб у зотнинг олдида турди. У: «Унга қайтишни буюр», деди. У зот буюрдилар, у қайтди. Расулуллоҳ ﷺ: «Менга кифоя, менга кифоя», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : أَتَى رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَا أُرِيكَ آيَةً "، قَالَ : بَلَى، قَالَ : " فَاذْهَبْ فَادْعُ تِلْكَ النَّخْلَةَ "، فَدَعَاهَا فَجَاءَتْ تَنْقُزُ بَيْنَ يَدَيْهِ، قَالَ : قُلْ لَهَا تَرْجِعْ، قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ارْجِعِي "، فَرَجَعَتْ حَتَّى عَادَتْ إِلَى مَكَانِهَا، فَقَالَ : يَا بَنِي عَامِرٍ، مَا رَأَيْتُ رَجُلًا كَالْيَوْمِ أَسْحَرَ مِنْهُ !

Ibn Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banu Omirdan bir kishi Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Rasululloh ﷺ: «Senga bir oyat koʻrsataymi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bor, ana u xurmo daraxtini chaqir», dedilar. U uni chaqirdi, u sakrab u zotning oldiga keldi. Haligi kishi: «Unga qayt, deb ayting», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Qayt», dedilar. U qaytdi va oʻz joyiga bordi. Shunda haligi kishi: «Ey Banu Omir, men bugungidek sehrgarroq kishini koʻrmadim!» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бану Омирдан бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сенга бир оят кўрсатайми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бор, ана у хурмо дарахтини чақир», дедилар. У уни чақирди, у сакраб у зотнинг олдига келди. Ҳалиги киши: «Унга қайт, деб айтинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Қайт», дедилар. У қайтди ва ўз жойига борди. Шунда ҳалиги киши: «Эй Бану Омир, мен бугунгидек сеҳргарроқ кишини кўрмадим!» деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ صَفْوَانَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : دَعَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلَالًا، فَطَلَبَ بِلَالٌ الْمَاءَ ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ : لَا وَاللَّهِ مَا وَجَدْتُ الْمَاءَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَهَلْ مِنْ شَنٍّ؟ " فَأَتَاهُ بِشَنٍّ، فَبَسَطَ كَفَّيْهِ فِيهِ فَانْبَعَثَتْ تَحْتَ يَدَيْهِ عَيْنٌ، قَالَ : فَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يَشْرَبُ، وَغَيْرُهُ يَتَوَضَّأُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Bilolni chaqirdilar. Bilol suv qidirdi, soʻng kelib: «Yoʻq, vallohi, suv topmadim», dedi. Nabiy ﷺ: «Eski mesh bormi?» dedilar. U zotga bir eski mesh keltirdi. U zot kaftlarini uning ichiga qoʻydilar va qoʻllari ostidan bir buloq otilib chiqdi. Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) ichar, boshqalar esa tahorat olar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Билолни чақирдилар. Билол сув қидирди, сўнг келиб: «Йўқ, валлоҳи, сув топмадим», деди. Набий ﷺ: «Эски меш борми?» дедилар. У зотга бир эски меш келтирди. У зот кафтларини унинг ичига қўйдилар ва қўллари остидан бир булоқ отилиб чиқди. Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ичар, бошқалар эса таҳорат олар эди.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانَ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ الْأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ نُبَيْحٍ الْعَنَزِيِّ ، قَالَ : قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا : غَزَوْنَا أَوْ سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنَحْنُ يَوْمَئِذٍ بِضْعَةَ عَشَرَ وَمِائَتَانِ فَحَضَرَتْ الصَّلَاةُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " هَلْ فِي الْقَوْمِ مِنْ طَهُورٍ؟ "، فَجَاءَ رَجُلٌ يَسْعَى، بِإِدَاوَةٍ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ مَاءٍ، لَيْسَ فِي الْقَوْمِ مَاءٌ غَيْرُهُ، " فَصَبَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قَدَحٍ، ثُمَّ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ، ثُمَّ انْصَرَفَ وَتَرَكَ الْقَدَحَ "، فَرَكِبَ النَّاسُ ذَلِكَ الْقَدَحَ، وَقَالُوا : تَمَسَّحُوا تَمَسَّحُوا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى رِسْلِكُمْ " حِينَ سَمِعَهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ، " فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَفَّهُ فِي الْمَاءِ وَالْقَدَحِ "، وَقَالَ : " بِسْمِ اللَّهِ "، ثُمَّ قَالَ : " أَسْبِغُوا الطُّهُورَ "، فَوَالَّذِي هُوَ ابْتَلَانِي بِبَصَرِي لَقَدْ رَأَيْتُ الْعُيُونَ، عُيُونَ الْمَاءِ تَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ فَلَمْ يَرْفَعْهَا حَتَّى تَوَضَّئُوا أَجْمَعُونَ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan gʻazotga, yoki safarga chiqdik, oʻsha kuni ikki yuz oʻn necha kishi edik. Namoz vaqti kirdi. Rasululloh ﷺ: «Qavmda tahorat suvi bormi?» dedilar. Shunda bir kishi shoshib, ichida bir oz suvi bor idishni koʻtarib keldi; qavmda bundan boshqa suv yoʻq edi. Rasululloh ﷺ uni bir qadahga quydilar, soʻng tahorat qildilar va tahoratni chiroyli qildilar. Soʻng qaytdilar va qadahni qoldirdilar. Odamlar oʻsha qadahga yopirildilar va: «Surtininglar, surtininglar», dedilar. Rasululloh ﷺ ularning shunday deyayotganini eshitib: «Shoshilmanglar», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ kaftlarini suvga va qadahga qoʻydilar va: «Bismilloh», dedilar. Soʻng: «Tahoratni komil qilinglar», dedilar. Meni koʻzim bilan sinovga qoʻygan Zotga qasamki, men buloqlarni, suv buloqlarini u zotning barmoqlari orasidan chiqayotganini koʻrdim. U zot hammalari tahorat olib boʻlgunlaricha qoʻllarini koʻtarmadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ғазотга, ёки сафарга чиқдик, ўша куни икки юз ўн неча киши эдик. Намоз вақти кирди. Расулуллоҳ ﷺ: «Қавмда таҳорат суви борми?» дедилар. Шунда бир киши шошиб, ичида бир оз суви бор идишни кўтариб келди; қавмда бундан бошқа сув йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺ уни бир қадаҳга қуйдилар, сўнг таҳорат қилдилар ва таҳоратни чиройли қилдилар. Сўнг қайтдилар ва қадаҳни қолдирдилар. Одамлар ўша қадаҳга ёпирилдилар ва: «Суртининглар, суртининглар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг шундай деяётганини эшитиб: «Шошилманглар», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ кафтларини сувга ва қадаҳга қўйдилар ва: «Бисмиллоҳ», дедилар. Сўнг: «Таҳоратни комил қилинглар», дедилар. Мени кўзим билан синовга қўйган Зотга қасамки, мен булоқларни, сув булоқларини у зотнинг бармоқлари орасидан чиқаётганини кўрдим. У зот ҳаммалари таҳорат олиб бўлгунларича қўлларини кўтармадилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، وَسَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ ، قَالَا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنٍ ، سَمِعَا سَالِمَ بْنَ أَبِي الْجَعْدِ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : أَصَابَنَا عَطَشٌ فَجَهَشْنَا، فَانْتَهَيْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، " فَوَضَعَ يَدَهُ فِي تَوْرٍ، فَجَعَلَ يَفُورُ كَأَنَّهُ عُيُونٌ، مِنْ خَلَلِ أَصَابِعِهِ "، وَقَالَ : " اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ "، فَشَرِبْنَا حَتَّى وَسِعَنَا وَكَفَانَا، وَفِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ : فَقُلْنَا لِجَابِرٍ : كَمْ كُنْتُمْ؟، قَالَ : كُنَّا أَلْفًا وَخَمْسَ مِئَةٍ وَلَوْ كُنَّا مِئَةَ أَلْفٍ لَكَفَانَا

Solim ibn Abul Jaʼd aytadi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan eshitdim, u dedi: Bizni tashnalik tutdi va biz qattiq qiynaldik. Soʻng Rasululloh ﷺning oldilariga bordik. U zot qoʻllarini bir tovoqqa qoʻydilar va barmoqlari orasidan goʻyo buloqlardek suv qaynab chiqa boshladi. U zot: «Allohning ismini zikr qilinglar», dedilar. Biz ichdik, u bizga yetdi va bizga kifoya qildi. Amr ibn Murraning hadisida: Biz Jobirga: «Necha kishi edingizlar?» dedik. U: «Biz bir ming besh yuz kishi edik. Agar yuz ming boʻlganimizda ham, u bizga kifoya qilardi», dedi.Солим ибн Абул Жаъд айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим, у деди: Бизни ташналик тутди ва биз қаттиқ қийналдик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бордик. У зот қўлларини бир товоққа қўйдилар ва бармоқлари орасидан гўё булоқлардек сув қайнаб чиқа бошлади. У зот: «Аллоҳнинг исмини зикр қилинглар», дедилар. Биз ичдик, у бизга етди ва бизга кифоя қилди. Амр ибн Мурранинг ҳадисида: Биз Жобирга: «Неча киши эдингизлар?» дедик. У: «Биз бир минг беш юз киши эдик. Агар юз минг бўлганимизда ҳам, у бизга кифоя қиларди», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا الْجَعْدُ أَبُو عُثْمَانَ ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : شَكَى أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعَطَشَ، " فَدَعَا بِعُسٍّ، فَصُبَّ فِيهِ مَاءٌ، وَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ فِيهِ "، قَالَ : فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَى الْمَاءِ يَنْبُعُ عُيُونًا مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالنَّاسُ يَسْتَقُونَ حَتَّى اسْتَقَى النَّاسُ كُلُّهُمْ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺning sahobalari u zotga tashnalikdan shikoyat qildilar. U zot bir katta qadah keltirishni buyurdilar, unga suv quyildi va Rasululloh ﷺ qoʻllarini uning ichiga qoʻydilar. Men suvning Rasululloh ﷺning barmoqlari orasidan buloq boʻlib otilib chiqayotganiga qarab turardim, odamlar esa suv olar edilar, toki hamma suv olib boʻlgunicha.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари у зотга ташналикдан шикоят қилдилар. У зот бир катта қадаҳ келтиришни буюрдилар, унга сув қуйилди ва Расулуллоҳ ﷺ қўлларини унинг ичига қўйдилар. Мен сувнинг Расулуллоҳ ﷺнинг бармоқлари орасидан булоқ бўлиб отилиб чиқаётганига қараб турардим, одамлар эса сув олар эдилар, токи ҳамма сув олиб бўлгунича.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعَ عَبْدُ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ بِخَسْفٍ ، فَقَالَ : كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَعُدُّ الْآيَاتِ بَرَكَةً، وَأَنْتُمْ تَعُدُّونَهَا تَخْوِيفًا، إِنَّا بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ولَيْسَ مَعَنَا مَاءٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اطْلُبُوا مَنْ مَعَهُ فَضْلُ مَاءٍ "، " فَأُتِيَ بِمَاءٍ، فَصَبَّهُ فِي الْإِنَاءِ، ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ فِيهِ، فَجَعَلَ الْمَاءُ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ "، ثُمَّ قَالَ : " حَيَّ عَلَى الطَّهُورِ الْمُبَارَكِ، وَالْبَرَكَةُ مِنْ اللَّهِ تَعَالَى " ، فَشَرِبْنَا، وقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : كُنَّا نَسْمَعُ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ وَهُوَ يُؤْكَلُ

Alqama Abdullohdan rivoyat qiladi: Abdulloh (roziyallohu anhu) bir yer yorilishi haqida eshitdi va dedi: Biz — Muhammad ﷺning sahobalari — oyatlarni baraka deb hisoblardik, sizlar esa ularni qoʻrqitish deb hisoblaysizlar. Bir kuni biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik, yonimizda suv yoʻq edi. Rasululloh ﷺ: «Kimda ortiqcha suv bor ekan, qidiringlar», dedilar. U zotga suv keltirildi, uni idishga quydilar, soʻng kaftlarini uning ichiga qoʻydilar va suv barmoqlari orasidan chiqa boshladi. Soʻng u zot: «Muborak tahorat suviga kelinglar, baraka esa Alloh taolodandir», dedilar. Biz ichdik. Abdulloh yana dedi: Biz taomning yeyilayotgan paytida tasbeh aytganini eshitardik.Алқама Абдуллоҳдан ривоят қилади: Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бир ер ёрилиши ҳақида эшитди ва деди: Биз — Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари — оятларни барака деб ҳисоблардик, сизлар эса уларни қўрқитиш деб ҳисоблайсизлар. Бир куни биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик, ёнимизда сув йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Кимда ортиқча сув бор экан, қидиринглар», дедилар. У зотга сув келтирилди, уни идишга қуйдилар, сўнг кафтларини унинг ичига қўйдилар ва сув бармоқлари орасидан чиқа бошлади. Сўнг у зот: «Муборак таҳорат сувига келинглар, барака эса Аллоҳ таолодандир», дедилар. Биз ичдик. Абдуллоҳ яна деди: Биз таомнинг ейилаётган пайтида тасбеҳ айтганини эшитардик.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوَّابِ ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ رُزَيْقٍ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : زُلْزِلَتْ الْأَرْضُ عَلَى عَهْدِ عَبْدِ اللَّهِ، فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ، فَقَالَ : إِنَّا كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ K نَرَى الْآيَاتِ بَرَكَاتٍ، وَأَنْتُمْ تَرَوْنَهَا تَخْوِيفًا، بَيْنَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ إِذْ حَضَرَتْ الصَّلَاةُ وَلَيْسَ مَعَنَا مَاءٌ إِلَّا يَسِيرٌ، " فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَاءٍ فِي صَحْفَةٍ، وَوَضَعَ كَفَّهُ فِيهِ، فَجَعَلَ الْمَاءُ يَتْبَجِّسُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ "، ثُمَّ نَادَى : " حَيَّ عَلَى الْوَضُوءِ، وَالْبَرَكَةُ مِنْ اللَّهِ "، قالَ : فَأَقْبَلَ النَّاسُ فَتَوَضَّئُوا، وَجَعَلْتُ لَا هَمَّ لِي إِلَّا مَا أُدْخِلُهُ بَطْنِي لِقَوْلِهِ : " وَالْبَرَكَةُ مِنْ اللَّهِ "، فَحَدَّثْتُ بِهِ سَالِمَ بْنَ أَبِي الْجَعْدِ، فَقَالَ : كَانُوا خَمْسَ عَشْرَةَ مِئَةٍ

Alqama Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Abdullohning zamonida yer zilzilaga keldi va unga bu xabar yetkazildi. U dedi: Biz — Muhammad ﷺning sahobalari — oyatlarni barakalar deb koʻrardik, sizlar esa ularni qoʻrqitish deb koʻrasizlar. Bir kuni biz Rasululloh ﷺ bilan safarda edik, namoz vaqti kirdi, yonimizda esa ozgina suvdan boshqa hech narsa yoʻq edi. Rasululloh ﷺ bir laganda suv keltirishni buyurdilar va kaftlarini uning ichiga qoʻydilar. Shunda suv u zotning barmoqlari orasidan otilib chiqa boshladi. Soʻng u zot: «Tahoratga kelinglar, baraka esa Allohdandir», deb nido qildilar. Odamlar kelib tahorat oldilar. Men esa u zotning: «Baraka Allohdandir», degan soʻzlari sababli qornimga kiritadigan narsadan boshqa gʻamim qolmadi. Men buni Solim ibn Abul Jaʼdga soʻzlab berdim, u: «Ular bir ming besh yuz kishi edilar», dedi.Алқама Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Абдуллоҳнинг замонида ер зилзилага келди ва унга бу хабар етказилди. У деди: Биз — Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари — оятларни баракалар деб кўрардик, сизлар эса уларни қўрқитиш деб кўрасизлар. Бир куни биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарда эдик, намоз вақти кирди, ёнимизда эса озгина сувдан бошқа ҳеч нарса йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺ бир лаганда сув келтиришни буюрдилар ва кафтларини унинг ичига қўйдилар. Шунда сув у зотнинг бармоқлари орасидан отилиб чиқа бошлади. Сўнг у зот: «Таҳоратга келинглар, барака эса Аллоҳдандир», деб нидо қилдилар. Одамлар келиб таҳорат олдилар. Мен эса у зотнинг: «Барака Аллоҳдандир», деган сўзлари сабабли қорнимга киритадиган нарсадан бошқа ғамим қолмади. Мен буни Солим ибн Абул Жаъдга сўзлаб бердим, у: «Улар бир минг беш юз киши эдилар», деди.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ الْعَلَاءِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَخْطُبُ إِلَى جِذْعٍ، فَلَمَّا اتَّخَذَ الْمِنْبَرَ حَنَّ الْجِذْعُ حَتَّى أَتَاهُ، فَمَسَحَهُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir xurmo tanasiga suyanib xutba qilar edilar. Minbar tayyorlanganda, tana nola qildi, toki u zot uning oldiga kelib, uni siladilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир хурмо танасига суяниб хутба қилар эдилар. Минбар тайёрланганда, тана нола қилди, токи у зот унинг олдига келиб, уни силадилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ ، حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ حَيَّانَ ، حَدَّثَنِي ابْنُ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا خَطَبَ قَامَ فَأَطَالَ الْقِيامَ، فَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِ قِيَامُهُ، فَأُتِيَ بِجِذْعِ نَخْلَةٍ فَحُفِرَ لَهُ وَأُقِيمَ إِلَى جَنْبِهِ قَائِمًا لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا خَطَبَ فَطَالَ الْقِيَامُ عَلَيْهِ، اسْتَنَدَ إِلَيْهِ فَاتَّكَأَ عَلَيْهِ فَبَصُرَ بِهِ رَجُلٌ كَانَ وَرَدَ الْمَدِينَةَ ، فَرَآهُ قَائِمًا إِلَى جَنْبِ ذَلِكَ الْجِذْعِ، فَقَالَ : لِمَنْ يَلِيهِ مِنْ النَّاسِ : لَوْ أَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَحْمَدُنِي فِي شَيْءٍ يَرْفُقُ بِهِ، لَصَنَعْتُ لَهُ مَجْلِسًا يَقُومُ عَلَيْهِ، فَإِنْ شَاءَ، جَلَسَ مَا شَاءَ، وَإِنْ شَاءَ، قَامَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : " ائْتُونِي بِهِ "، فَأَتَوْهُ بِهِ، فَأُمِرَهُ أَنْ يَصْنَعَ لَهُ هَذِهِ الْمَرَاقِيَ الثَّلَاثَ، أَوْ الْأَرْبَعَ هِيَ الْآنَ فِي مِنْبَرِ الْمَدِينَةِ ، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ رَاحَةً، فَلَمَّا فَارَقَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْجِذْعَ وَعَمَدَ إِلَى هَذِهِ الَّتِي صُنِعَتْ لَهُ، جَزِعَ الْجِذْعُ فَحَنَّ كَمَا تَحِنُّ النَّاقَةُ حِينَ فَارَقَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَزَعَمَ ابْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ سَمِعَ حَنِينَ الْجِذْعِ، رَجَعَ إِلَيْهِ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهِ وَقَالَ : " اخْتَرْ أَنْ أَغْرِسَكَ فِي الْمَكَانِ الَّذِي كُنْتَ فِيهِ، فَتَكُونَ كَمَا كُنْتَ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ أَغْرِسَكَ فِي الْجَنَّةِ فَتَشْرَبَ مِنْ أَنْهَارِهَا وَعُيُونِهَا فَيَحْسُنُ نَبْتُكَ، وَتُثْمِرُ فَيَأْكُلَ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ مِنْ ثَمَرَتِكَ وَنَخْلِكَ فَعَلْتُ " فَزَعَمَ أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَقُولُ لَهُ : " نَعَمْ قَدْ فَعَلْتُ مَرَّتَيْنِ "، فَسُأَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : " اخْتَارَ أَنْ أَغْرِسَهُ فِي الْجَنَّةِ "

Ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ xutba qilganlarida tik turar va turishni uzoq davom ettirar edilar, bu turish u zotga ogʻirlik qilar edi. Shunda bir xurmo tanasi keltirildi, unga chuqur qazilib, Nabiy ﷺning yonlariga tik oʻrnatildi. Nabiy ﷺ xutba qilib, turish uzoq davom etsa, unga suyanar va yonboshlar edilar. Madinaga kelgan bir kishi u zotni koʻrib qoldi va oʻsha tananing yonida tik turganlarini koʻrdi. U yonidagi odamlarga: «Agar Muhammad oʻziga qulaylik keltiradigan bir narsada mendan mamnun boʻlishini bilsam, unga ustida turadigan bir joy yasab berardim. Xohlasa, xohlaganicha oʻtirardi, xohlasa, tik turardi», dedi. Bu Nabiy ﷺga yetdi va u zot: «Uni menga olib kelinglar», dedilar. Uni olib keldilar va u zot unga hozir Madina minbarida boʻlgan mana shu uchta yoki toʻrtta zinani yasashni buyurdilar. Nabiy ﷺ bunda rohat topdilar. Nabiy ﷺ tanani tark etib, oʻzlariga yasalgan minbarga yoʻl olganlarida, tana bezovtalandi va Nabiy ﷺ undan ayrilganda tuya nola qilganidek nola qildi. Ibn Burayda otasidan naql qilib aytdiki, Nabiy ﷺ tananing nolasini eshitganlarida, uning oldiga qaytdilar, qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar va: «Ixtiyor qil: xohlasang, seni oldin turgan joyingga ekaman, avvalgidek boʻlasan; xohlasang, seni jannatga ekaman, jannat daryolari va buloqlaridan ichasan, oʻsiming chiroyli boʻladi va meva berasan, Allohning avliyolari sening mevangdan va xurmoyingdan yeydilar», dedilar. U kishi aytdiki, Nabiy ﷺdan eshitdim, u zot unga: «Ha, ikki marta shunday qildim», der edilar. Nabiy ﷺdan bu haqda soʻralganda: «U oʻzini jannatga ekishimni ixtiyor qildi», dedilar.Ибн Бурайда отасидан ривоят қилади: Набий ﷺ хутба қилганларида тик турар ва туришни узоқ давом эттирар эдилар, бу туриш у зотга оғирлик қилар эди. Шунда бир хурмо танаси келтирилди, унга чуқур қазилиб, Набий ﷺнинг ёнларига тик ўрнатилди. Набий ﷺ хутба қилиб, туриш узоқ давом этса, унга суянар ва ёнбошлар эдилар. Мадинага келган бир киши у зотни кўриб қолди ва ўша тананинг ёнида тик турганларини кўрди. У ёнидаги одамларга: «Агар Муҳаммад ўзига қулайлик келтирадиган бир нарсада мендан мамнун бўлишини билсам, унга устида турадиган бир жой ясаб берардим. Хоҳласа, хоҳлаганича ўтирарди, хоҳласа, тик турарди», деди. Бу Набий ﷺга етди ва у зот: «Уни менга олиб келинглар», дедилар. Уни олиб келдилар ва у зот унга ҳозир Мадина минбарида бўлган мана шу учта ёки тўртта зинани ясашни буюрдилар. Набий ﷺ бунда роҳат топдилар. Набий ﷺ танани тарк этиб, ўзларига ясалган минбарга йўл олганларида, тана безовталанди ва Набий ﷺ ундан айрилганда туя нола қилганидек нола қилди. Ибн Бурайда отасидан нақл қилиб айтдики, Набий ﷺ тананинг ноласини эшитганларида, унинг олдига қайтдилар, қўлларини унинг устига қўйдилар ва: «Ихтиёр қил: хоҳласанг, сени олдин турган жойингга экаман, аввалгидек бўласан; хоҳласанг, сени жаннатга экаман, жаннат дарёлари ва булоқларидан ичасан, ўсиминг чиройли бўлади ва мева берасан, Аллоҳнинг авлиёлари сенинг мевангдан ва хурмойингдан ейдилар», дедилар. У киши айтдики, Набий ﷺдан эшитдим, у зот унга: «Ҳа, икки марта шундай қилдим», дер эдилар. Набий ﷺдан бу ҳақда сўралганда: «У ўзини жаннатга экишимни ихтиёр қилди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَقُومُ إِلَى جِذْعٍ قَبْلَ أَنْ يُجْعَلَ الْمِنْبَرُ، فَلَمَّا جُعِلَ الْمِنْبَرُ حَنَّ ذَلِكَ الْجِذْعُ حَتَّى سَمِعْنَا حَنِينَهُ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ عَلَيْهِ فَسَكَنَ "

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbar yasalishidan oldin bir xurmo tanasiga suyanib turar edilar. Minbar yasalganda, oʻsha tana nola qildi, hatto biz uning nolasini eshitdik. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar va u tinchidi.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбар ясалишидан олдин бир хурмо танасига суяниб турар эдилар. Минбар ясалганда, ўша тана нола қилди, ҳатто биз унинг ноласини эшитдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини унинг устига қўйдилар ва у тинчиди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ إِلَى خَشَبَةٍ، فَلَمَّا صُنِعَ الْمِنْبَرُ فَجَلَسَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، حَنَّتْ حَنِينَ الْعِشَارِ حَتَّى وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ عَلَيْهَا فَسَكَنَتْ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir yogʻochga suyanib xutba qilar edilar. Minbar yasalib, Rasululloh ﷺ unga oʻtirganlarida, u yogʻoch homilador tuyaning nolasidek nola qildi, toki Rasululloh ﷺ qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar va u tinchidi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир ёғочга суяниб хутба қилар эдилар. Минбар ясалиб, Расулуллоҳ ﷺ унга ўтирганларида, у ёғоч ҳомиладор туянинг ноласидек нола қилди, токи Расулуллоҳ ﷺ қўлларини унинг устига қўйдилар ва у тинчиди.

أَخْبَرَنَا فَرْوَةُ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي كَرِيبٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " حَنَّتْ الْخَشَبَةُ حَنِينَ النَّاقَةِ الْخَلُوجِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yogʻoch bolasidan ayrilgan tuyaning nolasidek nola qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ёғоч боласидан айрилган туянинг ноласидек нола қилди.

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ ، عَنْ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : يُصَلِّي إِلَى جِذْعٍ وَيَخْطُبُ إِلَيْهِ إِذْ كَانَ الْمَسْجِدُ عَرِيشًا، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ : أَلَا نَجْعَلُ لَكَ عَرِيشًا تَقُومُ عَلَيْهِ يَرَاكَ النَّاسُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَتُسْمِعُ مِنْ خُطْبَتِكَ؟، قَالَ : " نَعَمْ "، فَصُنِعَ لَهُ الثَّلَاثَ دَرَجَاتٍ، هُنَّ اللَّوَاتِي عَلَى الْمِنْبَرِ، فَلَمَّا صُنِعَ الْمِنْبَرُ وَوُضِعَ فِي مَوْضِعِهِ الَّذِي وَضَعَهُ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : فَلَمَّا جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدُ الْمِنْبَرَ مَرَّ عَلَيْهِ، فَلَمَّا جَاوَزَهُ، خَارَ الْجِذْعُ حَتَّى تَصَدَّعَ وَانْشَقَّ، فَرَجَعَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ حَتَّى سَكَنَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمِنْبَرِ، قَالَ : فَكَانَ إِذَا صَلَّى، صَلَّى إِلَيْهِ فَلَمَّا هُدِمَ الْمَسْجِدُ أَخَذَ ذَلِكَ الْجِذْعَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ فَلَمْ يَزَلْ عِنْدَهُ حَتَّى بَلِيَ فَأَكَلَتْهُ الْأَرَضَةُ وَعَادَ رُفَاتًا

Tufayl ibn Ubay ibn Kaʼb otasidan rivoyat qiladi: Masjid chayla holida ekan, Rasululloh ﷺ bir xurmo tanasiga qarab namoz oʻqir va unga suyanib xutba qilar edilar. Sahobalaridan bir kishi u zotga: «Sizga bir soyabon yasab bersak, uning ustida tursangiz, juma kuni odamlar sizni koʻrsalar va xutbangizni eshitsalar?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda u zotga minbardagi mana shu uchta zina yasaldi. Minbar yasalib, Rasululloh ﷺ uni qoʻygan joyiga qoʻyilganda, Rasululloh ﷺ minbarni koʻzlab kelib, tananing yonidan oʻtdilar. U zot undan oʻtganlarida, tana boʻkirdi, hatto yorilib, ikkiga boʻlindi. Rasululloh ﷺ uning oldiga qaytdilar va qoʻllari bilan siladilar, u tinchidi. Soʻng minbarga qaytdilar. U zot namoz oʻqiganlarida, oʻshanga qarab namoz oʻqir edilar. Masjid buzilganda, oʻsha tanani Ubay ibn Kaʼb olib qoʻydi va u eskirib, qurt-qumursqa yeb, chirib ketguncha uning huzurida qoldi.Туфайл ибн Убай ибн Каъб отасидан ривоят қилади: Масжид чайла ҳолида экан, Расулуллоҳ ﷺ бир хурмо танасига қараб намоз ўқир ва унга суяниб хутба қилар эдилар. Саҳобаларидан бир киши у зотга: «Сизга бир соябон ясаб берсак, унинг устида турсангиз, жума куни одамлар сизни кўрсалар ва хутбангизни эшитсалар?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда у зотга минбардаги мана шу учта зина ясалди. Минбар ясалиб, Расулуллоҳ ﷺ уни қўйган жойига қўйилганда, Расулуллоҳ ﷺ минбарни кўзлаб келиб, тананинг ёнидан ўтдилар. У зот ундан ўтганларида, тана бўкирди, ҳатто ёрилиб, иккига бўлинди. Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига қайтдилар ва қўллари билан силадилар, у тинчиди. Сўнг минбарга қайтдилар. У зот намоз ўқиганларида, ўшанга қараб намоз ўқир эдилар. Масжид бузилганда, ўша танани Убай ибн Каъб олиб қўйди ва у эскириб, қурт-қумурсқа еб, чириб кетгунча унинг ҳузурида қолди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ مُجَالِدٍ ، عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَخْطُبُ إِلَى لِزْقِ جِذْعٍ فَأَتَاهُ رَجُلٌ رُومِيٌّ، فَقَالَ : أَصْنَعُ لَكَ مِنْبَرًا تَخْطُبُ عَلَيْهِ، فَصَنَعَ لَهُ مِنْبَرًا هَذَا الَّذِي تَرَوْنَ، قَالَ : فَلَمَّا قَامَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ، حَنَّ الْجِذْعُ حَنِينَ النَّاقَةِ إِلَى وَلَدِهَا، فَنَزَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَضَمَّهُ إِلَيْهِ فَسَكَنَ، فَأَمَرَ بِهِ أَنْ يُحْفَرَ لَهُ وَيُدْفَنَ "

Abu Saʼid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir xurmo tanasiga yopishib turgan holda xutba qilar edilar. Shunda u zotning oldilariga rumlik bir kishi keldi va: «Sizga xutba qiladigan bir minbar yasab beraymi?» dedi. Va u zotga siz koʻrib turgan mana shu minbarni yasab berdi. Nabiy ﷺ unga chiqib xutba qilganlarida, tana tuyaning bolasiga qilgan nolasidek nola qildi. Rasululloh ﷺ uning oldiga tushdilar va uni bagʻirlariga bosdilar, u tinchidi. Soʻng u zot uni koʻmish uchun chuqur qazishga buyurdilar.Абу Саъид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир хурмо танасига ёпишиб турган ҳолда хутба қилар эдилар. Шунда у зотнинг олдиларига румлик бир киши келди ва: «Сизга хутба қиладиган бир минбар ясаб берайми?» деди. Ва у зотга сиз кўриб турган мана шу минбарни ясаб берди. Набий ﷺ унга чиқиб хутба қилганларида, тана туянинг боласига қилган ноласидек нола қилди. Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига тушдилар ва уни бағирларига босдилар, у тинчиди. Сўнг у зот уни кўмиш учун чуқур қазишга буюрдилар.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا الصَّعْقُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْحَسَنَ ، يَقُولُ : لَمَّا أَنْ قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ جَعَلَ " يُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَى خَشَبَةٍ وَيُحَدِّثُ النَّاسَ "، فَكَثُرُوا حَوْلَهُ، فَأَرَادَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُسْمِعَهُمْ، فَقَالَ : " ابْنُوا لِي شَيْئًا أَرْتَفِعُ عَلَيْهِ "، قَالُوا : كَيْفَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟، قَالَ : " عَرِيشٌ كَعَرِيشِ مُوسَى " ، فَلَمَّا أَنْ بَنَوْا لَهُ، قَالَ الْحَسَنُ : حَنَّتْ وَاللَّهِ الْخَشَبَةُ، قَالَ الْحَسَنُ : سُبْحَانَ اللَّهِ ! هَلْ تُبْتَغَى قُلُوبُ قَوْمٍ سَمِعُوا؟ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ : يَعْنِي هَذَا

Hasan aytadi: Nabiy ﷺ Madinaga kelganlarida, orqalarini bir yogʻochga suyab, odamlarga soʻzlar edilar. Odamlar u zotning atroflarida koʻpaydi. Nabiy ﷺ ularga eshittirishni istadilar va: «Menga ustiga koʻtariladigan bir narsa qurib beringlar», dedilar. Ular: «Qanday qilaylik, ey Allohning nabiysi?» dedilar. U zot: «Musoning chaylasi kabi bir chayla», dedilar. Ular u zotga qurib berganlarida — Hasan aytadi: — vallohi, yogʻoch nola qildi. Hasan dedi: Subhanalloh! Buni eshitgan qavmning qalbidan yana nima talab qilinadi? Abu Muhammad aytdi: Yaʼni mana shuni (nazarda tutdi).Ҳасан айтади: Набий ﷺ Мадинага келганларида, орқаларини бир ёғочга суяб, одамларга сўзлар эдилар. Одамлар у зотнинг атрофларида кўпайди. Набий ﷺ уларга эшиттиришни истадилар ва: «Менга устига кўтариладиган бир нарса қуриб беринглар», дедилар. Улар: «Қандай қилайлик, эй Аллоҳнинг набийси?» дедилар. У зот: «Мусонинг чайласи каби бир чайла», дедилар. Улар у зотга қуриб берганларида — Ҳасан айтади: — валлоҳи, ёғоч нола қилди. Ҳасан деди: Субҳаналлоҳ! Буни эшитган қавмнинг қалбидан яна нима талаб қилинади? Абу Муҳаммад айтди: Яъни мана шуни (назарда тутди).

أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ : يَخْطُبُ إِلَى جِذْعٍ قَبْلَ أَنْ يَتَّخِذَ الْمِنْبَرَ، فَلَمَّا اتَّخَذَ الْمِنْبَرَ وَتَحَوَّلَ إِلَيْهِ، حَنَّ الْجِذْعُ، فَاحْتَضَنَهُ، فَسَكَنَ "، وَقَالَ : " لَوْ لَمْ أَحْتَضِنْهُ، لَحَنَّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ " ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، بِمِثْلِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ minbar qilinishidan oldin bir xurmo tanasiga suyanib xutba qilar edilar. Minbar qilinib, u zot unga koʻchganlarida, tana nola qildi. U zot uni bagʻirlariga bosdilar va u tinchidi. Soʻng u zot: «Agar men uni bagʻrimga bosmaganimda, u qiyomat kunigacha nola qilardi», dedilar. Anas (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ минбар қилинишидан олдин бир хурмо танасига суяниб хутба қилар эдилар. Минбар қилиниб, у зот унга кўчганларида, тана нола қилди. У зот уни бағирларига босдилар ва у тинчиди. Сўнг у зот: «Агар мен уни бағримга босмаганимда, у қиёмат кунигача нола қиларди», дедилар. Анас (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : حَنَّتِ الْخَشَبَةُ الَّتِي كَانَ يَقُومُ عِنْدَهَا، " فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْهَا، وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهَا "، فَسَكَنَتْ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot yonida turadigan yogʻoch nola qildi. Shunda Rasululloh ﷺ uning oldiga bordilar va qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar, u esa tinchidi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот ёнида турадиган ёғоч нола қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига бордилар ва қўлларини унинг устига қўйдилар, у эса тинчиди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا إِسْحَاق بْنُ أَبِي طَلْحَةَ ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ : يَقُومُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَيُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَى جِذْعٍ مَنْصُوبٍ فِي الْمَسْجِدِ فَيَخْطُبُ النَّاسَ، فَجَاءَهُ رُومِيٌّ، فَقَالَ : أَلَا أَصْنَعُ لَكَ شَيْئًا تَقْعُدُ عَلَيْهِ وَكَأَنَّكَ قَائِمٌ؟ فَصَنَعَ لَهُ مِنْبَرًا لَهُ دَرَجَتَانِ، وَيَقْعُدُ عَلَى الثَّالِثَةِ، فَلَمَّا قَعَدَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى ذَلِكَ الْمِنْبَرِ، خَارَ الْجِذْعُ كَخُوَارِ الثَّوْرِ حَتَّى ارْتَجَّ الْمَسْجِدُ حُزْنًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَنَزَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمِنْبَرِ، فَالْتَزَمَهُ وَهُوَ يَخُورُ، فَلَمَّا الْتَزَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، سَكَنَ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَا وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ لَمْ أَلْتَزِمْهُ، لَمَا زَالَ هَكَذَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ حُزْنًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "، فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدُفِنَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ juma kuni turib, orqalarini masjidga oʻrnatilgan bir xurmo tanasiga suyar va odamlarga xutba qilar edilar. Shunda u zotning oldilariga rumlik bir kishi kelib: «Sizga ustida oʻtiradigan, ammo goʻyo tik turgandek boʻladigan bir narsa yasab beraymi?» dedi. Va u zotga ikki zinali minbar yasab berdi, u zot uchinchisiga oʻtirardilar. Allohning nabiysi ﷺ oʻsha minbarga oʻtirganlarida, tana hoʻkiz boʻkirganidek boʻkirdi, hatto Rasululloh ﷺ uchun qaygʻusidan masjid larzaga keldi. Rasululloh ﷺ minbardan tushib, uning oldiga bordilar va boʻkirib turgan holida uni quchoqladilar. Rasululloh ﷺ uni quchoqlaganlarida, u tinchidi. Soʻng u zot: «Ogoh boʻlinglar! Muhammadning joni Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar men uni quchoqlamaganimda, Rasululloh ﷺ uchun qaygʻusidan qiyomat kunigacha shundayligicha qolardi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ uni koʻmishga buyurdilar va u koʻmildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жума куни туриб, орқаларини масжидга ўрнатилган бир хурмо танасига суяр ва одамларга хутба қилар эдилар. Шунда у зотнинг олдиларига румлик бир киши келиб: «Сизга устида ўтирадиган, аммо гўё тик тургандек бўладиган бир нарса ясаб берайми?» деди. Ва у зотга икки зинали минбар ясаб берди, у зот учинчисига ўтирардилар. Аллоҳнинг набийси ﷺ ўша минбарга ўтирганларида, тана ҳўкиз бўкирганидек бўкирди, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ учун қайғусидан масжид ларзага келди. Расулуллоҳ ﷺ минбардан тушиб, унинг олдига бордилар ва бўкириб турган ҳолида уни қучоқладилар. Расулуллоҳ ﷺ уни қучоқлаганларида, у тинчиди. Сўнг у зот: «Огоҳ бўлинглар! Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, агар мен уни қучоқламаганимда, Расулуллоҳ ﷺ учун қайғусидан қиёмат кунигача шундайлигича қоларди», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни кўмишга буюрдилар ва у кўмилди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ أَيْمَنَ الْمَكِّيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ حَدِّثْنِي بِحَدِيثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتَهُ مِنْهُ أَرْوِيهِ عَنْكَ، فَقَالَ جَابِرٌ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفُرُهُ، فَلَبِثْنَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا نَطْعَمُ طَعَامًا، وَلَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَعَرَضَتْ فِي الْخَنْدَقِ كُدْيَةٌ فَجِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذِهِ كُدْيَةٌ قَدْ عَرَضَتْ، فِي الْخَنْدَقِ فَرَشَشْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ، فَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ، فَأَخَذَ الْمِعْوَلَ، أَوْ الْمِسْحَاةَ، ثُمَّ سَمَّى ثَلَاثًا، ثُمَّ ضَرَبَ فَعَادَتْ كَثِيبًا أَهْيَلَ، فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، ائْذَنْ لِي، قَالَ : فَأَذِنَ لِي، فَجِئْتُ امْرَأَتِي، فَقُلْتُ : ثَكِلَتْكِ أُمُّكِ قَدْ رَأَيْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا لَا صَبْرَ لِي عَلَيْهِ، فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَيْءٍ؟، فَقَالَتْ : عِنْدِي صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَعَنَاقٌ، قَالَ : فَطَحَنَّا الشَّعِيرَ، وَذَبَحْنَا الْعَنَاقَ، وَسَلَخْتُهَا، وَجَعَلْتُهَا، فِي الْبُرْمَةِ وَعَجَنْتُ الشَّعِيرَ، قَالَ : ثُمَّ قَالَ : رَجَعْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَبِثْتُ سَاعَةً، ثُمَّ اسْتَأْذَنْتُهُ الثَّانِيَةَ فَأَذِنَ لِي، فَجِئْتُ، فَإِذَا الْعَجِينُ قَدْ أَمْكَنَ، فَأَمَرْتُهَا بِالْخَبْزِ وَجَعَلْتُ الْقِدْرَ عَلَى الْأَثَاثِي، قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ : إِنَّمَا هِيَ الْأَثَافِيُّ وَلَكِنْ هَكَذَا، قَالَ : ثُمَّ جِئْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقُلْتُ : إِنَّ عِنْدَنَا طُعَيِّمًا لَنَا، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَقُومَ مَعِي أَنْتَ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلَانِ مَعَكَ، فَقَالَ : " وَكَمْ هُوَ؟ "، قُلْتُ : صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَعَنَاقٌ، فَقَالَ : " ارْجِعْ إِلَى أَهْلِكَ وَقُلْ لَهَا لَا تَنْزِعْ الْقِدْرَ مِنْ الْأَثَافِيِّ، وَلَا تُخْرِجْ الْخُبْزَ مِنْ التَّنُّورِ حَتَّى آتِيَ "، ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ : " قُومُوا إِلَى بَيْتِ جَابِرٍ "، قَالَ : فَاسْتَحْيَيْتُ حَيَاءً لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي : ثَكِلَتْكِ أُمُّكِ، قَدْ جَاءَكِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِأَصْحَابِهِ أَجْمَعِينَ، فَقَالَتْ : أَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَكَ : كَمْ الطَّعَامُ؟، فَقُلْتُ : نَعَمْ، فَقَالَتْ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَدْ أَخْبَرْتَهُ بِمَا كَانَ عِنْدَنَا، قَالَ : فَذَهَبَ عَنِّي بَعْضُ مَا كُنْتُ أَجِدُ، وَقُلْتُ : لَقَدْ صَدَقْتِ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَخَلَ، ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ : " لَا تَضَاغَطُوا "، " ثُمَّ بَرَّكَ عَلَى التَّنُّورِ وَعَلَى الْبُرْمَةِ "، قَالَ : فَجَعَلْنَا نَأْخُذُ مِنْ التَّنُّورِ الْخُبْزَ، وَنَأْخُذُ اللَّحْمَ مِنْ الْبُرْمَةِ، فَنُثَرِّدُ وَنَغْرِفُ لَهُمْ، وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِيَجْلِسْ عَلَى الصَّحْفَةِ سَبْعَةٌ أَوْ ثَمَانِيَةٌ "، فَإِذَا أَكَلُوا كَشَفْنَا عَنْ التَّنُّورِ، وَكَشَفْنَا عَنْ الْبُرْمَةِ، فَإِذَا هُمَا أَمْلَأُ مِمَّا كَانَا، فَلَمْ نَزَلْ نَفْعَلُ ذَلِكَ كُلَّمَا فَتَحْنَا التَّنُّورَ وَكَشَفْنَا عَنْ الْبُرْمَةِ، وَجَدْنَاهُمَا أَمْلَأَ مَا كَانَا حَتَّى شَبِعَ الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ، وَبَقِيَ طَائِفَةٌ مِنْ الطَّعَامِ، فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ النَّاسَ قَدْ أَصَابَتْهُمْ مَخْمَصَةٌ، فَكُلُوا وَأَطْعِمُوا "، فَلَمْ نَزَلْ يَوْمَنَا ذَلِكَ نَأْكُلُ وَنُطْعِمُ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُمْ كَانُوا ثَمَانَ مِئَةٍ، أَوْ قَالَ : ثَلَاثَ مِئَةٍ، قَالَ أَيْمَنُ : لَا أَدْرِي أَيُّهُمَا قَالَ

Ayman aytadi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)ga: «Menga Rasululloh ﷺdan oʻzingiz eshitgan bir hadisni soʻzlab bering, men uni sizdan rivoyat qilay», dedim. Jobir dedi: Xandaq kuni biz Rasululloh ﷺ bilan birga xandaq qazayotgan edik. Uch kun taom yemay turdik, unga qurbimiz ham yetmasdi. Xandaqda qattiq bir tepalik chiqib qoldi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, xandaqda mana shu qattiq tepalik chiqib qoldi», dedim. Biz uning ustiga suv sepdik. Nabiy ﷺ qorinlariga tosh bogʻlangan holda turdilar, ketmonni yoki belkurakni oldilar, soʻng uch marta bismillo aytdilar va urdilar. U toʻkiladigan qum uyumiga aylandi. Men Rasululloh ﷺdan buni koʻrganimda: «Yo Rasululloh, menga izn bering», dedim. U zot menga izn berdilar. Men xotinimning oldiga kelib: «Onang seni yoʻqotsin! Men Rasululloh ﷺdan sabr qilolmaydigan bir narsani koʻrdim. Sanda biror narsa bormi?» dedim. U: «Menda bir soʻ arpa va bir uloqcha bor», dedi. Biz arpani tortdik, uloqchani soʻydik, men uni terisini shildim va qozonga soldim, arpani esa xamir qildim. Soʻng Nabiy ﷺning oldiga qaytdim va bir soat turdim. Keyin u zotdan ikkinchi marta izn soʻradim, u zot menga izn berdilar. Kelsam, xamir koʻtarilibdi. Men xotinimga non yopishni buyurdim va qozonni oʻchoqning toshlariga qoʻydim. Abu Abdurrahmon aytdi: U «asofiy»dir, lekin shunday aytdi. Soʻng Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Bizda ozgina taomimiz bor. Agar maʼqul koʻrsangiz, oʻzingiz va yoningizda bir yoki ikki kishi bilan men bilan yuring», dedim. U zot: «U qancha?» dedilar. Men: «Bir soʻ arpa va bir uloqcha», dedim. U zot: «Ahlingning oldiga qayt va unga ayt: men kelmagunimcha qozonni oʻchoq toshlaridan tushirmasin, nonni tandirdan chiqarmasin», dedilar. Soʻng odamlarga: «Jobirning uyiga turinglar», dedilar. Men shunday uyaldimki, uni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Xotinimga: «Onang seni yoʻqotsin! Senikiga Rasululloh ﷺ butun sahobalari bilan keldilar», dedim. U: «Nabiy ﷺ sendan: taom qancha, deb soʻraganmidilar?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq, sen u zotga bizda bori nima ekanini aytgansan-ku», dedi. Shunda koʻnglimdagi narsaning bir qismi ketdi va men: «Toʻgʻri aytding», dedim. Nabiy ﷺ kelib kirdilar, soʻng sahobalariga: «Bir-biringizni siqmanglar», dedilar. Soʻng tandirga va qozonga baraka duosini qildilar. Biz tandirdan non olar, qozondan goʻsht olar, tarid qilib, ularga suzib berar edik. Nabiy ﷺ: «Bir laganga yetti yoki sakkiz kishi oʻtirsin», dedilar. Ular yeb boʻlganlarida, tandirni ochib, qozonni ochib qarasak, ikkovi avvalgisidan toʻlaroq edi. Biz shunday qilishda davom etdik: har gal tandirni ochsak va qozonni ochsak, ikkovini oldingidan toʻlaroq topardik, toki barcha musulmonlar toʻyguncha. Taomdan yana bir qismi qoldi. Rasululloh ﷺ bizga: «Odamlarni ochlik tutgan. Yenglar va (boshqalarga) yediringlar», dedilar. Biz oʻsha kunimizda yeyish va yedirishda davom etdik. (Rovi) aytdi: U menga xabar berdiki, ular sakkiz yuz kishi edilar, yoki uch yuz kishi dedi. Ayman aytdi: Ikkovidan qaysi birini aytganini bilmayman.Айман айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)га: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан ўзингиз эшитган бир ҳадисни сўзлаб беринг, мен уни сиздан ривоят қилай», дедим. Жобир деди: Хандақ куни биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга хандақ қазаётган эдик. Уч кун таом емай турдик, унга қурбимиз ҳам етмасди. Хандақда қаттиқ бир тепалик чиқиб қолди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, хандақда мана шу қаттиқ тепалик чиқиб қолди», дедим. Биз унинг устига сув сепдик. Набий ﷺ қоринларига тош боғланган ҳолда турдилар, кетмонни ёки белкуракни олдилар, сўнг уч марта бисмилло айтдилар ва урдилар. У тўкиладиган қум уюмига айланди. Мен Расулуллоҳ ﷺдан буни кўрганимда: «Ё Расулуллоҳ, менга изн беринг», дедим. У зот менга изн бердилар. Мен хотинимнинг олдига келиб: «Онанг сени йўқотсин! Мен Расулуллоҳ ﷺдан сабр қилолмайдиган бир нарсани кўрдим. Санда бирор нарса борми?» дедим. У: «Менда бир сў арпа ва бир улоқча бор», деди. Биз арпани тортдик, улоқчани сўйдик, мен уни терисини шилдим ва қозонга солдим, арпани эса хамир қилдим. Сўнг Набий ﷺнинг олдига қайтдим ва бир соат турдим. Кейин у зотдан иккинчи марта изн сўрадим, у зот менга изн бердилар. Келсам, хамир кўтарилибди. Мен хотинимга нон ёпишни буюрдим ва қозонни ўчоқнинг тошларига қўйдим. Абу Абдурраҳмон айтди: У «асофий»дир, лекин шундай айтди. Сўнг Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Бизда озгина таомимиз бор. Агар маъқул кўрсангиз, ўзингиз ва ёнингизда бир ёки икки киши билан мен билан юринг», дедим. У зот: «У қанча?» дедилар. Мен: «Бир сў арпа ва бир улоқча», дедим. У зот: «Аҳлингнинг олдига қайт ва унга айт: мен келмагунимча қозонни ўчоқ тошларидан туширмасин, нонни тандирдан чиқармасин», дедилар. Сўнг одамларга: «Жобирнинг уйига туринглар», дедилар. Мен шундай уялдимки, уни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Хотинимга: «Онанг сени йўқотсин! Сеникига Расулуллоҳ ﷺ бутун саҳобалари билан келдилар», дедим. У: «Набий ﷺ сендан: таом қанча, деб сўраганмидилар?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ, сен у зотга бизда бори нима эканини айтгансан-ку», деди. Шунда кўнглимдаги нарсанинг бир қисми кетди ва мен: «Тўғри айтдинг», дедим. Набий ﷺ келиб кирдилар, сўнг саҳобаларига: «Бир-бирингизни сиқманглар», дедилар. Сўнг тандирга ва қозонга барака дуосини қилдилар. Биз тандирдан нон олар, қозондан гўшт олар, тарид қилиб, уларга сузиб берар эдик. Набий ﷺ: «Бир лаганга етти ёки саккиз киши ўтирсин», дедилар. Улар еб бўлганларида, тандирни очиб, қозонни очиб қарасак, иккови аввалгисидан тўлароқ эди. Биз шундай қилишда давом этдик: ҳар гал тандирни очсак ва қозонни очсак, икковини олдингидан тўлароқ топардик, токи барча мусулмонлар тўйгунча. Таомдан яна бир қисми қолди. Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Одамларни очлик тутган. Енглар ва (бошқаларга) едиринглар», дедилар. Биз ўша кунимизда ейиш ва едиришда давом этдик. (Рови) айтди: У менга хабар бердики, улар саккиз юз киши эдилар, ёки уч юз киши деди. Айман айтди: Икковидан қайси бирини айтганини билмайман.

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ هُوَ ابْنُ عَمْرٍو ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : أَمَرَ أَبُو طَلْحَةَ أُمَّ سُلَيْمٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا، أَنْ تَجْعَلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَعَامًا يَأْكُلُ مِنْهُ، قَالَ : ثُمَّ بَعَثَنِي أَبُو طَلْحَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَيْتُهُ، فَقُلْتُ : بَعَثَنِي إِلَيْكَ أَبُو طَلْحَةَ، فَقَالَ لِلْقَوْمِ : " قُومُوا "، فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ الْقَوْمُ مَعَهُ، فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّمَا صَنَعْتُ طَعَامًا لِنَفْسِكَ خَاصَّةً؟، فَقَالَ : " لَا عَلَيْكَ انْطَلِقْ "، قَالَ : فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ الْقَوْمُ، قَالَ : فَجِيءَ بِالطَّعَامِ، " فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ وَسَمَّى عَلَيْهِ "، ثُمَّ قَالَ : " ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ "، قَالَ : فَأَذِنَ لَهُمْ، فَقَالَ : " كُلُوا بِاسْمِ اللَّهِ "، فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا، ثُمَّ قَامُوا، " ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ كَمَا صَنَعَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى وَسَمَّى عَلَيْهِ "، ثُمَّ قَالَ : " ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ "، فَأَذِنَ لَهُمْ، فَقَالَ : " كُلُوا، بِاسْمِ اللَّهِ " فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا، ثُمَّ قَامُوا حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ بِثَمَانِينَ رَجُلًا، قَالَ : " وَأَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَهْلُ الْبَيْتِ وَتَرَكُوا سُؤْرًا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Talha Ummu Sulaym (roziyallohu anho)ga Rasululloh ﷺ uchun yeydigan taom tayyorlashni buyurdi. Soʻng Abu Talha meni Rasululloh ﷺning oldilariga yubordi. Men u zotning oldilariga kelib: «Meni sizning oldingizga Abu Talha yubordi», dedim. U zot qavmga: «Turinglar», dedilar. U zot yoʻlga tushdilar, qavm ham u zot bilan birga yoʻlga tushdi. Abu Talha: «Yo Rasululloh, men faqat sizning oʻzingiz uchun taom tayyorlagan edim-ku?» dedi. U zot: «Senga zarari yoʻq, yur», dedilar. U zot yurdilar, qavm ham yurdi. Taom keltirildi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini qoʻydilar va unga bismillo aytdilar. Soʻng: «Oʻn kishiga izn ber», dedilar. U ularga izn berdi. U zot: «Allohning ismi bilan yenglar», dedilar. Ular toʻyguncha yedilar, soʻng turdilar. Soʻng u zot birinchi martada qilganlaridek qoʻllarini qoʻydilar va bismillo aytdilar. Soʻng: «Oʻn kishiga izn ber», dedilar. U ularga izn berdi. U zot: «Allohning ismi bilan yenglar», dedilar. Ular toʻyguncha yedilar, soʻng turdilar. U zot shuni sakson kishiga qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ va uy ahli yedilar va yana ortigʻini qoldirdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Талҳа Умму Сулайм (розияллоҳу анҳо)га Расулуллоҳ ﷺ учун ейдиган таом тайёрлашни буюрди. Сўнг Абу Талҳа мени Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига юборди. Мен у зотнинг олдиларига келиб: «Мени сизнинг олдингизга Абу Талҳа юборди», дедим. У зот қавмга: «Туринглар», дедилар. У зот йўлга тушдилар, қавм ҳам у зот билан бирга йўлга тушди. Абу Талҳа: «Ё Расулуллоҳ, мен фақат сизнинг ўзингиз учун таом тайёрлаган эдим-ку?» деди. У зот: «Сенга зарари йўқ, юр», дедилар. У зот юрдилар, қавм ҳам юрди. Таом келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини қўйдилар ва унга бисмилло айтдилар. Сўнг: «Ўн кишига изн бер», дедилар. У уларга изн берди. У зот: «Аллоҳнинг исми билан енглар», дедилар. Улар тўйгунча едилар, сўнг турдилар. Сўнг у зот биринчи мартада қилганларидек қўлларини қўйдилар ва бисмилло айтдилар. Сўнг: «Ўн кишига изн бер», дедилар. У уларга изн берди. У зот: «Аллоҳнинг исми билан енглар», дедилар. Улар тўйгунча едилар, сўнг турдилар. У зот шуни саксон кишига қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва уй аҳли едилар ва яна ортиғини қолдирдилар.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا أَبَانُ هُوَ الْعَطَّارُ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، أَنَّهُ طَبَخَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قِدْرًا، فَقَالَ لَهُ : " نَاوِلْنِي الْذِّرَاعَ "، وَكَانَ يُعْجِبُهُ الذِّرَاعُ، فَنَاوَلَهُ الذِّرَاعَ، ثُمَّ قَالَ : " نَاوِلْنِي الذِّرَاعَ "، فَنَاوَلَهُ ذِرَاعًا، ثُمَّ قَالَ : " نَاوِلْنِي الذِّرَاعَ "، فَقُلْتُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ، وَكَمْ لِلشَّاةِ مِنْ ذِرَاعٍ؟ فَقَالَ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ أَنْ لَوْ سَكَتَّ لَأُعْطَيْتَ أَذْرُعًا مَا دَعَوْتُ بِهِ "

Abu Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ uchun bir qozon (goʻsht) pishirdi. U zot unga: «Menga kurakni uzat», dedilar — u zotga kurak yoqar edi. U zotga kurakni uzatdi. Soʻng u zot: «Menga kurakni uzat», dedilar. U zotga yana bir kurak uzatdi. Soʻng u zot: «Menga kurakni uzat», dedilar. Men: «Ey Allohning nabiysi, qoʻyning nechta kuragi boʻladi?» dedim. U zot: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar jim tursang, men soʻraganim sayin senga kuraklar berilaverar edi», dedilar.Абу Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ учун бир қозон (гўшт) пиширди. У зот унга: «Менга куракни узат», дедилар — у зотга курак ёқар эди. У зотга куракни узатди. Сўнг у зот: «Менга куракни узат», дедилар. У зотга яна бир курак узатди. Сўнг у зот: «Менга куракни узат», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг набийси, қўйнинг нечта кураги бўлади?» дедим. У зот: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, агар жим турсанг, мен сўраганим сайин сенга кураклар берилаверар эди», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَان ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ الْأَسْوَدِ ، عَنْ نُبَيْحٍ الْعَنَزِيِّ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لِيُقَاتِلَهُمْ، فَقَالَ أَبِي عَبْدُ اللَّهِ : يَا جَابِرُ، لَا عَلَيْكَ أَنْ تَكُونَ، فِي نَظَّارِي أَهْلِ الْمَدِينَةِ حَتَّى تَعْلَمَ إِلَى مَا يَصِيرُ أَمْرُنَا، فَإِنِّي وَاللَّهِ لَوْلَا أَنِّي أَتْرُكُ بَنَاتٍ لِي بَعْدِي، لَأَحْبَبْتُ أَنْ تُقْتَلَ بَيْنَ يَدَيَّ، قَالَ : فَبَيْنَمَا أَنَا فِي النَّظَّارِينَ إِذْ جَاءَتْ عَمَّتِي بِأَبِي وَخَالِي لِتَدْفُنَهُمَا فِي مَقَابِرِنَا، فَلَحِقَ رَجُلٌ يُنَادِي، إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَرُدُّوا الْقَتْلَى فَتَدْفُنُوهَا فِي مَضَاجِعَهَا حَيْثُ قُتِلَتْ، فَرَدَدْنَاهُمَا، فَدَفَنَّاهُمَا فِي مَضْجَعِهِمَا حَيْثُ قُتِلَا : فَبَيْنَا أَنَا فِي خِلَافَةِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، إِذْ جَاءَنِي رَجُلٌ، فَقَالَ : يَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، لَقَدْ أَثَارَ أَبَاكَ عُمَّالُ مُعَاوِيَةَ، فَبَدَا، فَخَرَجَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ، فَانْطَلَقْتُ إِلَيْهِ فَوَجَدْتُهُ عَلَى النَّحْوِ الَّذِي دَفَنْتُهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ إِلَّا مَا لَمْ يَدَعِ الْقَتِيلَ، قَالَ : فَوَارَيْتُهُ، وَتَرَكَ أَبِي عَلَيْهِ دَيْنًا مِنْ التَّمْرِ فَاشْتَدَّ عَلَيَّ بَعْضُ غُرَمَائِهِ، فِي التَّقَاضِي، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي أُصِيبَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، وَإِنَّهُ تَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا مِنَ التَّمْرِ، وَإِنَّهُ قَدْ اشْتَدَّ عَلَيَّ بَعْضُ غُرَمَائِهِ فِي الطَّلَبِ، فَأُحِبُّ أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ لَعَلَّهُ أَنْ يُنْظِرَنِي طَائِفَةً مِنْ تَمْرِهِ إِلَى هَذَا الصِّرَامِ الْمُقْبِلِ، قَالَ : " نَعَمْ آتِيكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَرِيبًا مِنْ وَسَطِ النَّهَارِ "، قَالَ : فَجَاءَ وَمَعَهُ حَوَارِيُّوهُ، قَالَ : فَجَلَسُوا فِي الظِّلِّ وَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْنَا، قَالَ : وَقَدْ قُلْتُ لِامْرَأَتِي : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَاءَنِي الْيَوْمَ وَسَطَ النَّهَارِ، فَلَا يَرَيَنَّكِ وَلَا تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْتِي بِشَيْءٍ وَلَا تُكَلِّمِيهِ، فَفَرَشَتْ فِرَاشًا وَوِسَادَةً فَوَضَعَ رَأْسَهُ، فَنَامَ، فَقُلْتُ لِمَوْلًى لِي : اذْبَحْ هَذِهِ الْعَنَاقَ، وَهِيَ دَاجِنٌ سَمِينَة، فَالْوَحَا وَالْعَجْلَ افْرَغْ مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَسْتَيْقِظَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَكَ، فَلَمْ نَزَلْ فِيهَا حَتَّى فَرَغْنَا مِنْهَا، وَهُوَ نَائِمٌ، فَقُلْتُ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ يَسْتَيْقِظُ يَدْعُو بِطَهُورِ، وَأَنَا أَخَافُ إِذَا فَرَغَ أَنْ يَقُومَ، فَلَا يَفْرَغْ مِنْ طُهُورِهِ حَتَّى يُوضَعَ الْعَنَاقُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ، قَالَ : " يَا جَابِرُ ائْتِنِي بِطَهُورٍ "، قَالَ : نَعَمْ، فَلَمْ يَفْرَغْ مِنْ وُضُوئِهِ حَتَّى وُضِعَتِ الْعَنَاقُ بَيْنَ يَدَيْهِ، قَالَ : فَنَظَرَ إِلَيَّ، فَقَالَ : " كَأَنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ حُبَّنَا اللَّحْمَ، ادْعُ أَبَا بَكْر "، ثُمَّ دَعَا حَوَارِيِّيهِ، قَالَ : فَجِيءَ بِالطَّعَامِ فَوُضِعَ، قَالَ : فَوَضَعَ يَدَهُ، وَقَالَ : " بِسْمِ اللَّهِ كُلُوا "، فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا وَفَضَلَ مِنْهَا لَحْمٌ كَثِيرٌ، وَقَالَ : وَاللَّهِ إِنَّ مَجْلِسَ بَنِي سَلِمَةَ لَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِمْ، هُوَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَعْيُنِهِمْ، مَا يَقْرَبُونَهُ مَخَافَةَ أَنْ يُؤْذُوهُ، ثُمَّ قَامَ، وَقَامَ أَصْحَابُهُ، فَخَرَجُوا بَيْنَ يَدَيْهِ، وَكَانَ يَقُولُ : " خَلُّوا ظَهْرِي لِلْمَلَائِكَةِ "، قَالَ : فَاتَّبَعْتُهُمْ حَتَّى بَلَغْتُ سَقُفَّةَ الْبَابِ، فَأَخْرَجَتِ امْرَأَتِي صَدْرَهَا وَكَانَتْ سَتِّيرَةً، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، صَلِّ عَلَيَّ وَعَلَى زَوْجِي، قَالَ : " صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكِ وَعَلَى زَوْجِكِ "، ثُمَّ قَالَ : " ادْعُوا لِي فُلَانًا لِلْغَرِيمِ الَّذِي اشْتَدَّ عَلَيَّ فِي الطَّلَبِ، فَقَالَ : " أَنْسِ جَابِرًا طَائِفَةً مِنْ دَيْنِكَ الَّذِي عَلَى أَبِيهِ إِلَى هَذَا الصِّرَامِ الْمُقْبِلِ "، قَالَ : مَا أَنَا بِفَاعِلٍ، قَالَ : وَاعْتَلَّ وَقَالَ : إِنَّمَا هُوَ مَالُ يَتَامَى، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ جَابِرٌ؟ " قَالَ : قُلْتُ : أَنَا ذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ : " كِلْ لَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَوْفَ يُوَفِّيهِ "، فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ، فَإِذَا الشَّمْسُ قَدْ دَلَكَتْ، قَالَ : " الصَّلَاةُ يَا أَبَا بَكْرٍ "، فَانْدَفَعُوا إِلَى الْمَسْجِدِ، فَقُلْتُ لِغَرِيمِي : قَرِّبْ أَوْعِيَتَكَ، فَكِلْتُ لَهُ مِنْ الْعَجْوَةِ فَوَفَّاهُ اللَّهُ وَفَضُلَ لَنَا مِنْ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا، قَالَ : فَجِئْتُ أَسْعَى إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَسْجِدِهِ كَأَنِّي شَرَارَةٌ، فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ صَلَّى، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ كِلْتُ لِغَرِيمِي تَمْرَهُ فَوَفَّاهُ اللَّهُ وَفَضُلَ لَنَا مِنْ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ؟ "، قَالَ : فَجَاءَ يُهَرْوِلُ، قَالَ : " سَلْ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ غَرِيمِهِ وَتَمْرِهِ "، قَالَ : مَا أَنَا بِسَائِلِهِ، قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ اللَّهَ سَوْفَ يُوَفِّيهِ إِذْ أَخْبَرْتَ أَنَّ اللَّهَ سَوْفَ يُوَفِّيهِ فَرَدَّدَ عَلَيْهِ، وَرَدَّدَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ : مَا أَنَا بِسَائِلِهِ، وَكَانَ لَا يُرَاجَعُ بَعْدَ الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ، فَقَالَ : مَا فَعَلَ غَرِيمُكَ وَتَمْرُكَ؟، قَالَ : قُلْتُ : وَفَّاهُ اللَّهُ وَفَضُلَ لَنَا مِنْ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا، قالَ : فَرَجَعْتُ إِلَى امْرَأَتِي، فَقُلْتُ : أَلَمْ أَكُنْ نَهَيْتُكِ أَنْ تُكَلِّمِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَيْتِي؟، فَقَالَتْ : تَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُورِدُ نَبِيَّهُ فِي بَيْتِي ثُمَّ يَخْرُجُ وَلَا أَسْأَلُهُ الصَّلَاةَ عَلَيَّ وَعَلَى زَوْجِي

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mushriklar bilan jang qilish uchun chiqdilar. Otam Abdulloh menga: «Ey Jobir, ishimiz nima bilan tugashini bilguningcha Madina ahlining tomoshabinlari orasida boʻlishingda zarar yoʻq. Vallohi, agar ortimda qizlarimni qoldirayotgan boʻlmaganimda, sening koʻz oldimda oʻldirilishingni yaxshi koʻrardim», dedi. Men tomoshabinlar orasida turganimda, ammam otam bilan togʻamni qabristonimizga koʻmish uchun olib keldi. Shunda bir kishi yetib kelib: «Nabiy ﷺ sizlarga oʻldirilganlarni qaytarib, oʻzlari oʻldirilgan joyda, yotgan joylariga koʻmishingizni buyurdilar», deb nido qildi. Biz ikkovini qaytardik va oʻldirilgan joylarida, yotgan joyiga koʻmdik. Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) xalifaligi paytida oldimga bir kishi kelib: «Ey Jobir ibn Abdulloh, Muoviyaning ishchilari otangning (qabrini) qoʻzgʻab yuborishibdi, u ochilib qolibdi va bir qismi chiqib qolibdi», dedi. Men uning oldiga bordim va uni koʻmganimdek holatda topdim, oʻldirilgan kishida qoladigan (yara)dan boshqa hech narsa oʻzgarmagan edi. Men uni yana koʻmdim. Otam oʻz zimmasida xurmodan qarz qoldirgan edi va uning baʼzi qarzdorlari mendan talab qilishda qattiqlik qildilar. Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, otam falon-falon kuni halok boʻldi va zimmasida xurmodan qarz qoldirdi. Uning baʼzi qarz egalari mendan talab qilishda qattiqlik qilmoqdalar. Menga shu ishda yordam berishingizni istayman, balki u xurmosining bir qismini kelayotgan hosil paytigacha kechiktirar», dedim. U zot: «Ha, in shaa Allohu, senikiga kun oʻrtasiga yaqin kelaman», dedilar. U zot havoriylari bilan keldilar. Ular soyada oʻtirdilar. Rasululloh ﷺ salom berdilar, izn soʻradilar va soʻng huzurimizga kirdilar. Men xotinimga: «Bugun kun oʻrtasida Rasululloh ﷺ menikiga keladilar. U zot seni koʻrmasin, uyimda Rasululloh ﷺga hech narsa bilan ozor berma va u zot bilan gaplashma», deb aytgan edim. U toʻshak va yostiq soldi, u zot boshlarini qoʻyib uxlab qoldilar. Men bir xizmatkorimga: «Mana bu uloqchani soʻy — u uy boqar, semiz edi — tez va shosh, Rasululloh ﷺ uygʻonmasidan uni tayyorlab boʻl, men ham sen bilan birgaman», dedim. Biz undan tayyorlab boʻlgunimizcha shu ishda boʻldik, u zot esa uxlar edilar. Men: «Rasululloh ﷺ uygʻonganlarida tahorat suvi soʻraydilar, tahoratni tugatganlarida turib ketishlaridan qoʻrqaman. Shuning uchun uloqcha u zotning oldilariga qoʻyilmagunicha tahoratlarini tugatmasinlar», dedim. U zot uygʻonganlarida: «Ey Jobir, menga tahorat suvi keltir», dedilar. Men: «Xoʻp», dedim. U zot tahoratlarini tugatmasdanoq uloqcha oldilariga qoʻyildi. U zot menga qarab: «Goʻyo sen bizning goʻshtni yaxshi koʻrishimizni bilgandeksan. Abu Bakrni chaqir», dedilar. Soʻng havoriylarini chaqirdilar. Taom keltirilib qoʻyildi. U zot qoʻllarini qoʻydilar va: «Bismillah, yenglar», dedilar. Ular toʻyguncha yedilar va undan koʻp goʻsht ortib qoldi. (Jobir) dedi: Vallohi, Banu Salimaning majlisi ularga qarab turardi; u zot ularga oʻz koʻzlaridan ham sevimliroq edilar, ammo u zotga ozor berib qoʻyishdan qoʻrqib, yaqin kelmasdilar. Soʻng u zot turdilar, sahobalari ham turdi va ular u zotning oldilarida chiqdilar. U zot: «Orqamni farishtalarga boʻsh qoʻyinglar», der edilar. Men ularning ortidan bordim va eshik boʻsagʻasiga yetdim. Shunda xotinim — u pardali ayol edi — koʻkragini chiqarib: «Yo Rasululloh, menga va erimga duo qiling», dedi. U zot: «Alloh senga va eringga rahmat qilsin», dedilar. Soʻng: «Menga falonchini chaqiringlar», dedilar — mendan talab qilishda qattiqlik qilgan qarz egasini. Va unga: «Otasi zimmasidagi qarzingning bir qismini Jobirga kelayotgan hosil paytigacha kechiktir», dedilar. U: «Men buni qilmayman», dedi va bahona qilib: «Bu yetimlarning moli-ku», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Jobir qani?» dedilar. Men: «Mana men, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Unga oʻlchab ber, albatta, Alloh taolo uni toʻldiradi», dedilar. Soʻng boshlarini osmonga koʻtardilar, quyosh ogʻgan edi. U zot: «Namoz, ey Abu Bakr», dedilar va ular masjidga yoʻl oldilar. Men qarz egamga: «Idishlaringni yaqin keltir», dedim va unga ajva xurmosidan oʻlchab berdim. Alloh uning haqqini toʻldirdi va bizga xurmodan yana shuncha-shuncha ortib qoldi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga, u zotning masjidlariga goʻyo bir uchqundek yugurib bordim. Rasululloh ﷺni namoz oʻqib boʻlgan holda topdim va: «Yo Rasululloh, men qarz egamga uning xurmosini oʻlchab berdim, Alloh uning haqqini toʻldirdi va bizga xurmodan shuncha-shuncha ortib qoldi», dedim. Rasululloh ﷺ: «Umar ibn Xattob qani?» dedilar. U shoshib keldi. U zot: «Jobir ibn Abdullohdan qarz egasi va xurmosi haqida soʻra», dedilar. U: «Men undan soʻramayman. Siz Alloh uning haqqini toʻldirishini xabar berganingizdan keyin, Alloh uni toʻldirishini bilaman», dedi. U zot bu soʻzni unga uch marta qaytardilar, u har safar: «Men undan soʻramayman», der edi. Uchinchi martadan keyin u zotga qaytarib javob berilmasdi. Soʻng u: «Qarz egang va xurmoyingga nima boʻldi?» dedi. Men: «Alloh uning haqqini toʻldirdi va bizga xurmodan shuncha-shuncha ortib qoldi», dedim. Soʻng men xotinimning oldiga qaytib: «Men senga uyimda Rasululloh ﷺ bilan gaplashishni qaytarmaganmidim?» dedim. U: «Alloh taolo Oʻz nabiysini mening uyimga kiritsa-yu, soʻng u zot chiqib ketsalar-u, men u zotdan oʻzimga va erimga duo qilishlarini soʻramayman deb oʻylaysanmi?» dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мушриклар билан жанг қилиш учун чиқдилар. Отам Абдуллоҳ менга: «Эй Жобир, ишимиз нима билан тугашини билгунингча Мадина аҳлининг томошабинлари орасида бўлишингда зарар йўқ. Валлоҳи, агар ортимда қизларимни қолдираётган бўлмаганимда, сенинг кўз олдимда ўлдирилишингни яхши кўрардим», деди. Мен томошабинлар орасида турганимда, аммам отам билан тоғамни қабристонимизга кўмиш учун олиб келди. Шунда бир киши етиб келиб: «Набий ﷺ сизларга ўлдирилганларни қайтариб, ўзлари ўлдирилган жойда, ётган жойларига кўмишингизни буюрдилар», деб нидо қилди. Биз икковини қайтардик ва ўлдирилган жойларида, ётган жойига кўмдик. Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) халифалиги пайтида олдимга бир киши келиб: «Эй Жобир ибн Абдуллоҳ, Муовиянинг ишчилари отангнинг (қабрини) қўзғаб юборишибди, у очилиб қолибди ва бир қисми чиқиб қолибди», деди. Мен унинг олдига бордим ва уни кўмганимдек ҳолатда топдим, ўлдирилган кишида қоладиган (яра)дан бошқа ҳеч нарса ўзгармаган эди. Мен уни яна кўмдим. Отам ўз зиммасида хурмодан қарз қолдирган эди ва унинг баъзи қарздорлари мендан талаб қилишда қаттиқлик қилдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, отам фалон-фалон куни ҳалок бўлди ва зиммасида хурмодан қарз қолдирди. Унинг баъзи қарз эгалари мендан талаб қилишда қаттиқлик қилмоқдалар. Менга шу ишда ёрдам беришингизни истайман, балки у хурмосининг бир қисмини келаётган ҳосил пайтигача кечиктирар», дедим. У зот: «Ҳа, ин шаа Аллоҳу, сеникига кун ўртасига яқин келаман», дедилар. У зот ҳаворийлари билан келдилар. Улар сояда ўтирдилар. Расулуллоҳ ﷺ салом бердилар, изн сўрадилар ва сўнг ҳузуримизга кирдилар. Мен хотинимга: «Бугун кун ўртасида Расулуллоҳ ﷺ меникига келадилар. У зот сени кўрмасин, уйимда Расулуллоҳ ﷺга ҳеч нарса билан озор берма ва у зот билан гаплашма», деб айтган эдим. У тўшак ва ёстиқ солди, у зот бошларини қўйиб ухлаб қолдилар. Мен бир хизматкоримга: «Мана бу улоқчани сўй — у уй боқар, семиз эди — тез ва шош, Расулуллоҳ ﷺ уйғонмасидан уни тайёрлаб бўл, мен ҳам сен билан биргаман», дедим. Биз ундан тайёрлаб бўлгунимизча шу ишда бўлдик, у зот эса ухлар эдилар. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ уйғонганларида таҳорат суви сўрайдилар, таҳоратни тугатганларида туриб кетишларидан қўрқаман. Шунинг учун улоқча у зотнинг олдиларига қўйилмагунича таҳоратларини тугатмасинлар», дедим. У зот уйғонганларида: «Эй Жобир, менга таҳорат суви келтир», дедилар. Мен: «Хўп», дедим. У зот таҳоратларини тугатмасданоқ улоқча олдиларига қўйилди. У зот менга қараб: «Гўё сен бизнинг гўштни яхши кўришимизни билгандексан. Абу Бакрни чақир», дедилар. Сўнг ҳаворийларини чақирдилар. Таом келтирилиб қўйилди. У зот қўлларини қўйдилар ва: «Бисмиллаҳ, енглар», дедилар. Улар тўйгунча едилар ва ундан кўп гўшт ортиб қолди. (Жобир) деди: Валлоҳи, Бану Салиманинг мажлиси уларга қараб турарди; у зот уларга ўз кўзларидан ҳам севимлироқ эдилар, аммо у зотга озор бериб қўйишдан қўрқиб, яқин келмасдилар. Сўнг у зот турдилар, саҳобалари ҳам турди ва улар у зотнинг олдиларида чиқдилар. У зот: «Орқамни фаришталарга бўш қўйинглар», дер эдилар. Мен уларнинг ортидан бордим ва эшик бўсағасига етдим. Шунда хотиним — у пардали аёл эди — кўкрагини чиқариб: «Ё Расулуллоҳ, менга ва эримга дуо қилинг», деди. У зот: «Аллоҳ сенга ва эрингга раҳмат қилсин», дедилар. Сўнг: «Менга фалончини чақиринглар», дедилар — мендан талаб қилишда қаттиқлик қилган қарз эгасини. Ва унга: «Отаси зиммасидаги қарзингнинг бир қисмини Жобирга келаётган ҳосил пайтигача кечиктир», дедилар. У: «Мен буни қилмайман», деди ва баҳона қилиб: «Бу етимларнинг моли-ку», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жобир қани?» дедилар. Мен: «Мана мен, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Унга ўлчаб бер, албатта, Аллоҳ таоло уни тўлдиради», дедилар. Сўнг бошларини осмонга кўтардилар, қуёш оғган эди. У зот: «Намоз, эй Абу Бакр», дедилар ва улар масжидга йўл олдилар. Мен қарз эгамга: «Идишларингни яқин келтир», дедим ва унга ажва хурмосидан ўлчаб бердим. Аллоҳ унинг ҳаққини тўлдирди ва бизга хурмодан яна шунча-шунча ортиб қолди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига, у зотнинг масжидларига гўё бир учқундек югуриб бордим. Расулуллоҳ ﷺни намоз ўқиб бўлган ҳолда топдим ва: «Ё Расулуллоҳ, мен қарз эгамга унинг хурмосини ўлчаб бердим, Аллоҳ унинг ҳаққини тўлдирди ва бизга хурмодан шунча-шунча ортиб қолди», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Умар ибн Хаттоб қани?» дедилар. У шошиб келди. У зот: «Жобир ибн Абдуллоҳдан қарз эгаси ва хурмоси ҳақида сўра», дедилар. У: «Мен ундан сўрамайман. Сиз Аллоҳ унинг ҳаққини тўлдиришини хабар берганингиздан кейин, Аллоҳ уни тўлдиришини биламан», деди. У зот бу сўзни унга уч марта қайтардилар, у ҳар сафар: «Мен ундан сўрамайман», дер эди. Учинчи мартадан кейин у зотга қайтариб жавоб берилмасди. Сўнг у: «Қарз эганг ва хурмойингга нима бўлди?» деди. Мен: «Аллоҳ унинг ҳаққини тўлдирди ва бизга хурмодан шунча-шунча ортиб қолди», дедим. Сўнг мен хотинимнинг олдига қайтиб: «Мен сенга уйимда Расулуллоҳ ﷺ билан гаплашишни қайтармаганмидим?» дедим. У: «Аллоҳ таоло Ўз набийсини менинг уйимга киритса-ю, сўнг у зот чиқиб кетсалар-у, мен у зотдан ўзимга ва эримга дуо қилишларини сўрамайман деб ўйлайсанми?» деди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ ، حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ مُحَمَّدًا K عَلَى الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمْ السَّلامُ وَعَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ، فَقَالُوا : يَا ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، بِمَ فَضَّلَهُ عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ؟، قَالَ : إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِأَهْلِ السَّمَاءِ # وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ سورة الأنبياء آية 29 #، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : # إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا { 1 } لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ سورة الفتح آية 1-2 #، قَالُوا : فَمَا فَضْلُهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمْ السَّلامُ؟ قَالَ : قَالَ اللَّهُ G : # وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ سورة إبراهيم آية 4 #، وَقَالَ اللَّهُ G لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : # وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ سورة سبأ آية 28 #، فَأَرْسَلَهُ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Albatta, Alloh Muhammad ﷺni nabiylardan (alayhimussalom) va osmon ahlidan ustun qildi. Ular: «Ey Ibn Abbos, Alloh u zotni osmon ahlidan nima bilan ustun qildi?» dedilar. U dedi: Albatta, Alloh osmon ahliga: {Ulardan kim: Men Undan boʻlak ilohman, desa, biz uni jahannam bilan jazolaymiz. Zolimlarni ana shunday jazolaymiz} (Anbiyo, 29) dedi. Alloh taolo Muhammad ﷺga esa: {Albatta, Biz senga ochiq-oydin fath ato etdik. Alloh sening avvalgi va keyingi gunohlaringni magʻfirat qilishi uchun} (Fath, 1-2) dedi. Ular: «U zotning nabiylardan (alayhimussalom) ustunligi nimada?» dedilar. U dedi: Alloh: {Biz har bir elchini ularga bayon qilib berishi uchun oʻz qavmining tili bilan yubordik} (Ibrohim, 4) dedi. Alloh Muhammad ﷺga esa: {Biz seni faqat barcha odamlarga (elchi qilib) yubordik} (Sabaʼ, 28) dedi. Bas, Alloh u zotni jinlarga ham, insonlarga ham yubordi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Албатта, Аллоҳ Муҳаммад ﷺни набийлардан (алайҳимуссалом) ва осмон аҳлидан устун қилди. Улар: «Эй Ибн Аббос, Аллоҳ у зотни осмон аҳлидан нима билан устун қилди?» дедилар. У деди: Албатта, Аллоҳ осмон аҳлига: {Улардан ким: Мен Ундан бўлак илоҳман, деса, биз уни жаҳаннам билан жазолаймиз. Золимларни ана шундай жазолаймиз} (Анбиё, 29) деди. Аллоҳ таоло Муҳаммад ﷺга эса: {Албатта, Биз сенга очиқ-ойдин фатҳ ато этдик. Аллоҳ сенинг аввалги ва кейинги гуноҳларингни мағфират қилиши учун} (Фатҳ, 1-2) деди. Улар: «У зотнинг набийлардан (алайҳимуссалом) устунлиги нимада?» дедилар. У деди: Аллоҳ: {Биз ҳар бир элчини уларга баён қилиб бериши учун ўз қавмининг тили билан юбордик} (Иброҳим, 4) деди. Аллоҳ Муҳаммад ﷺга эса: {Биз сени фақат барча одамларга (элчи қилиб) юбордик} (Сабаъ, 28) деди. Бас, Аллоҳ у зотни жинларга ҳам, инсонларга ҳам юборди.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، حَدَّثَنَا زَمْعَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : جَلَسَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَنْتَظِرُونَهُ فَخَرَجَ حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْهُمْ، سَمِعَهُمْ يَتَذَاكَرُونَ، فَتَسَمَّعَ حَدِيثَهُمْ، فَإِذَا بَعْضُهُمْ، يَقُولُ : عَجَبًا إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ مِنْ خَلْقِهِ خَلِيلًا، فَإِبْرَاهِيمُ خَلِيلُهُ، وَقَالَ آخَرُ : مَاذَا بِأَعْجَبَ مِنْ : # وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا سورة النساء آية 164 #، وَقَالَ آخَرُ : فَعِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ، وَقَالَ آخَرُ : وَآدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّه، فَخَرَجَ عَلَيْهِمْ فَسَلَّمَ، وَقَالَ : " قَدْ سَمِعْتُ كَلَامَكُمْ وَعَجَبَكُمْ، إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلُ اللَّهِ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَمُوسَى نَجِيُّهُ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَعِيسَى رُوحُهُ وَكَلِمَتُهُ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَآدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ كَذَلِكَ، أَلَا وَأَنَا حَبِيبُ اللَّهِ، وَلَا فَخْرَ، وَأَنَا حَامِلُ لِوَاءِ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَا فَخْرُ وَأَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ، وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يُحَرِّكُ بِحَلَقِ الْجَنَّةِ وَلَا فَخْرُ، فَيَفْتَحُ اللَّهُ فَيُدْخِلُنِيهَا وَمَعِي فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا أَكْرَمُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ عَلَى اللَّهِ، وَلَا فَخْرُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzi kishilar u zotni kutib oʻtirdilar. U zot chiqdilar va ularga yaqinlashganlarida, ularning soʻzlashayotganlarini eshitdilar va gaplariga quloq soldilar. Ulardan biri: «Qiziq, albatta, Alloh oʻz xalqidan bir xalil tutdi, Ibrohim Uning xalilidir», der edi. Boshqasi: «{Alloh Muso bilan haqiqiy kalom bilan gaplashdi} (Niso, 164) degandan ham qizigʻi bormi?» dedi. Yana biri: «Iso esa Allohning kalimasi va ruhidir», dedi. Boshqasi: «Odamni Alloh saralab oldi», dedi. Shunda u zot ularning oldiga chiqib salom berdilar va: «Men sizlarning soʻzlaringizni va hayratlaringizni eshitdim. Albatta, Ibrohim Allohning xalilidir va shundaydir; Muso Uning najiysidir va shundaydir; Iso Uning ruhi va kalimasidir va shundaydir; Odamni Alloh taolo saralab oldi va shundaydir. Ogoh boʻlinglarki, men Allohning habibiman va faxrlanish yoʻq; men qiyomat kuni hamd bayrogʻini koʻtaruvchiman va faxrlanish yoʻq; men qiyomat kuni birinchi shafoat qiluvchi va shafoati birinchi qabul qilinuvchiman va faxrlanish yoʻq; men jannat halqalarini birinchi boʻlib qoqaman va faxrlanish yoʻq — bas, Alloh ochadi va meni unga kiritadi, men bilan birga moʻminlarning faqirlari boʻladi va faxrlanish yoʻq; men avvalgilar va keyingilarning Alloh huzurida eng karamlisiman va faxrlanish yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ашобларидан баъзи кишилар у зотни кутиб ўтирдилар. У зот чиқдилар ва уларга яқинлашганларида, уларнинг сўзлашаётганларини эшитдилар ва гапларига қулоқ солдилар. Улардан бири: «Қизиқ, албатта, Аллоҳ ўз халқидан бир халил тутди, Иброҳим Унинг халилидир», дер эди. Бошқаси: «{Аллоҳ Мусо билан ҳақиқий калом билан гаплашди} (Нисо, 164) дегандан ҳам қизиғи борми?» деди. Яна бири: «Исо эса Аллоҳнинг калимаси ва руҳидир», деди. Бошқаси: «Одамни Аллоҳ саралаб олди», деди. Шунда у зот уларнинг олдига чиқиб салом бердилар ва: «Мен сизларнинг сўзларингизни ва ҳайратларингизни эшитдим. Албатта, Иброҳим Аллоҳнинг халилидир ва шундайдир; Мусо Унинг нажийсидир ва шундайдир; Исо Унинг руҳи ва калимасидир ва шундайдир; Одамни Аллоҳ таоло саралаб олди ва шундайдир. Огоҳ бўлингларки, мен Аллоҳнинг ҳабибиман ва фахрланиш йўқ; мен қиёмат куни ҳамд байроғини кўтарувчиман ва фахрланиш йўқ; мен қиёмат куни биринчи шафоат қилувчи ва шафоати биринчи қабул қилинувчиман ва фахрланиш йўқ; мен жаннат ҳалқаларини биринчи бўлиб қоқаман ва фахрланиш йўқ — бас, Аллоҳ очади ва мени унга киритади, мен билан бирга мўминларнинг фақирлари бўлади ва фахрланиш йўқ; мен аввалгилар ва кейингиларнинг Аллоҳ ҳузурида энг карамлисиман ва фахрланиш йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَا أَوَّلُهُمْ خُرُوجًا، وَأَنَا قَائِدُهُمْ إِذَا وَفَدُوا، وَأَنَا خَطِيبُهُمْ إِذَا أَنْصَتُوا، وَأَنَا مُسْتَشْفِعُهُمْ إِذَا حُبِسُوا، وَأَنَا مُبَشِّرُهُمْ إِذَا أَيِسُوا، الْكَرَامَةُ وَالْمَفَاتِيحُ يَوْمَئِذٍ بِيَدِي، وَأَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي، يَطُوفُ عَلَيَّ أَلْفُ خَادِمٍ كَأَنَّهُمْ بَيْضٌ مَكْنُونٌ، أَوْ لُؤْلُؤٌ مَنْثُورٌ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «(Qabrdan) birinchi boʻlib chiqadigan menman; ular vakil boʻlib kelganlarida ularning yetakchisi menman; ular jim turganlarida ularning xatibi menman; ular ushlab turilganlarida ularga shafoat soʻrovchi menman; ular umidsizlikka tushganlarida ularga xushxabar beruvchi menman. Oʻsha kuni karomat ham, kalitlar ham mening qoʻlimda boʻladi. Men Robbim huzurida Odam farzandlarining eng karamlisiman. Atrofimda ming xizmatchi aylanadi, goʻyo ular saqlangan tuxumlar yoki sochilgan marvaridlardek».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «(Қабрдан) биринчи бўлиб чиқадиган менман; улар вакил бўлиб келганларида уларнинг етакчиси менман; улар жим турганларида уларнинг хатиби менман; улар ушлаб турилганларида уларга шафоат сўровчи менман; улар умидсизликка тушганларида уларга хушхабар берувчи менман. Ўша куни каромат ҳам, калитлар ҳам менинг қўлимда бўлади. Мен Роббим ҳузурида Одам фарзандларининг энг карамлисиман. Атрофимда минг хизматчи айланади, гўё улар сақланган тухумлар ёки сочилган марваридлардек».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ ، عَنْ صَالِحٍ هُوَ ابْنُ عَطَاءِ بْنِ خَبَّابٍ مَوْلَى بَنِي الدُّئِلِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " أَنَا قَائِدُ الْمُرْسَلِينَ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ وَلَا فَخْرُ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Men elchilarning yoʻlboshchisiman, buni faxr uchun aytmayman; men nabiylarning muhriman, buni faxr uchun aytmayman; men birinchi shafoat qiluvchi va shafoati qabul qilinuvchiman, buni faxr uchun aytmayman», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мен элчиларнинг йўлбошчисиман, буни фахр учун айтмайман; мен набийларнинг муҳриман, буни фахр учун айтмайман; мен биринчи шафоат қилувчи ва шафоати қабул қилинувчиман, буни фахр учун айтмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ هُوَ ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ ابْنِ جُدْعَانَ ، عَنْ أَنَسٍ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " أَنَا أَوَّلُ مَنْ يَأْخُذُ بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ فَأُقَعْقِعُهَا "، قَالَ أَنَسٌ : كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهَا، وَصَفَ لَنَا سُفْيَانُ كَذَا، وَجَمَعَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَصَابِعَهُ وَحَرَّكَهَا، قَالَ : وَقَالَ لَهُ ثَابِتٌ : مَسَسْتَ يَدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِيَدِكَ؟، قَالَ : نَعَمْ، قَالَ : فَأَعْطِنِيهَا أُقَبِّلْهَا

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Jannat eshigining halqasini birinchi boʻlib ushlaydigan va uni taqillatadigan menman», dedilar. Anas dedi: Goʻyo men Rasululloh ﷺning qoʻllarini uni harakatlantirib turganlarini koʻrib turgandekman. Sufyon bizga shunday tasvirlab berdi, Abu Abdulloh esa barmoqlarini yigʻib, ularni harakatlantirdi. Sobit unga: «Sen Rasululloh ﷺning qoʻllarini oʻz qoʻling bilan ushlaganmisan?» dedi. U: «Ha», dedi. Sobit: «Unday boʻlsa, qoʻlingni menga ber, oʻpay», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Жаннат эшигининг ҳалқасини биринчи бўлиб ушлайдиган ва уни тақиллатадиган менман», дедилар. Анас деди: Гўё мен Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларини уни ҳаракатлантириб турганларини кўриб тургандекман. Суфён бизга шундай тасвирлаб берди, Абу Абдуллоҳ эса бармоқларини йиғиб, уларни ҳаракатлантирди. Собит унга: «Сен Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларини ўз қўлинг билан ушлаганмисан?» деди. У: «Ҳа», деди. Собит: «Ундай бўлса, қўлингни менга бер, ўпай», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ زَائِدَةَ ، عَنْ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ ، عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ فِي الْجَنَّةِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda birinchi shafoat qiluvchi menman», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда биринчи шафоат қилувчи менман», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِنِّي لَأَوَّلُ النَّاسِ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ عَنْ جُمْجُمَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرُ، وَأُعْطَى لِوَاءَ الْحَمْدِ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرُ، وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرُ، وَآتِي بَابَ الْجَنَّةِ فَآخُذُ بِحَلْقَتِهَا فَيَقُولُونَ : مَنْ هَذَا؟، فَأَقُولُ أَنَا مُحَمَّدٌ ، فَيَفْتَحُونَ لِي فَأَدْخُلُ فَأَجِدُ الْجَبَّارَ مُسْتَقْبِلِي، فَأَسْجُدُ لَهُ، فَيَقُولُ : ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَتَكَلَّمْ، يُسْمَعْ مِنْكَ، وَقُلْ، يُقْبَلْ مِنْكَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، فَأَرْفَعُ رَأْسِي، فَأَقُولُ : أُمَّتِي أُمَّتِي يَا رَبّ، فَيَقُولُ : اذْهَبْ إِلَى أُمَّتِكَ، فَمَنْ وَجَدْتَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ شَعِيرٍ مِنْ الْإِيمَانِ، فَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، فَأَذْهَبُ، فَمَنْ وَجَدْتُ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَلِكَ أَدْخَلْتُهُمْ الْجَنَّةَ، فَأَجِدُ الْجَبَّارَ مُسْتَقْبِلِي فَأَسْجُدُ لَهُ، فَيَقُولُ : ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَتَكَلَّمْ، يُسْمَعْ مِنْكَ، وَقُلْ : يُقْبَلْ مِنْكَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَقُولُ : أُمَّتِي أُمَّتِي يَا رَبِّ، فَيَقُولُ : اذْهَبْ إِلَى أُمَّتِكَ، فَمَنْ وَجَدْتَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ الْإِيمَانِ فَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، فَأَذْهَبُ، فَمَنْ وَجَدْتُ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَلِكَ أَدْخَلْتُهُمْ الْجَنَّةَ، وَفُرِغَ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ وَأُدْخِلَ مَنْ بَقِيَ مِنْ أُمَّتِي فِي النَّارِ مَعَ أَهْلِ النَّارِ، فَيَقُولُ أَهْلُ النَّارِ : مَا أَغْنَى عَنْكُمْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئًا، فَيَقُولُ الْجَبَّارُ : فَبِعِزَّتِي لَأَعْتِقَنَّهُمْ مِنْ النَّارِ، فَيُرْسِلُ إِلَيْهِمْ، فَيَخْرُجُونَ مِنْ النَّارِ وَقَدْ امْتُحِشُوا، فَيُدْخَلُونَ فِي نَهَرِ الْحَيَاةِ، فَيَنْبُتُونَ فِيهِ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي غُثَاءِ السَّيْلِ وَيُكْتَبُ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ هَؤُلَاءِ عُتَقَاءُ اللَّهِ، فَيُذْهَبُ بِهِمْ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، فَيَقُولُ لَهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ : هَؤُلَاءِ الْجَهَنَّمِيُّونَ، فَيَقُولُ الْجَبَّار : بَلْ هَؤُلَاءِ عُتَقَاءُ الْجَبَّارِ "

Anas ibn Molik aytadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Albatta, qiyomat kuni yer ochilib, boshi birinchi chiqadigan odam menman va faxrlanish yoʻq; menga hamd bayrogʻi beriladi va faxrlanish yoʻq; qiyomat kuni odamlarning sayyidi menman va faxrlanish yoʻq; qiyomat kuni jannatga birinchi kiradigan menman va faxrlanish yoʻq. Men jannat eshigiga kelib, uning halqasidan ushlayman. Ular: ‹Bu kim?› deydilar. Men: ‹Men Muhammadman›, deyman. Ular menga ochadilar, men kiraman va Jabborni oʻzimni qarshi olayotgan holda koʻraman, Unga sajda qilaman. U: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad, gapir — eshitilasan, ayt — sendan qabul qilinadi, shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deydi. Men boshimni koʻtarib: ‹Ummatim, ummatim, ey Robbim!› deyman. U: ‹Ummating oldiga bor, kimning qalbida imondan bir arpa donasi ogʻirlik topsang, uni jannatga kirit›, deydi. Men boraman va kimning qalbida shuncha topsam, ularni jannatga kirgizaman. Soʻng Jabborni oʻzimni qarshi olayotgan holda koʻraman va Unga sajda qilaman. U: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad, gapir — eshitilasan, ayt — sendan qabul qilinadi, shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deydi. Men boshimni koʻtarib: ‹Ummatim, ummatim, ey Robbim!› deyman. U: ‹Ummating oldiga bor, kimning qalbida imondan bir xantal donasi ogʻirlik topsang, uni jannatga kirit›, deydi. Men boraman va kimning qalbida shuncha topsam, ularni jannatga kirgizaman. Odamlarning hisobi tugab, ummatimdan qolganlar doʻzax ahli bilan birga doʻzaxga kirgizilganda, doʻzax ahli: ‹Allohga ibodat qilib, Unga hech narsani sherik qilmaganingiz sizga nima foyda berdi?› deydilar. Shunda Jabbor: ‹Izzatimga qasamki, ularni doʻzaxdan albatta ozod qilaman›, deydi va ularga (farishtalarni) yuboradi. Ular kuyib qoraygan holda doʻzaxdan chiqadilar va hayot daryosiga kirgiziladilar. Ular unda sel qoldigʻida urugʻ unib chiqqanidek unib chiqadilar. Koʻzlari orasiga: ‹Bular Allohning ozod qilganlaridir›, deb yoziladi. Soʻng ular olib borilib, jannatga kiradilar. Jannat ahli ularga: ‹Bular jahannamliklardir›, deydilar. Shunda Jabbor: ‹Yoʻq, bular Jabborning ozod qilganlaridir›, deydi».Анас ибн Молик айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Албатта, қиёмат куни ер очилиб, боши биринчи чиқадиган одам менман ва фахрланиш йўқ; менга ҳамд байроғи берилади ва фахрланиш йўқ; қиёмат куни одамларнинг саййиди менман ва фахрланиш йўқ; қиёмат куни жаннатга биринчи кирадиган менман ва фахрланиш йўқ. Мен жаннат эшигига келиб, унинг ҳалқасидан ушлайман. Улар: ‹Бу ким?› дейдилар. Мен: ‹Мен Муҳаммадман›, дейман. Улар менга очадилар, мен кираман ва Жабборни ўзимни қарши олаётган ҳолда кўраман, Унга сажда қиламан. У: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад, гапир — эшитиласан, айт — сендан қабул қилинади, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейди. Мен бошимни кўтариб: ‹Умматим, умматим, эй Роббим!› дейман. У: ‹Умматинг олдига бор, кимнинг қалбида имондан бир арпа донаси оғирлик топсанг, уни жаннатга кирит›, дейди. Мен бораман ва кимнинг қалбида шунча топсам, уларни жаннатга киргизаман. Сўнг Жабборни ўзимни қарши олаётган ҳолда кўраман ва Унга сажда қиламан. У: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад, гапир — эшитиласан, айт — сендан қабул қилинади, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейди. Мен бошимни кўтариб: ‹Умматим, умматим, эй Роббим!› дейман. У: ‹Умматинг олдига бор, кимнинг қалбида имондан бир хантал донаси оғирлик топсанг, уни жаннатга кирит›, дейди. Мен бораман ва кимнинг қалбида шунча топсам, уларни жаннатга киргизаман. Одамларнинг ҳисоби тугаб, умматимдан қолганлар дўзах аҳли билан бирга дўзахга киргизилганда, дўзах аҳли: ‹Аллоҳга ибодат қилиб, Унга ҳеч нарсани шерик қилмаганингиз сизга нима фойда берди?› дейдилар. Шунда Жаббор: ‹Иззатимга қасамки, уларни дўзахдан албатта озод қиламан›, дейди ва уларга (фаришталарни) юборади. Улар куйиб қорайган ҳолда дўзахдан чиқадилар ва ҳаёт дарёсига киргизиладилар. Улар унда сел қолдиғида уруғ униб чиққанидек униб чиқадилар. Кўзлари орасига: ‹Булар Аллоҳнинг озод қилганларидир›, деб ёзилади. Сўнг улар олиб борилиб, жаннатга кирадилар. Жаннат аҳли уларга: ‹Булар жаҳаннамликлардир›, дейдилар. Шунда Жаббор: ‹Йўқ, булар Жабборнинг озод қилганларидир›, дейди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ مَيْسَرَةَ ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلَانِيِّ ، عَنْ ابْنِ غَنْمٍ ، قَالَ : " نَزَلَ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَشَقَّ بَطْنَهُ، ثُمَّ قَالَ جِبْرِيلُ : قَلْبٌ وَكِيعٌ فِيهِ أُذُنَانِ سَمِيعَتَانِ وَعَيْنَانِ بَصِيرَتَانِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ الْمُقَفِّي، الْحَاشِرُ ، خُلُقُكَ قَيِّمٌ، وَلِسَانُكَ صَادِقٌ، وَنَفْسُكَ مُطْمَئِنَّةٌ " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : وَكِيعٌ يَعْنِي : شَدِيدًا

Ibn Gʻanmdan rivoyat qilinadi: Jibril (alayhissalom) Rasululloh ﷺning huzurlariga tushdi va u zotning koʻkraklarini yordi. Soʻng Jibril: «Mustahkam qalb, unda eshituvchi ikki quloq va koʻruvchi ikki koʻz bor. Muhammad Allohning elchisi, izidan boruvchi va (odamlarni) toʻplovchidir. Xulqing toʻgʻri, tiling rostgoʻy, nafsing esa xotirjamdir», dedi. Abu Muhammad aytdi: «Vakiy» — yaʼni mustahkam degani.Ибн Ғанмдан ривоят қилинади: Жибрил (алайҳиссалом) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига тушди ва у зотнинг кўкракларини ёрди. Сўнг Жибрил: «Мустаҳкам қалб, унда эшитувчи икки қулоқ ва кўрувчи икки кўз бор. Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси, изидан борувчи ва (одамларни) тўпловчидир. Хулқинг тўғри, тилинг ростгўй, нафсинг эса хотиржамдир», деди. Абу Муҳаммад айтди: «Вакий» — яъни мустаҳкам дегани.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ رُوَيْمٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ أَدْرَكَ بِيَ الْأَجَلَ الْمَرْحُومَ وَاخْتَصَرَ لِيَ اخْتِصَارًا فَنَحْنُ الْآخِرُونَ، وَنَحْنُ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنِّي قَائِلٌ قَوْلًا غَيْرَ فَخْرٍ : إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ، وَمُوسَى صَفِيُّ اللَّهِ، وَأَنَا حَبِيبُ اللَّهِ، وَمَعِي لِوَاءُ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ G وَعَدَنِي فِي أُمَّتِي وَأَجَارَهُمْ مِنْ ثَلَاثٍ : لَا يَعُمُّهُمْ بِسَنَةٍ، وَلَا يَسْتَأْصِلُهُمْ عَدُوٌّ، وَلَا يَجْمَعُهُمْ عَلَى ضَلَالَةٍ "

Amr ibn Qaysdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, Alloh men bilan rahm qilingan ajalga yetkazdi va men uchun (muddatni) qisqartirib qoʻydi. Bas, biz oxirgilarmiz va qiyomat kuni birinchilarmiz. Men faxr uchun emas, bir soʻz aytaman: Ibrohim Allohning xalili, Muso Allohning safiysi, men esa Allohning habibiman. Qiyomat kuni hamd bayrogʻi men bilan boʻladi. Albatta, Alloh menga ummatim haqida vaʼda berdi va ularni uch narsadan omon qildi: ularni (butkul) qahatchilik bilan qamramaydi, ularni dushman ildizi bilan qirib tashlamaydi va ularni zalolat ustida jamlamaydi».Амр ибн Қайсдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, Аллоҳ мен билан раҳм қилинган ажалга етказди ва мен учун (муддатни) қисқартириб қўйди. Бас, биз охиргилармиз ва қиёмат куни биринчилармиз. Мен фахр учун эмас, бир сўз айтаман: Иброҳим Аллоҳнинг халили, Мусо Аллоҳнинг сафийси, мен эса Аллоҳнинг ҳабибиман. Қиёмат куни ҳамд байроғи мен билан бўлади. Албатта, Аллоҳ менга умматим ҳақида ваъда берди ва уларни уч нарсадан омон қилди: уларни (буткул) қаҳатчилик билан қамрамайди, уларни душман илдизи билан қириб ташламайди ва уларни залолат устида жамламайди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا أَرْطَاةُ بْنُ الْمُنْذِرِ ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ حَبِيبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ مَسْلَمَةَ السَّكُونِيَّ ، وَقَالَ غَيْرُ مُحَمَّدٍ : سَلَمَةَ السَّكُونِيَّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ قَالَ قَائِلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ أُتِيتَ بِطَعَامٍ مِنْ السَّمَاءِ؟، قَالَ : " نَعَمْ أُتِيتُ بِطَعَامٍ "، قَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ، هَلْ كَانَ فِيهِ مِنْ فَضْلٍ؟، قَالَ : " نَعَمْ "، قَالَ : فَمَا فُعِلَ بِهِ؟، قَالِ : " رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ، وَقَدْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنِّي غَيْرُ لَابِثٍ فِيكُمْ إِلَّا قَلِيلًا، ثُمَّ تَلْبَثُونَ، حَتَّى تَقُولُوا : مَتَى مَتَى؟ ثُمَّ تَأْتُونِي أَفْنَادًا يُفْنِي بَعْضُكُمْ بَعْضًا، بَيْنَ يَدَيْ السَّاعَةِ مُوتَانٌ شَدِيدٌ، وَبَعْدَهُ سَنَوَاتُ الزَّلَازِلِ "

Maslama as-Sakuniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Muhammaddan boshqasi: Salama as-Sakuniy, dedi: Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida edik. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, sizga osmondan taom keltirilganmi?» dedi. U zot: «Ha, menga taom keltirilgan», dedilar. U: «Ey Allohning nabiysi, undan ortdimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Unga nima qilindi?» dedi. U zot: «Osmonga koʻtarildi. Menga sizlar orasida ozgina muddatdan boshqa turmasligim vahiy qilindi. Soʻng sizlar shunchalik turasizlarki, hatto: ‹Qachon, qachon?› deysizlar. Soʻng menikiga toʻp-toʻp boʻlib kelasizlar, baʼzingiz baʼzingizni yoʻq qiladi. Qiyomat oldidan qattiq oʻlat boʻladi, undan keyin esa zilzila yillari keladi», dedilar.Маслама ас-Сакуний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Муҳаммаддан бошқаси: Салама ас-Сакуний, деди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдик. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, сизга осмондан таом келтирилганми?» деди. У зот: «Ҳа, менга таом келтирилган», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг набийси, ундан ортдими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Унга нима қилинди?» деди. У зот: «Осмонга кўтарилди. Менга сизлар орасида озгина муддатдан бошқа турмаслигим ваҳий қилинди. Сўнг сизлар шунчалик турасизларки, ҳатто: ‹Қачон, қачон?› дейсизлар. Сўнг меникига тўп-тўп бўлиб келасизлар, баъзингиз баъзингизни йўқ қилади. Қиёмат олдидан қаттиқ ўлат бўлади, ундан кейин эса зилзила йиллари келади», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ، عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أُتِيَ بِقَصْعَةٍ مِنْ ثَرِيدٍ "، فَوُضِعَتْ بَيْنَ يَدَيْ الْقَوْمِ، فَتَعَاقَبُوهَا إِلَى الظُّهْرِ مِنْ غُدْوَةٍ، يَقُومُ قَوْمٌ وَيَجْلِسُ آخَرُونَ، فَقَالَ رَجُلٌ لِسَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ : أَمَا كَانَتْ تُمَدُّ؟، فَقَالَ سَمُرَةُ : مِنْ أَيِّ شَيْءٍ تَعْجَبُ؟ مَا كَانَتْ تُمَدُّ إِلَّا مِنْ هَا هُنَا، وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى السَّمَاءِ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺga bir katta lagan tarid keltirildi va u qavmning oldiga qoʻyildi. Ular ertalabdan peshingacha unga navbat bilan keldilar: bir qavm turar, boshqalari oʻtirardi. Bir kishi Samura ibn Jundubga: «U (taom) koʻpaytirilib turilmasmidi?» dedi. Samura: «Nimadan hayratlanasan? U faqat mana bu yerdan koʻpaytirilardi», dedi va qoʻli bilan osmonga ishora qildi.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺга бир катта лаган тарид келтирилди ва у қавмнинг олдига қўйилди. Улар эрталабдан пешингача унга навбат билан келдилар: бир қавм турар, бошқалари ўтирарди. Бир киши Самура ибн Жундубга: «У (таом) кўпайтирилиб турилмасмиди?» деди. Самура: «Нимадан ҳайратланасан? У фақат мана бу ердан кўпайтириларди», деди ва қўли билан осмонга ишора қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي لَيْلَةٍ إِضْحِيَانٍ، وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ حَمْرَاءُ، فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَإِلَى الْقَمَرِ، قَالَ : فَلَهُوَ كَانَ أَحْسَنَ فِي عَيْنِي مِنْ الْقَمَرِ "

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺni oydin bir kechada koʻrdim, ustlarida qizil hulla bor edi. Men goh u zotga, goh oyga qaray boshladim. Bas, u zot koʻzimga oydan koʻra koʻrkamroq koʻrindilar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни ойдин бир кечада кўрдим, устларида қизил ҳулла бор эди. Мен гоҳ у зотга, гоҳ ойга қарай бошладим. Бас, у зот кўзимга ойдан кўра кўркамроқ кўриндилар.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي الثَابِتٍ الزُّهْرِيُّ ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيل بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنُ أَخِي مُوسَى ، عَنْ عَمِّهِ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْلَجَ الثَّنِيَّتَيْنِ، إِذَا تَكَلَّمَ رُئِيَ كَالنُّورِ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ ثَنَايَاهُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning oldingi ikki tishlari orasi ochiq edi. U zot gapirganlarida, tishlari orasidan nur chiqayotgandek koʻrinardi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг олдинги икки тишлари ораси очиқ эди. У зот гапирганларида, тишлари орасидан нур чиқаётгандек кўринарди.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مِسْعَرٌ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَنْجَدَ، وَلَا أَجْوَدَ، وَلَا أَشْجَعَ، وَلَا أَضْوَأَ أَوْ أَوْضَأَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Abdulmalik ibn Umayr aytadi: Ibn Umar (roziyallohu anhu) dedi: Men Rasululloh ﷺdan koʻra botirroq, saxiyroq, jasurroq va nurliroq hech kimni koʻrmadim.Абдулмалик ибн Умайр айтади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўра ботирроқ, сахийроқ, жасурроқ ва нурлироқ ҳеч кимни кўрмадим.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ ، قَالَ : قُلْتُ : لِلرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ ابْنِ عَفْرَاءَ : صِفِي لَنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَتْ : يَا بُنَيَّ " لَوْ رَأَيْتَهُ، رَأَيْتَ الشَّمْسَ طَالِعَةً "

Abu Ubayda ibn Muhammad ibn Ammor ibn Yosir aytadi: Men Rubayyiʼ bint Muavviz ibn Afroga: «Bizga Rasululloh ﷺni taʼriflab bering», dedim. U: «Ey oʻgʻlim, agar uni koʻrganingda, xuddi chiqayotgan quyoshni koʻrgandek boʻlarding», dedi.Абу Убайда ибн Муҳаммад ибн Аммор ибн Ёсир айтади: Мен Рубаййиъ бинт Муаввиз ибн Афрога: «Бизга Расулуллоҳ ﷺни таърифлаб беринг», дедим. У: «Эй ўғлим, агар уни кўрганингда, худди чиқаётган қуёшни кўргандек бўлардинг», деди.

أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ ، عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَزْهَرَ اللَّوْنِ كَأَنَّ عَرَقَهُ اللُّؤْلُؤُ، إِذَا مَشَى تَكَفَّأَ، وَمَا مَسِسْتُ حَرِيرَةً وَلَا دِيبَاجَةً أَلْيَنَ مِنْ كَفِّهِ، وَلَا شَمِمْتُ رَائِحَةً قَطُّ أَطْيَبُ مِنْ رَائِحَتِهِ : مِسْكَةً وَلَا غَيْرَهَا "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ rangi yorugʻ edilar, goʻyo terlari marvariddek edi. Yurganlarida olgʻa egilib yurardilar. Men na ipakni, na diboni u zotning kaftlaridan koʻra yumshoqroq qilib ushlaganman va na mushkni, na boshqasini u zotning hidlaridan koʻra xushboʻyroq hidlaganman.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ранги ёруғ эдилар, гўё терлари марвариддек эди. Юрганларида олға эгилиб юрардилар. Мен на ипакни, на дибони у зотнинг кафтларидан кўра юмшоқроқ қилиб ушлаганман ва на мушкни, на бошқасини у зотнинг ҳидларидан кўра хушбўйроқ ҳидлаганман.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " خَدَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَمَا قَالَ لِي : أُفٍّ قَطُّ، وَلَا قَالَ لِي لِشَيْءٍ صَنَعْتُهُ : لِمَ صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا أَوْ هَلَّا صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا، وَقَالَ : لَا وَاللَّهِ مَا مَسِسْتُ بِيَدِي دِيبَاجًا، وَلَا حَرِيرًا أَلْيَنَ مِنْ يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَلَا وَجَدْتُ رِيحًا قَطُّ أَوْ عَرْفًا كَانَ أَطْيَبَ مِنْ عَرْفِ أَوْ رِيحِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺga xizmat qildim, u zot menga hech qachon uf demadilar va men qilgan biror ish uchun: «Nega bundoq qilding?» yoki: «Nega undoq qilmading?» demadilar. Va u dedi: Yoʻq, vallohi, men qoʻlim bilan Rasululloh ﷺning qoʻllaridan koʻra yumshoqroq na diboni, na ipakni ushlaganman va hech qachon Rasululloh ﷺning hidlaridan koʻra xushboʻyroq hidni topmaganman.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺга хизмат қилдим, у зот менга ҳеч қачон уф демадилар ва мен қилган бирор иш учун: «Нега бундоқ қилдинг?» ёки: «Нега ундоқ қилмадинг?» демадилар. Ва у деди: Йўқ, валлоҳи, мен қўлим билан Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларидан кўра юмшоқроқ на дибони, на ипакни ушлаганман ва ҳеч қачон Расулуллоҳ ﷺнинг ҳидларидан кўра хушбўйроқ ҳидни топмаганман.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الرِّفَاعِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ خُدْرَةَ ، حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ بَنِي حُرَيْشٍ، قَالَ : كُنْتُ مَعَ أَبِي حِينَ رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَاعِزَ بْنَ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَلَمَّا أَخَذَتْهُ الْحِجَارَةُ أُرْعِبْتُ، " فَضَمَّنِي إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَسَالَ عَلَيَّ مِنْ عَرَقِ إِبْطِهِ مِثْلُ رِيحِ الْمِسْكِ "

Banu Hurayshdan boʻlgan bir kishi aytadi: Rasululloh ﷺ Moiz ibn Molik (roziyallohu anhu)ni toshboʻron qilganlarida, men otam bilan birga edim. Toshlar unga tegayotganda men qoʻrqib ketdim. Shunda Rasululloh ﷺ meni oʻzlariga bosdilar va menga u zotning qoʻltiqlaridan mushk hididek (ter) oqdi.Бану Ҳурайшдан бўлган бир киши айтади: Расулуллоҳ ﷺ Моиз ибн Молик (розияллоҳу анҳу)ни тошбўрон қилганларида, мен отам билан бирга эдим. Тошлар унга тегаётганда мен қўрқиб кетдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ мени ўзларига босдилар ва менга у зотнинг қўлтиқларидан мушк ҳидидек (тер) оқди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ الْبَرَاءِ ، قَالَ : سَأَلَهُ رَجُلٌ : أَرَأَيْتَ كَانَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَ السَّيْفِ؟، قَالَ : " لَا، مِثْلَ الْقَمَرِ "

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Ayting-chi, Rasululloh ﷺning yuzlari qilichga oʻxshaganmidi?» deb soʻradi. U: «Yoʻq, oyga oʻxshar edi», dedi.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Айтинг-чи, Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари қиличга ўхшаганмиди?» деб сўради. У: «Йўқ, ойга ўхшар эди», деди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يُعْرَفُ بِاللَّيْلِ بِطيبِ الرِّيحِ "

Ibrohim aytadi: Rasululloh ﷺ kechasi hidlarining xushboʻyligidan tanilar edilar.Иброҳим айтади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси ҳидларининг хушбўйлигидан танилар эдилар.

أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، حَدَّثَنَا إِسْحَاق بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْهَاشِمِيُّ ، أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَطِيَّةَ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَمْ يَسْلُكْ طَرِيقًا أَوْ لَا يَسْلُكُ طَرِيقًا، فَيَتْبَعُهُ أَحَدٌ إِلَّا عَرَفَ أَنَّهُ قَدْ سَلَكَهُ مِنْ طِيبِ عَرْفِهِ "، أَوْ قَالَ : مِنْ رِيحِ عَرَقِهِ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ biror yoʻldan yursalar, ortlaridan yurgan har bir kishi u zot oʻsha yoʻldan yurganini u zotning hidlarining xushboʻyligidan — yoki: terlarining hididan — bilar edi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бирор йўлдан юрсалар, ортларидан юрган ҳар бир киши у зот ўша йўлдан юрганини у зотнинг ҳидларининг хушбўйлигидан — ёки: терларининг ҳидидан — билар эди.

أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو اللَّيْثِيُّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : يَأْكُلُ الْهَدِيَّةَ، وَلَا يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ، فَأَهْدَتْ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ يَهُودِ خَيْبَرَ شَاةً مَصْلِيَّةً، فَتَنَاوَلَ مِنْهَا، وَتَنَاوَلَ مِنْهَا بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ، ثُمَّ رَفَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّ هَذِهِ تُخْبِرُنِي أَنَّهَا مَسْمُومَةٌ "، فَمَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا حَمَلَكِ عَلَى مَا صَنَعْتِ؟ "، فَقَالَتْ : إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا لَمْ يَضُرَّكَ شَيْءٌ، وَإِنْ كُنْتَ مَلِكًا، أَرَحْتُ النَّاسَ مِنْكَ، فَقَالَ : فِي مَرَضِهِ : " مَا زِلْتُ مِنْ الْأَكْلَةِ الَّتِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ، فَهَذَا أَوَانُ انْقِطَاعِ أَبْهَرِي "

Abu Salama aytadi: Rasululloh ﷺ hadyani yer, sadaqani esa qabul qilmas edilar. Xaybar yahudiylaridan bir ayol u zotga qovurilgan qoʻy hadya qildi. U zot undan (bir luqma) oldilar, Bishr ibn Baro ham undan oldi. Soʻng Nabiy ﷺ qoʻllarini koʻtardilar va: «Albatta, bu menga oʻzining zaharlanganini xabar bermoqda», dedilar. Bishr ibn Baro vafot etdi. Nabiy ﷺ oʻsha ayolga odam yuborib: «Seni bu qilmishingga nima undadi?» dedilar. U: «Agar nabiy boʻlsang, senga hech narsa zarar qilmaydi; agar podshoh boʻlsang, odamlarni sendan xalos qilgan boʻlaman», dedi. U zot kasalliklari paytida: «Men Xaybarda yeganim oʻsha luqmadan (azob chekib) kelaman. Mana bu jon tomirim uzilish paytidir», dedilar.Абу Салама айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳадяни ер, садақани эса қабул қилмас эдилар. Хайбар яҳудийларидан бир аёл у зотга қовурилган қўй ҳадя қилди. У зот ундан (бир луқма) олдилар, Бишр ибн Баро ҳам ундан олди. Сўнг Набий ﷺ қўлларини кўтардилар ва: «Албатта, бу менга ўзининг заҳарланганини хабар бермоқда», дедилар. Бишр ибн Баро вафот этди. Набий ﷺ ўша аёлга одам юбориб: «Сени бу қилмишингга нима ундади?» дедилар. У: «Агар набий бўлсанг, сенга ҳеч нарса зарар қилмайди; агар подшоҳ бўлсанг, одамларни сендан халос қилган бўламан», деди. У зот касалликлари пайтида: «Мен Хайбарда еганим ўша луқмадан (азоб чекиб) келаман. Мана бу жон томирим узилиш пайтидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : كَانَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ، أَنَّ يَهُودِيَّةً مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ سَمَّتْ شَاةً مَصْلِيَّةً، ثُمَّ أَهْدَتْهَا إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْهَا الذِّرَاعَ فَأَكَلَ مِنْهَا، وَأَكَلَ الرَّهْطُ مِنْ أَصْحَابِهِ مَعَهُ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ "، وَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَهُودِيَّةِ فَدَعَاهَا، فَقَالَ لَهَا : " أَسَمَمْتِ هَذِهِ الشَّاةَ؟ "، فَقَالَتْ : نَعَمْ، وَمَنْ أَخْبَرَكَ؟، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَخْبَرَتْنِي هَذِهِ فِي يَدِيَ : لِلذِّرَاعِ "، قَالَتْ : نَعَمْ، قَالَ : " فَمَاذَا أَرَدْتِ إِلَى ذَلِكَ؟ "، قَالَتْ : قُلْتُ : إِنْ كَانَ نَبِيًّا لَمْ يَضُرَّهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا، اسْتَرَحْنَا مِنْهُ، " فَعَفَا عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَلَمْ يُعَاقِبْهَا "، وَتُوُفِّيَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ أَكَلُوا مِنْ الشَّاةِ، " وَاحْتَجَمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى كَاهِلِهِ مِنْ أَجْلِ الَّذِي أَكَلَ مِنْ الشَّاةِ "، حَجَمَهُ أَبُو هِنْدٍ مَوْلَى بَنِي بَيَاضَةَ، بِالْقَرْنِ وَالشَّفْرَةِ، وَهُوَ مِنْ بَنِي ثُمَامَةَ، وَهُمْ حَيٌّ مِنْ الْأَنْصَارِ

Zuhriy aytadi: Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) shunday hadis aytar edi: Xaybar ahlidan boʻlgan bir yahudiy ayol qovurilgan qoʻyni zaharlab, soʻng uni Nabiy ﷺga hadya qildi. Nabiy ﷺ undan kuragini olib, undan yedilar, sahobalaridan bir guruh ham u zot bilan birga yedilar. Soʻng Nabiy ﷺ ularga: «Qoʻllaringizni tortinglar», dedilar. Nabiy ﷺ oʻsha yahudiy ayolga odam yuborib, uni chaqirtirdilar va unga: «Bu qoʻyni zaharladingmi?» dedilar. U: «Ha, senga kim xabar berdi?» dedi. Nabiy ﷺ: «Menga qoʻlimdagi mana bu — kurak — xabar berdi», dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Buni qilishdan nimani koʻzlading?» dedilar. U: «Oʻzimcha: agar nabiy boʻlsa, bu unga zarar qilmaydi; agar nabiy boʻlmasa, undan qutulamiz, dedim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni afv etdilar va jazolamadilar. Qoʻydan yegan baʼzi sahobalari vafot etdi. Nabiy ﷺ oʻsha qoʻydan yeganlari sababli yelkalariga qon oldirdilar. Banu Bayozaning ozod qilingan quli Abu Hind u zotga shox va pichoq bilan qon oldi. U Banu Sumomadan edi, ular esa Ansordan bir qabiladir.Зуҳрий айтади: Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) шундай ҳадис айтар эди: Хайбар аҳлидан бўлган бир яҳудий аёл қовурилган қўйни заҳарлаб, сўнг уни Набий ﷺга ҳадя қилди. Набий ﷺ ундан курагини олиб, ундан едилар, саҳобаларидан бир гуруҳ ҳам у зот билан бирга едилар. Сўнг Набий ﷺ уларга: «Қўлларингизни тортинглар», дедилар. Набий ﷺ ўша яҳудий аёлга одам юбориб, уни чақиртирдилар ва унга: «Бу қўйни заҳарладингми?» дедилар. У: «Ҳа, сенга ким хабар берди?» деди. Набий ﷺ: «Менга қўлимдаги мана бу — курак — хабар берди», дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Буни қилишдан нимани кўзладинг?» дедилар. У: «Ўзимча: агар набий бўлса, бу унга зарар қилмайди; агар набий бўлмаса, ундан қутуламиз, дедим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни афв этдилар ва жазоламадилар. Қўйдан еган баъзи саҳобалари вафот этди. Набий ﷺ ўша қўйдан еганлари сабабли елкаларига қон олдирдилар. Бану Баёзанинг озод қилинган қули Абу Ҳинд у зотга шох ва пичоқ билан қон олди. У Бану Сумомадан эди, улар эса Ансордан бир қабиладир.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : لَمَّا فُتِحَتْ خَيْبَرَ، أُهْدِيَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَاةٌ فِيهَا سُمٌّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اجْمَعُوا لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ الْيَهُودِ "، فَجُمِعُوا لَهُ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنِّي سَائِلُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَهَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْهُ؟ "، قَالُوا : نَعَمْ، يَا أَبَا الْقَاسِمِ ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَبُوكُمْ؟ "، قَالُوا : أَبُونَا فُلَانٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كَذَبْتُمْ، بَلْ أَبُوكُمْ فُلَانٌ "، قَالُوا : صَدَقْتَ وَبَرَرْتَ، فَقَالَ لَهُمْ : " هَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْ شَيْءٍ إِنْ سَأَلْتُكُمْ عَنْهُ؟ "، فَقَالُوا : نَعَمْ، وَإِنْ كَذَبْنَاكَ، عَرَفْتَ كَذِبَنَا كَمَا عَرَفْتَهُ فِي آبَائِنَا، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَمَنْ أَهْلُ النَّارِ؟ "، فَقَالُوا : نَكُونُ فِيهَا يَسِيرًا ثُمَّ تَخْلِفُونَنا فِيهَا، قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اخْسَئُوا فِيهَا، وَاللَّهِ لَا نَخْلِفُكُمْ فِيهَا أَبَدًا "، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ : " هَلْ أَنْتُمْ صَادِقِيَّ عَنْ شَيْءٍ إِنْ سَأَلْتُكُمْ عَنْهُ؟ "، قَالُوا : نَعَمْ، قَالَ : " هَلْ جَعَلْتُمْ فِي هَذِهِ الشَّاةِ سُمًّا؟ "، قَالُوا : نَعَمْ، قَالَ : " مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ؟ "، قَالُوا : أَرَدْنَا إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا أَنْ نَسْتَرِيحَ مِنْكَ، وَإِنْ كُنْتَ نَبِيًّا لَمْ يَضُرَّكَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Xaybar fath qilinganida, Rasululloh ﷺga ichida zahar boʻlgan bir qoʻy hadya qilindi. Rasululloh ﷺ: «Bu yerda boʻlgan yahudiylarni menga toʻplanglar», dedilar. Ular u zotga toʻplandi. Rasululloh ﷺ ularga: «Men sizlardan bir narsani soʻrayman, unda menga rost gapirasizlarmi?» dedilar. Ular: «Ha, ey Abulqosim», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Otangiz kim?» dedilar. Ular: «Otamiz falonchi», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Yolgʻon aytdingiz, balki otangiz falonchidir», dedilar. Ular: «Rost va toʻgʻri aytding», dedilar. Soʻng u zot ularga: «Agar men sizlardan bir narsani soʻrasam, unda menga rost gapirasizlarmi?» dedilar. Ular: «Ha, agar senga yolgʻon aytsak, otalarimiz haqida bilganingdek, yolgʻonimizni bilasan», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Doʻzax ahli kim?» dedilar. Ular: «Biz unda oz muddat boʻlamiz, soʻng sizlar bizning oʻrnimizga unga kirasizlar», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Unda xor boʻlib qolinglar! Allohga qasamki, biz unda hech qachon sizlarning oʻrningizga kirmaymiz», dedilar. Soʻng ularga: «Agar men sizlardan bir narsani soʻrasam, unda menga rost gapirasizlarmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Mana bu qoʻyga zahar soldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Sizlarni bunga nima undadi?» dedilar. Ular: «Agar yolgʻonchi boʻlsang, sendan qutulmoqchi boʻldik; agar nabiy boʻlsang, u senga zarar qilmaydi, deb oʻyladik», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Хайбар фатҳ қилинганида, Расулуллоҳ ﷺга ичида заҳар бўлган бир қўй ҳадя қилинди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ерда бўлган яҳудийларни менга тўпланглар», дедилар. Улар у зотга тўпланди. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Мен сизлардан бир нарсани сўрайман, унда менга рост гапирасизларми?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Абулқосим», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Отангиз ким?» дедилар. Улар: «Отамиз фалончи», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Ёлғон айтдингиз, балки отангиз фалончидир», дедилар. Улар: «Рост ва тўғри айтдинг», дедилар. Сўнг у зот уларга: «Агар мен сизлардан бир нарсани сўрасам, унда менга рост гапирасизларми?» дедилар. Улар: «Ҳа, агар сенга ёлғон айтсак, оталаримиз ҳақида билганингдек, ёлғонимизни биласан», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Дўзах аҳли ким?» дедилар. Улар: «Биз унда оз муддат бўламиз, сўнг сизлар бизнинг ўрнимизга унга кирасизлар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Унда хор бўлиб қолинглар! Аллоҳга қасамки, биз унда ҳеч қачон сизларнинг ўрнингизга кирмаймиз», дедилар. Сўнг уларга: «Агар мен сизлардан бир нарсани сўрасам, унда менга рост гапирасизларми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Мана бу қўйга заҳар солдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Сизларни бунга нима ундади?» дедилар. Улар: «Агар ёлғончи бўлсанг, сендан қутулмоқчи бўлдик; агар набий бўлсанг, у сенга зарар қилмайди, деб ўйладик», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " مَا سُئِلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا قَطُّ، فَقَالَ : لَا " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ : إِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ وَعَدَ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan biror narsa soʻralganda, u zot hech qachon: «Yoʻq», demaganlar. Abu Muhammad aytdi: Ibn Uyayna dedi: Agar u zotda boʻlmasa, vaʼda qilardilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан бирор нарса сўралганда, у зот ҳеч қачон: «Йўқ», демаганлар. Абу Муҳаммад айтди: Ибн Уяйна деди: Агар у зотда бўлмаса, ваъда қилардилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ ، عَنْ زَمْعَةَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَيِيًّا، لَا يُسْأَلُ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ "

Sahl ibn Saʼd aytdi: Rasululloh ﷺ hayoli edilar, u zotdan biror narsa soʻralsa, albatta uni berardilar.Саҳл ибн Саъд айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳаёли эдилар, у зотдан бирор нарса сўралса, албатта уни берардилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاق ، قالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ الْعَرَبِ، قَالَ : زَحَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ حُنَيْنٍ وَفِي رِجْلِي نَعْلٌ كَثِيفَةٌ، فَوَطِئْتُ بِهَا عَلَى رِجْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَنَفَحَنِي نَفْحَةً بِسَوْطٍ فِي يَدِهِ، وَقَالَ : " بِسْمِ اللَّهِ أَوْجَعْتَنِي "، قَالَ : فَبِتُّ لِنَفْسِي لَائِمًا، أَقُولُ : أَوْجَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : فَبِتُّ بِلَيْلَةٍ كَمَا يَعْلَمُ اللَّهُ، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا، إِذَا رَجُلٌ يَقُولُ : أَيْنَ فُلَانٌ؟، قَالَ : قُلْتُ : هَذَا وَاللَّهِ الَّذِي كَانَ مِنِّي بِالْأَمْسِ، قَالَ : فَانْطَلَقْتُ وَأَنَا مُتَخَوِّفٌ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّكَ وَطِئْتَ بِنَعْلِكَ عَلَى رِجْلِي بِالْأَمْسِ فَأَوْجَعْتَنِي، فَنَفَحْتُكَ نَفْحَةً بِالسَّوْطِ، فَهَذِهِ ثَمَانُونَ نَعْجَةً، فَخُذْهَا بِهَا "

Arablardan boʻlgan bir kishi aytadi: Hunayn kuni men Rasululloh ﷺga tiqilib qoldim, oyogʻimda esa qalin oyoq kiyim bor edi. Men u bilan Rasululloh ﷺning oyoqlarini bosib oldim. Shunda u zot qoʻllaridagi qamchi bilan menga bir urib qoʻydilar va: «Bismillah, meni ogʻritding», dedilar. Men oʻzimni malomat qilib tunni oʻtkazdim va: «Rasululloh ﷺni ogʻritdim», der edim. Allohgina biladigan bir kechani oʻtkazdim. Tong otganda, bir kishi: «Falonchi qani?» der edi. Men: «Vallohi, bu kechagi qilmishim sababidandir», dedim. Men qoʻrqib turgan holda bordim. Rasululloh ﷺ menga: «Sen kecha oyoq kiyiming bilan oyogʻimni bosib, meni ogʻritding, men esa senga qamchi bilan bir urib qoʻydim. Mana bu sakson qoʻy, uni oʻshaning evaziga ol», dedilar.Араблардан бўлган бир киши айтади: Ҳунайн куни мен Расулуллоҳ ﷺга тиқилиб қолдим, оёғимда эса қалин оёқ кийим бор эди. Мен у билан Расулуллоҳ ﷺнинг оёқларини босиб олдим. Шунда у зот қўлларидаги қамчи билан менга бир уриб қўйдилар ва: «Бисмиллаҳ, мени оғритдинг», дедилар. Мен ўзимни маломат қилиб тунни ўтказдим ва: «Расулуллоҳ ﷺни оғритдим», дер эдим. Аллоҳгина биладиган бир кечани ўтказдим. Тонг отганда, бир киши: «Фалончи қани?» дер эди. Мен: «Валлоҳи, бу кечаги қилмишим сабабидандир», дедим. Мен қўрқиб турган ҳолда бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сен кеча оёқ кийиминг билан оёғимни босиб, мени оғритдинг, мен эса сенга қамчи билан бир уриб қўйдим. Мана бу саксон қўй, уни ўшанинг эвазига ол», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ ابْنِ أَخِي الزُّهْرِيِّ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : إِنَّ جِبْرِيلَ ، قَالَ : " مَا فِي الْأَرْضِ أَهْلُ عَشَرَةِ أَبْيَاتٍ إِلَّا قَلَّبْتُهُمْ، فَمَا وَجَدْتُ أَحَدًا أَشَدَّ إِنْفَاقًا لِهَذَا الْمَالِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Zuhriy aytadi: Albatta, Jibril shunday dedi: Yer yuzida oʻn xonadon ahli boʻlmadiki, men ularni agʻdarib koʻrmagan boʻlsam. Bas, men bu molni Rasululloh ﷺdan koʻra koʻproq infoq qiladigan hech kimni topmadim.Зуҳрий айтади: Албатта, Жибрил шундай деди: Ер юзида ўн хонадон аҳли бўлмадики, мен уларни ағдариб кўрмаган бўлсам. Бас, мен бу молни Расулуллоҳ ﷺдан кўра кўпроқ инфоқ қиладиган ҳеч кимни топмадим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُكْثِرُ الذِّكْرَ، وَيُقِلُّ اللَّغْوَ، وَيُطِيلُ الصَّلَاةَ، وَيُقْصِرُ الْخُطْبَةَ، وَلَا يَأْنَفُ وَلَا يَسْتَنْكِفُ أَنْ يَمْشِيَ مَعَ الْأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ فَيَقْضِيَ لَهُمَا حَاجَتَهُمَا "

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ zikrni koʻp qilar, behuda soʻzni oz qilar, namozni uzoq oʻqir, xutbani esa qisqa qilar edilar. U zot beva ayol va miskin bilan birga yurib, ularning hojatini ado etishdan or qilmas va kibr qilmas edilar.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ зикрни кўп қилар, беҳуда сўзни оз қилар, намозни узоқ ўқир, хутбани эса қисқа қилар эдилар. У зот бева аёл ва мискин билан бирга юриб, уларнинг ҳожатини адо этишдан ор қилмас ва кибр қилмас эдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، قَالَ : قَالَ الْعَبَّاسُ رِضْوَانُ اللَّهُ عَلَيْهِ : لَأَعْلَمَنَّ مَا بَقَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِينَا؟، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَرَاهُمْ قَدْ آذَوْكَ وَآذَاكَ غُبَارُهُمْ، فَلَوِ اتَّخَذْتَ عَرِيشًا تُكَلِّمُهُمْ مِنْهُ؟، فَقَالَ : " لَا أَزَالُ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ يَطَئُونَ عَقِبِي، وَيُنَازِعُونِي رِدَائِي حَتَّى يَكُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي يُرِيحُنِي مِنْهُمْ "، قَالَ : فَعَلِمْتُ أَنَّ بَقَاءَهُ فِينَا قَلِيلٌ

Ikrima aytadi: Abbos (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺning oramizdagi umrlari qanchaligini albatta bilib olaman. Soʻng u: «Yo Rasululloh, men ularni sizga ozor berayotganlarini va changlari sizni bezovta qilayotganini koʻryapman. Bir soyabon qilsangiz, ular bilan shundan turib gaplashsangiz?» dedi. U zot: «Yoʻq, men ular orasida turaveraman, tovonimni bosaveradilar va ridomni tortishaveradilar, toki meni ulardan xalos qiladigan Zot Allohning Oʻzi boʻlgunicha», dedilar. (Abbos) dedi: Shunda men u zotning oramizdagi umrlari oz qolganini bildim.Икрима айтади: Аббос (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺнинг орамиздаги умрлари қанчалигини албатта билиб оламан. Сўнг у: «Ё Расулуллоҳ, мен уларни сизга озор бераётганларини ва чанглари сизни безовта қилаётганини кўряпман. Бир соябон қилсангиз, улар билан шундан туриб гаплашсангиз?» деди. У зот: «Йўқ, мен улар орасида туравераман, товонимни босаверадилар ва ридомни тортишаверадилар, токи мени улардан халос қиладиган Зот Аллоҳнинг Ўзи бўлгунича», дедилар. (Аббос) деди: Шунда мен у зотнинг орамиздаги умрлари оз қолганини билдим.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ ، قَالَ : قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا نَحْجُبُكَ؟، فَقَالَ : " لَا، دَعُوهُمْ يَطَئُونَ عَقِبِي وَأَطَأُ أَعْقَابَهُمْ حَتَّى يُرِيحَنِيَ اللَّهُ مِنْهُمْ "

Dovud ibn Ali aytadi: «Yo Rasululloh, sizni (odamlardan) toʻsib qoʻymaylikmi?» deyildi. U zot: «Yoʻq, ularni qoʻyinglar, mening tovonimni bossinlar, men ham ularning tovonlarini bosay, toki Alloh meni ulardan xalos qilgunicha», dedilar.Довуд ибн Али айтади: «Ё Расулуллоҳ, сизни (одамлардан) тўсиб қўймайликми?» дейилди. У зот: «Йўқ, уларни қўйинглар, менинг товонимни боссинлар, мен ҳам уларнинг товонларини босай, токи Аллоҳ мени улардан халос қилгунича», дедилар.

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، عَنْ أُنَيْسِ بْنِ أَبِي يَحْيَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، وَنَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ عَاصِبًا رَأْسَهُ بِخِرْقَةٍ حَتَّى أَهْوَى نَحْوَ الْمِنْبَرِ، فَاسْتَوَى عَلَيْهِ وَاتَّبَعْنَاهُ، قَالَ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لَأَنْظُرُ إِلَى الْحَوْضِ مِنْ مَقَامِي هَذَا "، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّ عَبْدًا عُرِضَتْ عَلَيْهِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا، فَاخْتَارَ الْآخِرَةَ "، قَالَ : فَلَمْ يَفْطِنْ لَهَا أَحَدٌ غَيْرُ أَبِي بَكْرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَذَرَفَتْ عَيْنَاهُ، فَبَكَى، ثُمَّ قَالَ : بَلْ نَفْدِيكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَمْوَالِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ : ثُمَّ هَبَطَ فَمَا قَامَ عَلَيْهِ حَتَّى السَّاعَةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallik chogʻida, biz masjidda ekanimizda, boshlariga bir latta bogʻlagan holda huzurimizga chiqib, minbar tomon yurdilar va unga oʻtirdilar, biz esa ularga ergashdik. U zot: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men mana shu turgan joyimdan Havzni koʻrib turibman», dedilar. Soʻng: «Bir bandaga dunyo va uning ziynatlari taklif qilindi, ammo u oxiratni ixtiyor qildi», dedilar. Buni Abu Bakrdan boshqa hech kim anglamadi. Uning koʻzlaridan yosh oqib, yigʻladi va: «Yoʻq, biz ota-onalarimiz, jonlarimiz va mol-mulklarimiz bilan senga fido boʻlaylik, yo Rasululloh!» dedi. Soʻng u zot minbardan tushdilar va toki (Qiyomat) soatigacha unga boshqa chiqmadilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари вафот этган касаллик чоғида, биз масжидда эканимизда, бошларига бир латта боғлаган ҳолда ҳузуримизга чиқиб, минбар томон юрдилар ва унга ўтирдилар, биз эса уларга эргашдик. У зот: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, мен мана шу турган жойимдан Ҳавзни кўриб турибман», дедилар. Сўнг: «Бир бандага дунё ва унинг зийнатлари таклиф қилинди, аммо у охиратни ихтиёр қилди», дедилар. Буни Абу Бакрдан бошқа ҳеч ким англамади. Унинг кўзларидан ёш оқиб, йиғлади ва: «Йўқ, биз ота-оналаримиз, жонларимиз ва мол-мулкларимиз билан сенга фидо бўлайлик, ё Расулуллоҳ!» деди. Сўнг у зот минбардан тушдилар ва токи (Қиёмат) соатигача унга бошқа чиқмадилар.

أَخْبَرَنَا خَلِيفَةُ بْنُ خَيَّاطٍ ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِسْحَاق ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَدِيٍّ ، عَنْ عُبَيْدٍ مَوْلَى الْحَكَمِ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي مُوَيْهِبَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنِّي قَدْ أُمِرْتُ أَنْ أَسْتَغْفِرَ لِأَهْلِ الْبَقِيعِ، فَانْطَلِقْ مَعِي " فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِمْ، قَالَ : " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْمَقَابِرِ، لِيُهْنِكُمْ مَا أَصْبَحْتُمْ فِيهِ مِمَّا أَصْبَحَ فِيهِ النَّاسُ، أَقْبَلَتْ الْفِتَنُ كَقِطْعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ يَتْبَعُ آخِرُهَا أَوَّلَهَا : الْآخِرَةُ أَشَرُّ مِنْ الْأُولَى "، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيَّ، فَقَالَ : " يَا أَبَا مُوَيْهِبَةَ إِنِّي قَدْ أُوتِيتُ بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الدُّنْيَا وَالْخُلْدَ فِيهَا، ثُمَّ الْجَنَّةُ، فَخُيِّرْتُ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ لِقَاءِ رَبِّي "، قُلْتُ : بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، خُذْ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الدُّنْيَا وَالْخُلْدَ فِيهَا، ثُمَّ الْجَنَّةَ، قَالَ : " لَا وَاللَّهِ يَا أَبَا مُوَيْهِبَةَ لَقَدْ اخْتَرْتُ لِقَاءَ رَبِّي "، ثُمَّ اسْتَغْفَرَ لِأَهْلِ الْبَقِيعِ، ثُمَّ انْصَرَفَ، فَبُدِئَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِوَجَعِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ

Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Abu Muvayhiba (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Albatta, menga Baqiʼ ahli uchun istigʻfor aytishim buyurildi, men bilan yur», dedilar. Men u zot bilan tun oʻrtasida yoʻlga chiqdim. U zot ularning oldida turganlarida: «Assalomu alaykum, ey qabristonlar ahli! Odamlar tongni qanday holatda qarshi olayotganlariga qaraganda, sizlar tongni qanday holatda qarshi olayotgan boʻlsangiz, u sizga muborak boʻlsin. Fitnalar zim-ziyo tun parchalaridek keldi, ularning keyingisi avvalgisiga ergashadi va keyingisi avvalgisidan yomonroqdir», dedilar. Soʻng menga yuzlanib: «Ey Abu Muvayhiba, albatta, menga dunyo xazinalarining kalitlari va unda mangu qolish, soʻng jannat berildi va shu bilan Robbimga uchrashish orasida ixtiyor qildirildi», dedilar. Men: «Otam ham, onam ham sizga fido boʻlsin, dunyo xazinalarining kalitlarini va unda mangu qolishni, soʻng jannatni oling», dedim. U zot: «Yoʻq, vallohi, ey Abu Muvayhiba, men Robbimga uchrashishni ixtiyor qildim», dedilar. Soʻng Baqiʼ ahli uchun istigʻfor aytdilar va qaytdilar. Shundan keyin Rasululloh ﷺda oʻzlari vafot etgan xastalik boshlandi.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Абу Мувайҳиба (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Албатта, менга Бақиъ аҳли учун истиғфор айтишим буюрилди, мен билан юр», дедилар. Мен у зот билан тун ўртасида йўлга чиқдим. У зот уларнинг олдида турганларида: «Ассалому алайкум, эй қабристонлар аҳли! Одамлар тонгни қандай ҳолатда қарши олаётганларига қараганда, сизлар тонгни қандай ҳолатда қарши олаётган бўлсангиз, у сизга муборак бўлсин. Фитналар зим-зиё тун парчаларидек келди, уларнинг кейингиси аввалгисига эргашади ва кейингиси аввалгисидан ёмонроқдир», дедилар. Сўнг менга юзланиб: «Эй Абу Мувайҳиба, албатта, менга дунё хазиналарининг калитлари ва унда мангу қолиш, сўнг жаннат берилди ва шу билан Роббимга учрашиш орасида ихтиёр қилдирилди», дедилар. Мен: «Отам ҳам, онам ҳам сизга фидо бўлсин, дунё хазиналарининг калитларини ва унда мангу қолишни, сўнг жаннатни олинг», дедим. У зот: «Йўқ, валлоҳи, эй Абу Мувайҳиба, мен Роббимга учрашишни ихтиёр қилдим», дедилар. Сўнг Бақиъ аҳли учун истиғфор айтдилар ва қайтдилар. Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺда ўзлари вафот этган хасталик бошланди.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ الْعَوَّامِ ، عَنْ هِلَالِ بْنِ خَبَّابٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ ( إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ) دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاطِمَةَ ، فَقَالَ : " قَدْ نُعِيَتْ إِلَيَّ نَفْسِي "، فَبَكَتْ، فَقَالَ : " لَا تَبْكِي، فَإِنَّكِ أَوَّلُ أَهْلِي لِحَاقًا بِي "، فَضَحِكَتْ، فَرَآهَا بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْنَ : يَا فَاطِمَةُ ، رَأَيْنَاكِ بَكَيْتِ ثُمَّ ضَحِكْتِ؟، قَالَتْ : إِنَّهُ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ قَدْ نُعِيَتْ إِلَيْهِ نَفْسُهُ فَبَكَيْتُ، فَقَالَ لِي : " لَا تَبْكِي فَإِنَّكِ أَوَّلُ أَهْلِي لَاحِقٌ بِي "، فَضَحِكْتُ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ، وَجَاءَ أَهْلُ الْيَمَنِ : هُمْ أَرَقُّ أَفْئِدَةً، وَالْإِيمَانُ يَمَانٍ، وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَةٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Allohning nusrati va gʻalabasi kelganda} (Nasr, 1) degan oyat nozil boʻlganda, Rasululloh ﷺ Fotimani chaqirib: «Menga oʻlimim xabar qilindi», dedilar. Shunda u yigʻladi. U zot: «Yigʻlama, chunki sen ahlimdan menga birinchi boʻlib qoʻshiluvchisan», dedilar. Shunda u kuldi. Nabiy ﷺning ayollaridan baʼzilari uni koʻrib qolib: «Yo Fotima, seni yigʻlaganingni, soʻng kulganingni koʻrdik», deyishdi. U: «U zot menga oʻzlarining oʻlimlari xabar qilinganini aytdilar, shuning uchun men yigʻladim. Soʻng menga: ‹Yigʻlama, chunki sen ahlimdan menga birinchi boʻlib qoʻshiluvchisan›, dedilar, shunda men kuldim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Allohning nusrati va gʻalabasi keldi, Yaman ahli ham keldi — ular qalblari eng nozik kishilardir. Iymon yamanlik, hikmat yamanlikdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Аллоҳнинг нусрати ва ғалабаси келганда} (Наср, 1) деган оят нозил бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ Фотимани чақириб: «Менга ўлимим хабар қилинди», дедилар. Шунда у йиғлади. У зот: «Йиғлама, чунки сен аҳлимдан менга биринчи бўлиб қўшилувчисан», дедилар. Шунда у кулди. Набий ﷺнинг аёлларидан баъзилари уни кўриб қолиб: «Ё Фотима, сени йиғлаганингни, сўнг кулганингни кўрдик», дейишди. У: «У зот менга ўзларининг ўлимлари хабар қилинганини айтдилар, шунинг учун мен йиғладим. Сўнг менга: ‹Йиғлама, чунки сен аҳлимдан менга биринчи бўлиб қўшилувчисан›, дедилар, шунда мен кулдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг нусрати ва ғалабаси келди, Яман аҳли ҳам келди — улар қалблари энг нозик кишилардир. Иймон яманлик, ҳикмат яманликдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ ابْنِ إِسْحَاق ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عُتْبَةَ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رَجَعَ إِلَيَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ مِنْ جَنَازَةٍ مِنْ الْبَقِيعِ ، فَوَجَدَنِي وَأَنَا أَجِدُ صُدَاعًا وَأَنَا أَقُولُ : وَا رَأْسَاهُ !، قَالَ : " بَلْ أَنَا يَا عَائِشَةُ وَا رَأْسَاهُ "، قَالَ : " وَمَا ضَرَّكِ لَوْ مِتِّ قَبْلِي فَغَسَّلْتُكِ وَكَفَّنْتُكِ وَصَلَّيْتُ عَلَيْكِ وَدَفَنْتُكِ؟ "، فَقُلْتُ : لَكَأَنّنِي بِكَ وَاللَّهِ لَوْ فَعَلْتُ ذَلِكَ لَرَجَعْتَ إِلَى بَيْتِي فَأَعْرَسْتَ فِيهِ بِبَعْضِ نِسَائِكَ، قَالَتْ : " فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، ثُمَّ بُدِئَ فِي وَجَعِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Bir kuni Nabiy ﷺ Baqiʼdan bir janozadan qaytdilar va meni bosh ogʻrigʻidan azob chekib, «Voy boshim!» deb turgan holimda topdilar. U zot: «Yoʻq, balki men, ey Oisha, voy boshim!» dedilar. Soʻng: «Sen mendan oldin oʻlsang, men seni yuvib, kafanlab, ustingga janoza oʻqib, seni dafn qilsam, senga nima zarari bor?» dedilar. Men: «Vallohi, menimcha, sen shunday qilsang, uyimga qaytib, unda ayollaringdan biri bilan kelinlik tunini oʻtkazgan boʻlarding!» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. Soʻng u zotda oʻzlari vafot etgan xastalik boshlandi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Бир куни Набий ﷺ Бақиъдан бир жанозадан қайтдилар ва мени бош оғриғидан азоб чекиб, «Вой бошим!» деб турган ҳолимда топдилар. У зот: «Йўқ, балки мен, эй Оиша, вой бошим!» дедилар. Сўнг: «Сен мендан олдин ўлсанг, мен сени ювиб, кафанлаб, устингга жаноза ўқиб, сени дафн қилсам, сенга нима зарари бор?» дедилар. Мен: «Валлоҳи, менимча, сен шундай қилсанг, уйимга қайтиб, унда аёлларингдан бири билан келинлик тунини ўтказган бўлардинг!» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. Сўнг у зотда ўзлари вафот этган хасталик бошланди.

أَخْبَرَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُخْتَارٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاق ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا، قَالَتْ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَرَضِهِ : " صُبُّوا عَلَيَّ سَبْعَ قِرَبٍ مِنْ سَبْعِ آبَارٍ شَتَّى حَتَّى أَخْرُجَ إِلَى النَّاسِ فَأَعْهَدَ إِلَيْهِمْ "، قَالَ : فَأَقْعَدْنَاهُ فِي مِخْضَبٍ لِحَفْصَةَ فَصَبَبْنَا عَلَيْهِ الْمَاءَ صَبًّا أَوْ شَنَنَّا عَلَيْهِ شَنًّا، الشَّكُّ مِنْ قِبَلِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاق، فَوَجَدَ رَاحَةً، فَخَرَجَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَاسْتَغْفَرَ لِلشُّهَدَاءِ مِنْ أَصْحَابِ أُحُدٍ، وَدَعَا لَهُمْ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْأَنْصَارَ عَيْبَتِي الَّتِي أَوَيْتُ إِلَيْهَا، فَأَكْرِمُوا كَرِيمَهُمْ، وَتَجَاوَزُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ إِلَّا فِي حَدٍّ، أَلَا إِنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِ اللَّهِ قَدْ خُيِّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَ اللَّهِ، فَاخْتَارَ مَا عِنْدَ اللَّهِ "، فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ، وَظَنَّ أَنَّهُ يَعْنِي نَفْسَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى رِسْلِكَ يَا أَبَا بَكْرٍ، سُدُّوا هَذِهِ الْأَبْوَابَ الشَّوَارِعَ إِلَى الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ أَبِي بَكْرٍ، فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ امْرَءًا أَفْضَلَ عِنْدِي يَدًا فِي الصُّحْبَةِ مِنْ أَبِي بَكْرٍ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Nabiy ﷺ kasalliklari paytida: «Ustimga yetti xil quduqdan yetti mesh suv quyinglar, toki men odamlarning oldiga chiqib, ularga vasiyat qilay», dedilar. Biz u zotni Hafsaning togʻorasiga oʻtqazdik va ustlariga suvni quyib-quyib yubordik. Bu shubha Muhammad ibn Ishoq tomonidandir. U zot rohat topdilar, chiqib minbarga koʻtarildilar, Allohga hamd va sano aytdilar, Uhud ahlidan boʻlgan shahidlar uchun istigʻfor aytdilar va ularga duo qildilar. Soʻng dedilar: «Ammo baʼd, albatta, Ansor mening sirdoshim, men panoh topgan (joyim)dir. Ularning karamlisini ulugʻlanglar, yomonlik qilganini esa afv qilinglar — hadda (jazoda) boʻlmasa. Ogoh boʻlinglarki, Allohning bandalaridan bir banda dunyo bilan Allohning huzuridagi narsa orasida ixtiyor qildirildi va u Allohning huzuridagini ixtiyor qildi». Shunda Abu Bakr yigʻladi va u zot oʻzlarini nazarda tutayotganlarini bildi. Nabiy ﷺ: «Shoshilma, ey Abu Bakr! Masjidga ochiladigan mana bu eshiklarni bekitinglar, faqat Abu Bakrning eshigidan boshqasini. Chunki men suhbat borasida Abu Bakrdan koʻra menga koʻproq yaxshilik qilgan kishini bilmayman», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Набий ﷺ касалликлари пайтида: «Устимга етти хил қудуқдан етти меш сув қуйинглар, токи мен одамларнинг олдига чиқиб, уларга васият қилай», дедилар. Биз у зотни Ҳафсанинг тоғорасига ўтқаздик ва устларига сувни қуйиб-қуйиб юбордик. Бу шубҳа Муҳаммад ибн Ишоқ томонидандир. У зот роҳат топдилар, чиқиб минбарга кўтарилдилар, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, Уҳуд аҳлидан бўлган шаҳидлар учун истиғфор айтдилар ва уларга дуо қилдилар. Сўнг дедилар: «Аммо баъд, албатта, Ансор менинг сирдошим, мен паноҳ топган (жойим)дир. Уларнинг карамлисини улуғланглар, ёмонлик қилганини эса афв қилинглар — ҳадда (жазода) бўлмаса. Огоҳ бўлингларки, Аллоҳнинг бандаларидан бир банда дунё билан Аллоҳнинг ҳузуридаги нарса орасида ихтиёр қилдирилди ва у Аллоҳнинг ҳузуридагини ихтиёр қилди». Шунда Абу Бакр йиғлади ва у зот ўзларини назарда тутаётганларини билди. Набий ﷺ: «Шошилма, эй Абу Бакр! Масжидга очиладиган мана бу эшикларни бекитинглар, фақат Абу Бакрнинг эшигидан бошқасини. Чунки мен суҳбат борасида Абу Бакрдан кўра менга кўпроқ яхшилик қилган кишини билмайман», дедилар.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : أُوذِنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالصَّلَاةِ فِي مَرَضِهِ، فَقَالَ : " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ "، ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ، قَالَ : " هَلْ أَمَرْتُنَّ أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ؟ "، فَقُلْتُ : إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ، فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ، فَقَالَ : " أَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَرُبَّ قَائِلٍ مُتَمَنٍّ وَيَأْبَى اللَّهُ وَالْمُؤْمِنُونَ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺga kasalliklari paytida namoz vaqti kirgani bildirildi. U zot: «Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Soʻng u zot hushlaridan ketdilar. Hushlariga kelganlarida: «Abu Bakrga odamlarga namoz oʻqib berishni buyurdingizmi?» dedilar. Men: «Abu Bakr yumshoq koʻngil kishi, agar Umarga buyursangiz?» dedim. U zot: «Sizlar Yusufning atrofidagi ayollarga oʻxshaysizlar. Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin. Qancha gapiruvchi va orzu qiluvchi boʻlmasin, Alloh ham, moʻminlar ham (bundan) bosh tortadilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺга касалликлари пайтида намоз вақти киргани билдирилди. У зот: «Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Сўнг у зот ҳушларидан кетдилар. Ҳушларига келганларида: «Абу Бакрга одамларга намоз ўқиб беришни буюрдингизми?» дедилар. Мен: «Абу Бакр юмшоқ кўнгил киши, агар Умарга буюрсангиз?» дедим. У зот: «Сизлар Юсуфнинг атрофидаги аёлларга ўхшайсизлар. Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин. Қанча гапирувчи ва орзу қилувчи бўлмасин, Аллоҳ ҳам, мўминлар ҳам (бундан) бош тортадилар», дедилар.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، قَالَ : " تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ، فَحُبِسَ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ وَلَيْلَتَهُ وَالْغَدَ حَتَّى دُفِنَ لَيْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ، وَقَالُوا : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَمُتْ، وَلَكِنْ عُرِجَ بِرُوحِهِ كَمَا عُرِجَ بِرُوحِ مُوسَى ، فَقَامَ عُمَرُ، فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَمُتْ، وَلَكِنْ عُرِجَ بِرُوحِهِ كَمَا عُرِجَ بِرُوحِ مُوسَى ، وَاللَّهِ لَا يَمُوتُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى يَقْطَعَ أَيْدِيَ أَقْوَامٍ وَأَلْسِنَتَهُمْ، فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يَتَكَلَّمُ حَتَّى أَزْبَدَ شِدْقَاهُ مِمَّا يُوعِدُ وَيَقُولُ، فَقَامَ الْعَبَّاسُ، فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ مَاتَ، وَإِنَّهُ لَبَشَرٌ وَإِنَّهُ يَأْسَنُ كَمَا يَأْسَنُ الْبَشَرُ، أَيْ قَوْمِ فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ، فَإِنَّهُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَنْ يُمِيتَهُ إِمَاتَتَيْنِ، أَيُمِيتُ أَحَدَكُمْ إِمَاتَةً وَيُمِيتُهُ إِمَاتَتَيْنِ وَهُوَ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ؟، أَيْ قَوْمِ، فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ، فَإِنْ يَكُ كَمَا تَقُولُونَ فَلَيْسَ بِعَزِيزٍ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَبْحَثَ عَنْهُ التُّرَابَ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاللَّهِ مَا مَاتَ حَتَّى تَرَكَ السَّبِيلَ نَهْجًا وَاضِحًا، فَأَحَلَّ الْحَلَالَ، وَحَرَّمَ الْحَرَامَ، وَنَكَحَ وَطَلَّقَ، وَحَارَبَ وَسَالَمَ، مَا كَانَ رَاعِي غَنَمٍ يَتَّبِعُ بِهَا صَاحِبُهَا رُءُوسَ الْجِبَالِ يَخْبِطُ عَلَيْهَا الْعِضَاهَ بِمِخْبَطِهِ وَيَمْدُرُ حَوْضَهَا بِيَدِهِ بِأَنْصَبَ وَلَا أَدْأَبَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، كَانَ فِيكُمْ، أَيْ قَوْمِ فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ، قَالَ : وَجَعَلَتْ أُمُّ أَيْمَنَ تَبْكِي، فَقِيلَ لَهَا : يَا أُمَّ أَيْمَنَ تَبْكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟، قَالَتْ : إِنِّي وَاللَّهِ مَا أَبْكِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ لا أَكُونَ أَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ إِلَى مَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ الدُّنْيَا، وَلَكِنِّي أَبْكِي عَلَى خَبَرِ السَّمَاءِ انْقَطَعَ، قَالَ حَمَّادٌ : خَنَقَتِ الْعَبْرَةُ أَيُّوبَ حِينَ بَلَغَ هَا هُنَا "

Ikrima aytadi: Rasululloh ﷺ dushanba kuni vafot etdilar va oʻsha kunning qolgan qismi, kechasi va ertasi kuni (dafn qilinmay) turdilar, toki chorshanba kechasi dafn qilindilar. Odamlar: «Rasululloh ﷺ vafot etmadilar, balki Musoning ruhi koʻtarilganidek, u zotning ruhlari koʻtarildi», dedilar. Umar turib: «Rasululloh ﷺ vafot etmadilar, balki Musoning ruhi koʻtarilganidek, u zotning ruhlari koʻtarildi. Vallohi, Rasululloh ﷺ baʼzi qavmlarning qoʻllarini va tillarini kesmagunlaricha vafot etmaydilar», dedi. Umar shu qadar gapirdiki, hatto tahdid qilaverib va gapiraverib ogʻzining chetlari koʻpirdi. Soʻng Abbos turib dedi: Albatta, Rasululloh ﷺ vafot etdilar. Albatta, u zot basharlardir va bashar oʻzgargani kabi u zot ham oʻzgaradilar. Ey qavm, sohibingizni dafn qilinglar! Albatta, u zot Allohning huzurida ikki marta oʻlishlaridan koʻra karamliroqdirlar. Alloh sizlardan birini bir marta oʻldirib, u zotni ikki marta oʻldiradimi, holbuki u zot Allohning huzurida bundan karamliroq boʻlsalar? Ey qavm, sohibingizni dafn qilinglar! Agar siz aytganingizdek boʻlsa, tuproqni undan ochib olish Allohga qiyin emas. Vallohi, Rasululloh ﷺ yoʻlni ravshan va ochiq qoldirmagunlaricha vafot etmadilar: halolni halol qildilar, haromni harom qildilar, uylandilar va taloq qildilar, urush qildilar va sulh qildilar. Egasi qoʻylarini togʻ choʻqqilarigacha ergashtirib, tayogʻi bilan ular uchun daraxt shoxlarini qoqib beradigan va oʻz qoʻli bilan ularning novini loylab beradigan biror choʻpon Rasululloh ﷺ sizlarning oralaringizda boʻlganlaridan koʻra koʻproq zahmat chekmagan va koʻproq mehnat qilmagan. Ey qavm, sohibingizni dafn qilinglar! (Rovi) aytdi: Ummu Ayman yigʻlay boshladi. Unga: «Ey Ummu Ayman, Rasululloh ﷺ uchun yigʻlayapsanmi?» deyildi. U: «Vallohi, men Rasululloh ﷺ uchun, u zot dunyodan koʻra oʻzlariga yaxshiroq boʻlgan narsaga ketganlarini bilmaganimdan yigʻlayotganim yoʻq. Balki men osmon xabari uzilgani uchun yigʻlayapman», dedi. Hammod aytdi: Ayyub shu yerga yetganda, yigʻi uning boʻgʻzini boʻgʻdi.Икрима айтади: Расулуллоҳ ﷺ душанба куни вафот этдилар ва ўша куннинг қолган қисми, кечаси ва эртаси куни (дафн қилинмай) турдилар, токи чоршанба кечаси дафн қилиндилар. Одамлар: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этмадилар, балки Мусонинг руҳи кўтарилганидек, у зотнинг руҳлари кўтарилди», дедилар. Умар туриб: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этмадилар, балки Мусонинг руҳи кўтарилганидек, у зотнинг руҳлари кўтарилди. Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ баъзи қавмларнинг қўлларини ва тилларини кесмагунларича вафот этмайдилар», деди. Умар шу қадар гапирдики, ҳатто таҳдид қилавериб ва гапиравериб оғзининг четлари кўпирди. Сўнг Аббос туриб деди: Албатта, Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар. Албатта, у зот башарлардир ва башар ўзгаргани каби у зот ҳам ўзгарадилар. Эй қавм, соҳибингизни дафн қилинглар! Албатта, у зот Аллоҳнинг ҳузурида икки марта ўлишларидан кўра карамлироқдирлар. Аллоҳ сизлардан бирини бир марта ўлдириб, у зотни икки марта ўлдирадими, ҳолбуки у зот Аллоҳнинг ҳузурида бундан карамлироқ бўлсалар? Эй қавм, соҳибингизни дафн қилинглар! Агар сиз айтганингиздек бўлса, тупроқни ундан очиб олиш Аллоҳга қийин эмас. Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ йўлни равшан ва очиқ қолдирмагунларича вафот этмадилар: ҳалолни ҳалол қилдилар, ҳаромни ҳаром қилдилар, уйландилар ва талоқ қилдилар, уруш қилдилар ва сулҳ қилдилар. Эгаси қўйларини тоғ чўққиларигача эргаштириб, таёғи билан улар учун дарахт шохларини қоқиб берадиган ва ўз қўли билан уларнинг новини лойлаб берадиган бирор чўпон Расулуллоҳ ﷺ сизларнинг ораларингизда бўлганларидан кўра кўпроқ заҳмат чекмаган ва кўпроқ меҳнат қилмаган. Эй қавм, соҳибингизни дафн қилинглар! (Рови) айтди: Умму Айман йиғлай бошлади. Унга: «Эй Умму Айман, Расулуллоҳ ﷺ учун йиғлаяпсанми?» дейилди. У: «Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ учун, у зот дунёдан кўра ўзларига яхшироқ бўлган нарсага кетганларини билмаганимдан йиғлаётганим йўқ. Балки мен осмон хабари узилгани учун йиғлаяпман», деди. Ҳаммод айтди: Айюб шу ерга етганда, йиғи унинг бўғзини бўғди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ سَعِيدٍ الدِّمَشْقِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ هُوَ ابْنُ إِسْحَاق ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي يَعِيشُ بْنُ الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنِي مَكْحُولٌ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فَلْيَذْكُرْ مُصِيبَتَهُ بِي فَإِنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ "

Makhul aytadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Sizlardan biriga bir musibat yetsa, mening musibatimni eslasin, chunki u musibatlarning eng ulugʻidir».Макҳул айтади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Сизлардан бирига бир мусибат етса, менинг мусибатимни эсласин, чунки у мусибатларнинг энг улуғидир».

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا فِطْرٌ ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ، فَلْيَذْكُرْ مُصَابَهُ بِي، فَإِنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَصَائِبِ "

Atoʼ aytadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlardan biriga bir musibat yetsa, men (bilan) yetgan musibatini eslasin, chunki u musibatlarning eng ulugʻidir».Атў айтади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизлардан бирига бир мусибат етса, мен (билан) етган мусибатини эсласин, чунки у мусибатларнинг энг улуғидир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " مَا سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَذْكُرُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَطُّ إِلَّا بَكَى "

Muhammad aytadi: Men Ibn Umarning Nabiy ﷺni zikr qilganini eshitmadimki, u yigʻlamagan boʻlsin.Муҳаммад айтади: Мен Ибн Умарнинг Набий ﷺни зикр қилганини эшитмадимки, у йиғламаган бўлсин.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ فَاطِمَةَ ، قَالَتْ : يَا أَنَسُ " كَيْفَ طَابَتْ أَنْفُسُكُمْ أَنْ تَحْثُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التُّرَابَ؟، وَقَالَتْ : يَا أَبَتَاهْ، مِنْ رَبِّهِ مَا أَدْنَاهْ، وَا أَبَتَاهْ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَأْوَاهْ، وَا أَبَتَاهْ إِلَى جِبْرِيلَ نَنْعَاهْ، وَا أَبَتَاهْ أَجَابَ رَبًّا دَعَاهْ، قَالَ حَمَّادٌ : حِينَ حَدَّثَ ثَابِتٌ بَكَى، وقَالَ ثَابِتٌ : حِينَ حَدَّثَ أَنَسٌ بَكَى "

Anas ibn Molikdan rivoyat qilinadiki, Fotima: «Ey Anas, Rasululloh ﷺning ustlariga tuproq sochishga qanday koʻnglingiz boʻldi?» dedi. Va u: «Voh, otajonim! Robbisiga qanday yaqin boʻldi! Voh, otajonim! Firdavs jannati uning maskani boʻldi. Voh, otajonim! Biz uning oʻlim xabarini Jibrilga aytamiz. Voh, otajonim! U chorlagan Robbiga javob berdi», dedi. Hammod aytdi: Sobit buni soʻzlaganda yigʻladi. Sobit aytdi: Anas buni soʻzlaganda yigʻladi.Анас ибн Моликдан ривоят қилинадики, Фотима: «Эй Анас, Расулуллоҳ ﷺнинг устларига тупроқ сочишга қандай кўнглингиз бўлди?» деди. Ва у: «Воҳ, отажоним! Роббисига қандай яқин бўлди! Воҳ, отажоним! Фирдавс жаннати унинг маскани бўлди. Воҳ, отажоним! Биз унинг ўлим хабарини Жибрилга айтамиз. Воҳ, отажоним! У чорлаган Роббига жавоб берди», деди. Ҳаммод айтди: Собит буни сўзлаганда йиғлади. Собит айтди: Анас буни сўзлаганда йиғлади.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، وَذَكَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " شَهِدْتُهُ يَوْمَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَمَا رَأَيْتُ يَوْمًا قَطُّ، كَانَ أَحْسَنَ وَلَا أَضْوَأَ مِنْ يَوْمٍ دَخَلَ عَلَيْنَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَشَهِدْتُهُ يَوْمَ مَوْتِهِ، فَمَا رَأَيْتُ يَوْمًا كَانَ أَقْبَحَ، وَلَا أَظْلَمَ مِنْ يَوْمٍ مَاتَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Anas Nabiy ﷺni zikr qilib dedi: Men u zot Madinaga kirgan kunda hozir boʻlganman. Rasululloh ﷺ huzurimizga kirgan kundan koʻra chiroyliroq va yorugʻroq kunni hech qachon koʻrmadim. Va men u zot vafot etgan kunda ham hozir boʻlganman. Rasululloh ﷺ vafot etgan kundan koʻra xunukroq va qorongʻiroq kunni hech qachon koʻrmadim.Анас Набий ﷺни зикр қилиб деди: Мен у зот Мадинага кирган кунда ҳозир бўлганман. Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримизга кирган кундан кўра чиройлироқ ва ёруғроқ кунни ҳеч қачон кўрмадим. Ва мен у зот вафот этган кунда ҳам ҳозир бўлганман. Расулуллоҳ ﷺ вафот этган кундан кўра хунукроқ ва қоронғироқ кунни ҳеч қачон кўрмадим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُطِيعٍ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الْجَلِيلِ ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ الْأَزْدِيِّ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَجِدُكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَائِمًا عِنْدَ رَبِّكَ وَأَنْتَ مُحْمَارَّةٌ وَجْنَتَاكَ مُسْتَحْيٍ مِنْ رَبِّكَ مِمَّا أَحْدَثَتْ أُمَّتُكَ مِنْ بَعْدِكَ "

Abu Hariz al-Azdiy aytadi: Abdulloh ibn Salom Nabiy ﷺga: «Yo Rasululloh, biz sizni qiyomat kuni Robbingiz huzurida turgan holda, yuzingiz qizarib, ummatingiz sizdan keyin qilgan ishlaridan Robbingizdan uyalgan holda topamiz», dedi.Абу Ҳариз ал-Аздий айтади: Абдуллоҳ ибн Салом Набий ﷺга: «Ё Расулуллоҳ, биз сизни қиёмат куни Роббингиз ҳузурида турган ҳолда, юзингиз қизариб, умматингиз сиздан кейин қилган ишларидан Роббингиздан уялган ҳолда топамиз», деди.

أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ كَثِيرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ شُرَيْحٍ يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي الْأَسْوَدِ الْقُرَشِيِّ ، عَنْ أَبِي قُرَّةَ مَوْلَى أَبِي جَهْلٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ لَمَّا أُنْزِلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ # إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ { 1 } وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا { 2 } سورة النصر آية 1 #، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيَخْرُجُنَّ مِنْهُ أَفْوَاجًا كَمَا دَخَلُوهُ أَفْوَاجًا "

Abu Hurayra Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺga {Allohning nusrati va gʻalabasi kelganda va odamlarning Alloh diniga toʻp-toʻp kirayotganini koʻrganingda} (Nasr, 1-2) degan mana shu sura nozil qilinganda, Rasululloh ﷺ: «Ular unga toʻp-toʻp boʻlib kirganlaridek, undan toʻp-toʻp boʻlib chiqadilar ham», dedilar.Абу Ҳурайра Набий ﷺдан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺга {Аллоҳнинг нусрати ва ғалабаси келганда ва одамларнинг Аллоҳ динига тўп-тўп кираётганини кўрганингда} (Наср, 1-2) деган мана шу сура нозил қилинганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Улар унга тўп-тўп бўлиб кирганларидек, ундан тўп-тўп бўлиб чиқадилар ҳам», дедилар.

أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرٍ الْمِصْرِيُّ L108 ، عَنْ سُلَيْمَانَ أَبِي أَيُّوبَ الْخُزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْأُمَوِيِّ ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ الْمَكِّيِّ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ ، قَالَ : " دَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْأَهْتَمِ L4678 عَلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ مَعَ الْعَامَّةِ فَلَمْ يُفْجَأْ عُمَرُ إِلَّا وَهُوَ بَيْنَ يَدَيْهِ يَتَكَلَّمُ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ : أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِنًا لِمَعْصِيَتِهِمْ، وَالنَّاسُ يَوْمَئِذٍ فِي الْمَنَازِلِ وَالرَّأْيِ مُخْتَلِفُونَ، فَالْعَرَبُ بِشَرِّ تِلْكَ الْمَنَازِلِ : أَهْلُ الْحَجَرِ، وَأَهْلُ الْوَبَرِ، وَأَهْلُ الدَّبَرِ، تُجْتَازُ دُونَهُمْ طَيِّبَاتُ الدُّنْيَا وَرَخَاءُ عَيْشِهَا، لَا يَسْأَلُونَ اللَّهَ جَمَاعَةً، وَلَا يَتْلُونَ لَهُ كِتَابًا، مَيِّتُهُمْ فِي النَّارِ، وَحَيُّهُمْ أَعْمَى نَجِسٌ مَعَ مَا لَا يُحْصَى مِنْ الْمَرْغُوبِ عَنْهُ، وَالْمَزْهُودِ فِيهِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَنْشُرَ عَلَيْهِمْ رَحْمَتَهُ، بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ، صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَلَمْ يَمْنَعْهُمْ ذَلِكَ أَنْ جَرَحُوهُ فِي جِسْمِهِ وَلَقَّبُوهُ فِي اسْمِهِ، وَمَعَهُ كِتَابٌ مِنْ اللَّهِ نَاطِقٌ، لَا يُقُومُ إِلَّا بِأَمْرِهِ، وَلَا يُرْحَلُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، فَلَمَّا أُمِرَ بِالْعَزْمَةِ، وَحُمِلَ عَلَى الْجِهَادِ، انْبَسَطَ لِأَمْرِ اللَّهِ لَوْثُهُ، فَأَفْلَجَ اللَّهُ حُجَّتَهُ، وَأَجَازَ كَلِمَتَهُ، وَأَظْهَرَ دَعْوَتَهُ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا، ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُ أَبُو بَكْرٍ فَسَلَكَ سُنَّتَهُ، وَأَخَذَ سَبِيلَهُ، وَارْتَدَّتْ الْعَرَبُ أَوْ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُمْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا الَّذِي كَانَ قَابِلًا، انْتَزَعَ السُّيُوفَ مِنْ أَغْمَادِهَا، وَأَوْقَدَ النِّيرَانَ فِي شُعُلِهَا، ثُمَّ نَكِبَ بِأَهْلِ الْحَقِّ أَهْلَ الْبَاطِلِ، فَلَمْ يَبْرَحْ يُقَطِّعُ أَوْصَالَهُمْ، وَيَسْقِي الْأَرْضَ دِمَاءَهُمْ، حَتَّى أَدْخَلَهُمْ فِي الَّذِي خَرَجُوا مِنْهُ، وَقَرَّرَهُمْ بِالَّذِي نَفَرُوا عَنْهُ، وَقَدْ كَانَ أَصَابَ مِنْ مَالِ اللَّهِ بَكْرًا ، يَرْتَوِي عَلَيْهِ، وَحَبَشِيَّةً أَرْضَعَتْ وَلَدًا لَهُ، فَرَأَى ذَلِكَ عِنْدَ مَوْتِهِ غُصَّةً فِي حَلْقِهِ، فَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى الْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا عَلَى مِنْهَاجِ صَاحِبِهِ، ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَمَصَّرَ الْأَمْصَارَ، وَخَلَطَ الشِّدَّةَ بِاللِّينِ، وَحَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ، وَشَمَّرَ عَنْ سَاقَيْهِ وَعَدَّ لِلْأُمُورِ أَقْرَانَهَا، وَلِلْحَرْبِ آلَتَهَا، فَلَمَّا أَصَابَهُ فَتَي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَمَرَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَسْأَلُ النَّاسَ : هَلْ يُثْبِتُونَ قَاتِلَهُ : فَلَمَّا قِيلَ : فَتَي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، اسْتَهَلَّ يَحْمَدُ رَبَّهُ أَنْ لَا يَكُونَ أَصَابَهُ ذُو حَقٍّ فِي الْفَيْءِ فَيَحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ إِنَّمَا اسْتَحَلَّ دَمَهُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ حَقِّهِ، وَقَدْ كَانَ أَصَابَ مِنْ مَالِ اللَّهِ بِضْعَةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا، فَكَسَرَ لَهَا رِبَاعَهُ وَكَرِهَ بِهَا كَفَالَةَ أَوْلَادِهِ، فَأَدَّاهَا إِلَى الْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا عَلَى مِنْهَاجِ صَاحِبَيْهِ، ثُمَّ إِنَّكَ يَا عُمَرُ بُنَيُّ الدُّنْيَا وَلَّدَتْكَ مُلُوكُهَا، وَأَلْقَمَتْكَ ثَدْيَيْهَا، وَنَبَتَّ فِيهَا تَلْتَمِسُهَا مَظَانَّهَا، فَلَمَّا وُلِيتَهَا أَلْقَيْتَهَا حَيْثُ أَلْقَاهَا اللَّهُ، هَجَرْتَهَا وَجَفَوْتَهَا، وَقَذِرْتَهَا إِلَّا مَا تَزَوَّدْتَ مِنْهَا، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَلَا بِكَ حَوْبَتَنَا وَكَشَفَ بِكَ كُرْبَتَنَا، فَامْضِ وَلَا تَلْتَفِتْ، فَإِنَّهُ لَا يَعِزُّ عَلَى الْحَقِّ شَيْءٌ، وَلَا يَذِلُّ عَلَى الْبَاطِلِ شَيْءٌ، أَقُولُ قَوْلِي هَذَا، وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ " ، قَالَ أَبُو أَيُّوبَ : فَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، يَقُولُ فِي الشَّيْءِ : قَالَ لِيَ ابْنُ الْأَهْتَمِ : امْضِ وَلَا تَلْتَفِتْ

Xolid ibn Maʼdon aytadi: Abdulloh ibn al-Ahtam Umar ibn Abdulaziz huzuriga oddiy odamlar bilan birga kirdi. Umar toʻsatdan uni oʻz oldida gapirib turgan holda koʻrdi. U Allohga hamd va sano aytdi, soʻng dedi: Ammo baʼd, albatta, Alloh xalqni ularning toatidan behojat, maʼsiyatlaridan omon holda yaratdi. Oʻsha kunlarda odamlar manzillarda ham, qarashlarda ham turlicha edilar. Arablar esa oʻsha manzillarning eng yomonida edilar: tosh ahli, jun chodir ahli va yara ahli edilar. Dunyoning yaxshiliklari va turmushining farovonligi ulardan chetlab oʻtardi. Ular Allohga jamoat boʻlib iltijo qilmas, Unga kitob tilovat qilmas edilar. Oʻliklari doʻzaxda, tiriklari koʻr va nopok edi, bularga qoʻshimcha yuz oʻgiriladigan va rad etiladigan sanoqsiz (yomon) ishlar bor edi. Alloh ularga oʻz rahmatini yoyishni iroda qilganda, ularga oʻzlaridan boʻlgan bir elchini yubordi: {sizlarga yetgan mashaqqat unga ogʻirdir, u sizlarga (hidoyatni) juda istaydi, moʻminlarga esa raufdir, rahimdir}. Alloh unga salavot aytsin, u zotga salom, Allohning rahmati va barakalari boʻlsin. Bu ularni u zotning badanini yaralashdan va ismiga (yomon) laqab qoʻyishdan toʻsmadi. U zot bilan birga Allohdan boʻlgan soʻzlovchi bir kitob bor edi: u zot faqat uning buyrugʻi bilan turar, faqat uning izni bilan safarga chiqar edilar. U zotga qatʼiy amr buyurilib, jihodga daʼvat qilinganda, u zotning qudrati Allohning amri uchun yoyildi. Bas, Alloh u zotning hujjatini gʻolib qildi, kalimasini oʻtkazdi, daʼvatini zohir qildi va u zot dunyodan taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng u zotdan keyin Abu Bakr turdi va u zotning sunnatidan yurdi, yoʻlidan bordi. Arablar — yoki ulardan shunday qilganlar — dindan qaytdilar. U esa Rasululloh ﷺdan keyin ulardan (u zot) qabul qiladigan narsadan boshqasini qabul qilishdan bosh tortdi. Qilichlarni qinlaridan sugʻurdi, olovlarni yondirdi, soʻng haq ahli bilan botil ahlini urdi. U ularning bandlarini uzishda va yerni ularning qonlari bilan sugʻorishda davom etdi, toki ularni chiqib ketgan (dinlariga) qaytarib kiritguncha va yuz oʻgirgan narsalarida ularni qaror toptirguncha. U Allohning molidan suv tashiydigan bir yosh tuyani va bolasini emizgan bir habashiy choʻrini olgan edi. Oʻlimi paytida buni tomogʻidagi bir tiqilish deb bildi va uni oʻzidan keyingi xalifaga topshirdi hamda dunyodan sohibining yoʻlida, taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng undan keyin Umar ibn Xattob turdi. U shaharlar barpo qildi, qattiqlikni yumshoqlik bilan aralashtirdi, bilaklarini shimardi, boldirlarini ochdi, ishlarga oʻz muvofiqlarini va urushga uning asbobini tayyorladi. Mugʻira ibn Shuʼbaning yigiti unga (zarba) yetkazganda, u Ibn Abbosga odamlardan: qotilini aniqlay olyaptilarmi, deb soʻrashni buyurdi. «Mugʻira ibn Shuʼbaning yigiti», deyilganda, u Robbiga hamd aytishni boshladi — unga fayʼda haqqi bor kishi (zarba) yetkazmagani uchun, aks holda u: sen mening haqqimni oʻzingga halol qilganing uchun men ham sening qoningni halol qildim, deb unga hujjat keltirgan boʻlardi. U Allohning molidan sakson necha ming (dirham) olgan edi. Buning uchun mulklarini boʻlib sotdi va bu sababli farzandlarining kafilligini ham xush koʻrmadi. Uni oʻzidan keyingi xalifaga topshirdi va dunyodan ikki sohibining yoʻlida, taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng, ey Umar, sen dunyoning oʻgʻiljonisan: uning podshohlari seni tugʻdirdi, u senga ikki koʻkragini emizdi va sen unda oʻsib, uni oʻz joylaridan izlab yurding. Unga voliy boʻlganingda esa, uni Alloh tashlagan joyga tashlading; undan hijrat qilding, undan yuz oʻgirding va oʻzing zod qilib olgan narsadan boshqasini iflos bilding. Sen orqali gunohimizni ketkazgan va musibatimizni kushoyish qilgan Allohga hamd boʻlsin. Bas, yur va oʻgirilib qarama. Chunki haq oldida hech narsa aziz emas va botil ustida hech narsa xor boʻlmaydi. Men bu soʻzimni aytaman va oʻzim uchun ham, moʻmin erkaklar va moʻmina ayollar uchun ham Allohdan magʻfirat soʻrayman. Abu Ayyub aytdi: Umar ibn Abdulaziz bir ish haqida: «Menga Ibn al-Ahtam: yur va oʻgirilib qarama, degan edi», der edi.Холид ибн Маъдон айтади: Абдуллоҳ ибн ал-Аҳтам Умар ибн Абдулазиз ҳузурига оддий одамлар билан бирга кирди. Умар тўсатдан уни ўз олдида гапириб турган ҳолда кўрди. У Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг деди: Аммо баъд, албатта, Аллоҳ халқни уларнинг тоатидан беҳожат, маъсиятларидан омон ҳолда яратди. Ўша кунларда одамлар манзилларда ҳам, қарашларда ҳам турлича эдилар. Араблар эса ўша манзилларнинг энг ёмонида эдилар: тош аҳли, жун чодир аҳли ва яра аҳли эдилар. Дунёнинг яхшиликлари ва турмушининг фаровонлиги улардан четлаб ўтарди. Улар Аллоҳга жамоат бўлиб илтижо қилмас, Унга китоб тиловат қилмас эдилар. Ўликлари дўзахда, тириклари кўр ва нопок эди, буларга қўшимча юз ўгириладиган ва рад этиладиган саноқсиз (ёмон) ишлар бор эди. Аллоҳ уларга ўз раҳматини ёйишни ирода қилганда, уларга ўзларидан бўлган бир элчини юборди: {сизларга етган машаққат унга оғирдир, у сизларга (ҳидоятни) жуда истайди, мўминларга эса рауфдир, раҳимдир}. Аллоҳ унга салавот айтсин, у зотга салом, Аллоҳнинг раҳмати ва баракалари бўлсин. Бу уларни у зотнинг баданини яралашдан ва исмига (ёмон) лақаб қўйишдан тўсмади. У зот билан бирга Аллоҳдан бўлган сўзловчи бир китоб бор эди: у зот фақат унинг буйруғи билан турар, фақат унинг изни билан сафарга чиқар эдилар. У зотга қатъий амр буюрилиб, жиҳодга даъват қилинганда, у зотнинг қудрати Аллоҳнинг амри учун ёйилди. Бас, Аллоҳ у зотнинг ҳужжатини ғолиб қилди, калимасини ўтказди, даъватини зоҳир қилди ва у зот дунёдан тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг у зотдан кейин Абу Бакр турди ва у зотнинг суннатидан юрди, йўлидан борди. Араблар — ёки улардан шундай қилганлар — диндан қайтдилар. У эса Расулуллоҳ ﷺдан кейин улардан (у зот) қабул қиладиган нарсадан бошқасини қабул қилишдан бош тортди. Қиличларни қинларидан суғурди, оловларни ёндирди, сўнг ҳақ аҳли билан ботил аҳлини урди. У уларнинг бандларини узишда ва ерни уларнинг қонлари билан суғоришда давом этди, токи уларни чиқиб кетган (динларига) қайтариб киритгунча ва юз ўгирган нарсаларида уларни қарор топтиргунча. У Аллоҳнинг молидан сув ташийдиган бир ёш туяни ва боласини эмизган бир ҳабаший чўрини олган эди. Ўлими пайтида буни томоғидаги бир тиқилиш деб билди ва уни ўзидан кейинги халифага топширди ҳамда дунёдан соҳибининг йўлида, тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг ундан кейин Умар ибн Хаттоб турди. У шаҳарлар барпо қилди, қаттиқликни юмшоқлик билан аралаштирди, билакларини шимарди, болдирларини очди, ишларга ўз мувофиқларини ва урушга унинг асбобини тайёрлади. Муғира ибн Шуъбанинг йигити унга (зарба) етказганда, у Ибн Аббосга одамлардан: қотилини аниқлай оляптиларми, деб сўрашни буюрди. «Муғира ибн Шуъбанинг йигити», дейилганда, у Роббига ҳамд айтишни бошлади — унга файъда ҳаққи бор киши (зарба) етказмагани учун, акс ҳолда у: сен менинг ҳаққимни ўзингга ҳалол қилганинг учун мен ҳам сенинг қонингни ҳалол қилдим, деб унга ҳужжат келтирган бўларди. У Аллоҳнинг молидан саксон неча минг (дирҳам) олган эди. Бунинг учун мулкларини бўлиб сотди ва бу сабабли фарзандларининг кафиллигини ҳам хуш кўрмади. Уни ўзидан кейинги халифага топширди ва дунёдан икки соҳибининг йўлида, тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг, эй Умар, сен дунёнинг ўғилжонисан: унинг подшоҳлари сени туғдирди, у сенга икки кўкрагини эмизди ва сен унда ўсиб, уни ўз жойларидан излаб юрдинг. Унга волий бўлганингда эса, уни Аллоҳ ташлаган жойга ташладинг; ундан ҳижрат қилдинг, ундан юз ўгирдинг ва ўзинг зод қилиб олган нарсадан бошқасини ифлос билдинг. Сен орқали гуноҳимизни кетказган ва мусибатимизни кушойиш қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин. Бас, юр ва ўгирилиб қарама. Чунки ҳақ олдида ҳеч нарса азиз эмас ва ботил устида ҳеч нарса хор бўлмайди. Мен бу сўзимни айтаман ва ўзим учун ҳам, мўмин эркаклар ва мўмина аёллар учун ҳам Аллоҳдан мағфират сўрайман. Абу Айюб айтди: Умар ибн Абдулазиз бир иш ҳақида: «Менга Ибн ал-Аҳтам: юр ва ўгирилиб қарама, деган эди», дер эди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ النُّكْرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوْزَاءِ أَوْسُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " قَحَطَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ قَحْطًا شَدِيدًا، فَشَكَوْا إِلَى عَائِشَةَ ، فَقَالَتْ : انْظُرُوا قَبْرَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَاجْعَلُوا مِنْهُ كُوَوًا إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى لَا يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ سَقْفٌ، قَالَ : فَفَعَلُوا، فَمُطِرْنَا مَطَرًا حَتَّى نَبَتَ الْعُشْبُ، وَسَمِنَتِ الْإِبِلُ حَتَّى تَفَتَّقَتْ مِنْ الشَّحْمِ، فَسُمِّيَ عَامَ الْفَتْقِ "

Abul Javzo Avs ibn Abdulloh aytadi: Madina ahlini qattiq qahatchilik tutdi. Ular Oishaga shikoyat qildilar. U: «Nabiy ﷺning qabriga qaranglar va undan osmon tomon tuynuklar oching, toki u bilan osmon orasida shift qolmasin», dedi. Ular shunday qildilar. Shunda bizga shunday yomgʻir yogʻdirildiki, oʻt-oʻlan koʻkarib chiqdi, tuyalar semirib, yogʻdan yorilib ketgudek boʻldi. Shu sababli u yil «Yorilish yili» deb ataldi.Абул Жавзо Авс ибн Абдуллоҳ айтади: Мадина аҳлини қаттиқ қаҳатчилик тутди. Улар Оишага шикоят қилдилар. У: «Набий ﷺнинг қабрига қаранглар ва ундан осмон томон туйнуклар очинг, токи у билан осмон орасида шифт қолмасин», деди. Улар шундай қилдилар. Шунда бизга шундай ёмғир ёғдирилдики, ўт-ўлан кўкариб чиқди, туялар семириб, ёғдан ёрилиб кетгудек бўлди. Шу сабабли у йил «Ёрилиш йили» деб аталди.

أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، قَالَ : " لَمَّا كَانَ أَيَّامُ الْحَرَّةِ لَمْ يُؤَذَّنْ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلَاثًا، وَلَمْ يُقَمْ وَلَمْ يَبْرَحْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ لَا يَعْرِفُ وَقْتَ الصَّلَاةِ إِلَّا بِهَمْهَمَةٍ يَسْمَعُهَا مِنْ قَبْرِ النَّبِيِّ "، فَذَكَرَ مَعْنَاهُ

Saʼid ibn Abdulaziz aytadi: Harra kunlari boʻlganda, Nabiy ﷺning masjidlarida uch kun azon ham aytilmadi, iqomat ham aytilmadi. Saʼid ibn Musayyab masjiddan chiqmadi va u namoz vaqtini faqat Nabiy ﷺning qabrlaridan eshitib turadigan bir gʻoʻvullash tovushi orqaligina bilar edi. Soʻng u shu maʼnoni zikr qildi.Саъид ибн Абдулазиз айтади: Ҳарра кунлари бўлганда, Набий ﷺнинг масжидларида уч кун азон ҳам айтилмади, иқомат ҳам айтилмади. Саъид ибн Мусайяб масжиддан чиқмади ва у намоз вақтини фақат Набий ﷺнинг қабрларидан эшитиб турадиган бир ғўвуллаш товуши орқалигина билар эди. Сўнг у шу маънони зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي خَالِدٌ هُوَ ابْنُ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدٍ هُوَ ابْنُ أَبِي هِلَالٍ ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ ، أَنَّ كَعْبًا دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ ، فَذَكَرُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ كَعْبٌ : " مَا مِنْ يَوْمٍ يَطْلُعُ إِلَّا نَزَلَ سَبْعُونَ أَلْفًا مِنْ الْمَلَائِكَةِ، حَتَّى يَحُفُّوا بِقَبْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَضْرِبُونَ بِأَجْنِحَتِهِمْ، وَيُصَلُّونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى إِذَا أَمْسَوْا، عَرَجُوا وَهَبَطَ مِثْلُهُمْ، فَصَنَعُوا مِثْلَ ذَلِكَ حَتَّى إِذَا انْشَقَّتْ عَنْهُ الْأَرْضُ، خَرَجَ فِي سَبْعِينَ أَلْفًا مِنْ الْمَلَائِكَةِ يَزِفُّونَهُ "

Nubayh ibn Vahbdan rivoyat qilinadi: Kaʼb Oishaning huzuriga kirdi va ular Rasululloh ﷺni eslashdi. Shunda Kaʼb: «Har kuni tong otishi bilan yetmish ming farishta tushib, Nabiy ﷺning qabrlarini oʻrab olib, qanotlari bilan qoqishib, Rasululloh ﷺga salavot aytadilar. Kechga kirganda ular yuqoriga koʻtariladilar va ularning oʻrniga yana shunchasi tushib, xuddi shunday qiladilar. Toki yer u zot uchun yorilib, u zot yetmish ming farishta orasida — ular u zotni kuzatib borishar ekan — chiqadilar», dedi.Нубайҳ ибн Ваҳбдан ривоят қилинади: Каъб Оишанинг ҳузурига кирди ва улар Расулуллоҳ ﷺни эслашди. Шунда Каъб: «Ҳар куни тонг отиши билан етмиш минг фаришта тушиб, Набий ﷺнинг қабрларини ўраб олиб, қанотлари билан қоқишиб, Расулуллоҳ ﷺга салавот айтадилар. Кечга кирганда улар юқорига кўтариладилар ва уларнинг ўрнига яна шунчаси тушиб, худди шундай қиладилар. Токи ер у зот учун ёрилиб, у зот етмиш минг фаришта орасида — улар у зотни кузатиб боришар экан — чиқадилар», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْفَجْرِ، ثُمَّ وَعَظَنَا مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، فَقَالَ قَائِلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ؟ فَأَوْصِنَا، فَقَالَ : " أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًّا، فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ بَعْدِي فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسَنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَالْمُحْدَثَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ "، وقَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً : " وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ "

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqib berdilar, soʻng bizga shunday taʼsirli vaʼz qildilarki, undan koʻzlar yoshlandi va qalblar qoʻrqib ketdi. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, bu goʻyo xayrlashuvchi kishining vaʼziga oʻxshaydi. Bizga vasiyat qiling», dedi. U zot: «Sizlarni Allohga taqvo qilishga, agar habashiy qul boʻlsa ham, eshitish va itoat qilishga vasiyat qilaman. Chunki sizlardan kim mendan keyin yashasa, koʻp ixtiloflarni koʻradi. Bas, sizlarga mening sunnatim va hidoyat topgan rashid xalifalarning sunnati lozim. Uni ozgin tishlaringiz bilan mahkam tishlanglar. Yangi paydo qilingan ishlardan saqlaninglar, chunki har bir yangi paydo qilingan narsa bidʼatdir», dedilar. Abu Osim bir safar: «Yangi paydo qilingan ishlardan saqlaninglar, chunki har bir bidʼat zalolatdir», dedi.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқиб бердилар, сўнг бизга шундай таъсирли ваъз қилдиларки, ундан кўзлар ёшланди ва қалблар қўрқиб кетди. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, бу гўё хайрлашувчи кишининг ваъзига ўхшайди. Бизга васият қилинг», деди. У зот: «Сизларни Аллоҳга тақво қилишга, агар ҳабаший қул бўлса ҳам, эшитиш ва итоат қилишга васият қиламан. Чунки сизлардан ким мендан кейин яшаса, кўп ихтилофларни кўради. Бас, сизларга менинг суннатим ва ҳидоят топган рашид халифаларнинг суннати лозим. Уни озгин тишларингиз билан маҳкам тишланглар. Янги пайдо қилинган ишлардан сақланинглар, чунки ҳар бир янги пайдо қилинган нарса бидъатдир», дедилар. Абу Осим бир сафар: «Янги пайдо қилинган ишлардан сақланинглар, чунки ҳар бир бидъат залолатдир», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : كَانَ مَنْ مَضَى مِنْ عُلَمَائِنَا يَقُولُونَ : " الِاعْتِصَامُ بِالسُّنَّةِ نَجَاةٌ، وَالْعِلْمُ يُقْبَضُ قَبْضًا سَرِيعًا، فَنَعْشُ الْعِلْمِ ثَبَاتُ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَفِي ذَهَابِ الْعِلْمِ ذَهَابُ ذَلِكَ كُلِّهِ "

Zuhriy aytadi: Bizning oʻtgan ulamolarimiz shunday der edilar: Sunnatga mahkam yopishish najotdir. Ilm esa tez surʼatda qabz qilinadi. Ilmning tirik turishi din va dunyoning barqarorligidir, ilmning ketishida esa bularning hammasi ketadi.Зуҳрий айтади: Бизнинг ўтган уламоларимиз шундай дер эдилар: Суннатга маҳкам ёпишиш нажотдир. Илм эса тез суръатда қабз қилинади. Илмнинг тирик туриши дин ва дунёнинг барқарорлигидир, илмнинг кетишида эса буларнинг ҳаммаси кетади.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عَمْرٍو السَّيْبَانِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدَّيْلَمِيِّ ، قَالَ : " بَلَغَنِي أَنَّ أَوَّلَ ذَهَابِ الدِّينِ تَرْكُ السُّنَّةُ، يَذْهَبُ الدِّينُ سُنَّةً سُنَّةً، كَمَا يَذْهَبُ الْحَبْلُ قُوَّةً قُوَّةً "

Abdulloh ad-Daylamiy aytadi: Menga yetishicha, dinning ketishi avvalo sunnatni tark qilishdan boshlanadi. Din arqon tola-tola boʻlib uzilganidek, sunnat-sunnat boʻlib ketaveradi.Абдуллоҳ ад-Дайламий айтади: Менга етишича, диннинг кетиши аввало суннатни тарк қилишдан бошланади. Дин арқон тола-тола бўлиб узилганидек, суннат-суннат бўлиб кетаверади.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ حَسَّانَ ، قَالَ : " مَا ابْتَدَعَ قَوْمٌ بِدْعَةً فِي دِينِهِمْ إِلَّا نَزَعَ اللَّهُ مِنْ سُنَّتِهِمْ مِثْلَهَا، ثُمَّ لَا يُعِيدُهَا إِلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ "

Hasson aytdi: Qaysi bir qavm oʻz dinida bidʼat paydo qilsa, albatta Alloh ularning sunnatidan shunga oʻxshashini tortib oladi, soʻngra uni Qiyomat kunigacha ularga qaytarmaydi.Ҳассон айтди: Қайси бир қавм ўз динида бидъат пайдо қилса, албатта Аллоҳ уларнинг суннатидан шунга ўхшашини тортиб олади, сўнгра уни Қиёмат кунигача уларга қайтармайди.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، قَالَ : " مَا ابْتَدَعَ رَجُلٌ بِدْعَةً إِلَّا اسْتَحَلَّ السَّيْفَ "

Abu Qilaba aytadi: Bir kishi bidʼat paydo qilmadiki, qilichni oʻziga halol qilmagan boʻlsin.Абу Қилаба айтади: Бир киши бидъат пайдо қилмадики, қилични ўзига ҳалол қилмаган бўлсин.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، قَالَ : " إِنَّ أَهْلَ الْأَهْوَاءِ أَهْلُ الضَّلَالَةِ، وَلَا أَرَى مَصِيرَهُمْ إِلَّا إِلَي النَّارَ، فَجَرِّبْهُمْ فَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْهُمْ يَنْتَحِلُ قَوْلًا أَوْ قَالَ : حَدِيثًا فَيَتَنَاهَى بِهِ الْأَمْرُ دُونَ السَّيْفِ، وَإِنَّ النِّفَاقَ كَانَ ضُرُوبًا، ثُمَّ تَلَا : # وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ سورة التوبة آية 75 #، # وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ سورة التوبة آية 58 #، # وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيِقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ سورة التوبة آية 61 # فَاخْتَلَفَ قَوْلُهُمْ وَاجْتَمَعُوا، فِي الشَّكِّ وَالتَّكْذِيبِ، وَإِنَّ هَؤُلَاءِ اخْتَلَفَ قَوْلُهُمْ وَاجْتَمَعُوا فِي السَّيْفِ، وَلَا أَرَى مَصِيرَهُمْ إِلَّا إِلَي النَّارَ " ، قَالَ حَمَّادٌ : ثُمَّ قَالَ أَيُّوبُ عِنْدَ ذَا الْحَدِيثِ أَوْ عِنْدَ الْأَوَّلِ : وَكَانَ وَاللَّهِ مِنْ الْفُقَهَاءِ ذَوِي الْأَلْبَابِ : يَعْنِي أَبَا قِلَابَةَ

Abu Qilaba aytadi: Albatta, havoyi nafs ahli zalolat ahlidir va men ularning boradigan joyini doʻzaxdan boshqa deb koʻrmayman. Ularni sinab koʻr: ulardan hech biri bir soʻzni — yoki: bir hadisni — oʻziga daʼvo qilmaydiki, ish qilichdan berida toʻxtasin. Albatta, nifoq ham turli xil edi. Soʻng u: {Ulardan baʼzilari: Agar (Alloh) bizga oʻz fazlidan bersa, albatta sadaqa qilamiz va albatta solihlardan boʻlamiz, deb Allohga ahd berdilar} (Tavba, 75), {Ulardan baʼzilari sadaqalar borasida seni ayblaydilar. Agar ulardan berilsa, rozi boʻladilar; agar berilmasa, birdan gʻazablanadilar} (Tavba, 58), {Ulardan baʼzilari Nabiyga ozor beradilar va: U quloqdir, deydilar. Ayt: U sizlar uchun yaxshilik qulogʻidir} (Tavba, 61) oyatlarini tilovat qildi. Ularning soʻzlari turlicha boʻldi, ammo shak va yolgʻonga chiqarishda birlashdilar. Mana bularning ham soʻzlari turlicha boʻldi, ammo qilichda birlashdilar. Va men ularning boradigan joyini doʻzaxdan boshqa deb koʻrmayman. Hammod aytdi: Soʻng Ayyub shu hadis oldida — yoki avvalgisi oldida — dedi: Vallohi, u aql sohibi boʻlgan faqihlardan edi, yaʼni Abu Qilabani (nazarda tutdi).Абу Қилаба айтади: Албатта, ҳавойи нафс аҳли залолат аҳлидир ва мен уларнинг борадиган жойини дўзахдан бошқа деб кўрмайман. Уларни синаб кўр: улардан ҳеч бири бир сўзни — ёки: бир ҳадисни — ўзига даъво қилмайдики, иш қиличдан берида тўхтасин. Албатта, нифоқ ҳам турли хил эди. Сўнг у: {Улардан баъзилари: Агар (Аллоҳ) бизга ўз фазлидан берса, албатта садақа қиламиз ва албатта солиҳлардан бўламиз, деб Аллоҳга аҳд бердилар} (Тавба, 75), {Улардан баъзилари садақалар борасида сени айблайдилар. Агар улардан берилса, рози бўладилар; агар берилмаса, бирдан ғазабланадилар} (Тавба, 58), {Улардан баъзилари Набийга озор берадилар ва: У қулоқдир, дейдилар. Айт: У сизлар учун яхшилик қулоғидир} (Тавба, 61) оятларини тиловат қилди. Уларнинг сўзлари турлича бўлди, аммо шак ва ёлғонга чиқаришда бирлашдилар. Мана буларнинг ҳам сўзлари турлича бўлди, аммо қиличда бирлашдилар. Ва мен уларнинг борадиган жойини дўзахдан бошқа деб кўрмайман. Ҳаммод айтди: Сўнг Айюб шу ҳадис олдида — ёки аввалгиси олдида — деди: Валлоҳи, у ақл соҳиби бўлган фақиҳлардан эди, яъни Абу Қилабани (назарда тутди).

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ ، وَحُذَيْفَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، أَنَّهُمَا كَانَا جَالِسَيْنِ فَجَاءَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُمَا عَنْ شَيْءٍ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لِحُذَيْفَةَ : " لِأَيِّ شَيْءٍ تَرَى يَسْأَلُونِي عَنْ هَذَا؟، قَالَ : يَعْلَمُونَهُ ثُمَّ يَتْرُكُونَهُ، فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَقَالَ : مَا سَأَلْتُمُونَا عَنْ شَيْءٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى نَعْلَمُهُ، أَخْبَرْنَاكُمْ بِهِ، أَوْ سُنَّةٍ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرْنَاكُمْ بِهِ، وَلَا طَاقَةَ لَنَا بِمَا أَحْدَثْتُمْ "

Ibn Masʼud va Huzayfa (roziyallohu anhumo) oʻtirgan edilar. Bir kishi kelib, ulardan bir narsa haqida soʻradi. Shunda Ibn Masʼud Huzayfaga: «Ular mendan buni nima uchun soʻrashadi, deb oʻylaysan?» dedi. U: «Ular buni bilib olishadi, soʻng tark qilishadi», dedi. Soʻng Ibn Masʼud unga yuzlanib: «Sizlar bizdan Alloh taoloning Kitobidan biz biladigan biror narsani soʻramadingizki, biz sizlarga uni xabar qilmagan boʻlsak; yoki Allohning Paygʻambari ﷺning sunnatidan (soʻramadingizki), uni ham sizlarga xabar qilmagan boʻlsak. Ammo sizlar paydo qilgan yangi narsalarga bizning toqatimiz yoʻq», dedi.Ибн Масъуд ва Ҳузайфа (розияллоҳу анҳумо) ўтирган эдилар. Бир киши келиб, улардан бир нарса ҳақида сўради. Шунда Ибн Масъуд Ҳузайфага: «Улар мендан буни нима учун сўрашади, деб ўйлайсан?» деди. У: «Улар буни билиб олишади, сўнг тарк қилишади», деди. Сўнг Ибн Масъуд унга юзланиб: «Сизлар биздан Аллоҳ таолонинг Китобидан биз биладиган бирор нарсани сўрамадингизки, биз сизларга уни хабар қилмаган бўлсак; ёки Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг суннатидан (сўрамадингизки), уни ҳам сизларга хабар қилмаган бўлсак. Аммо сизлар пайдо қилган янги нарсаларга бизнинг тоқатимиз йўқ», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَيْسَرَةَ ، عَنْ النَّزَّالِ بْنِ سَبْرَةَ ، قَالَ : " مَا خَطَبَ عَبْدُ اللَّهِ خُطْبَةً بِالْكُوفَةِ إِلَّا شَهِدْتُهَا، فَسَمِعْتُهُ يَوْمًا، وَسُئِلَ عَنْ رَجُلٍ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثَمَانِيَةً وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ، قَالَ : هُوَ كَمَا، قَالَ، ثُمَّ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ كِتَابَهُ وَبَيَّنَ بَيَانَهُ، فَمَنْ أَتَى الْأَمْرَ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ فَقَدْ بُيِّنَ لَهُ، وَمَنْ خَالَفَ فَوَاللَّهِ مَا نُطِيقُ خِلَافَكُمْ "

Nazzol ibn Sabra aytdi: Abdulloh Kufada birorta xutba qilmadiki, men unda hozir boʻlmagan boʻlsam. Bir kuni uni eshitdim: undan xotinini sakkiz (taloq) bilan taloq qilgan kishi va shunga oʻxshash narsalar haqida soʻralgan edi. U: «Bu oʻzi aytganidek boʻladi», dedi. Soʻng: «Albatta, Alloh Oʻz Kitobini nozil qildi va uning bayonini ravshan qildi. Kim ishga uning oʻz tomonidan kelsa, unga bayon qilingan boʻladi. Kim xilof qilsa — Allohga qasamki, biz sizlarning xilofingizga toqat qila olmaymiz», dedi.Наззол ибн Сабра айтди: Абдуллоҳ Куфада бирорта хутба қилмадики, мен унда ҳозир бўлмаган бўлсам. Бир куни уни эшитдим: ундан хотинини саккиз (талоқ) билан талоқ қилган киши ва шунга ўхшаш нарсалар ҳақида сўралган эди. У: «Бу ўзи айтганидек бўлади», деди. Сўнг: «Албатта, Аллоҳ Ўз Китобини нозил қилди ва унинг баёнини равшан қилди. Ким ишга унинг ўз томонидан келса, унга баён қилинган бўлади. Ким хилоф қилса — Аллоҳга қасамки, биз сизларнинг хилофингизга тоқат қила олмаймиз», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّزَّالَ بْنَ سَبْرَةَ ، قَالَ : " شَهِدْتُ عَبْدَ اللَّهِ وَأَتَاهُ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ فِي تَحْرِيمٍ، فَقَالَ : إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَيَّنَ، فَمَنْ أَتَى الْأَمْرَ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ، فَقَدْ بُيِّنَ، وَمَنْ خَالَفَ، فَوَاللَّهِ مَا نُطِيقُ خِلَافَكُمْ "

Nazzol ibn Sabra aytdi: Men Abdullohning huzurida hozir boʻldim; uning oldiga bir er kishi va bir ayol tahrim masalasida kelishdi. U: «Albatta, Alloh bayon qilib qoʻygan. Kim ishga uning oʻz tomonidan kelsa, unga bayon qilingan boʻladi. Kim xilof qilsa — Allohga qasamki, biz sizlarning xilofingizga toqat qila olmaymiz», dedi.Наззол ибн Сабра айтди: Мен Абдуллоҳнинг ҳузурида ҳозир бўлдим; унинг олдига бир эр киши ва бир аёл таҳрим масаласида келишди. У: «Албатта, Аллоҳ баён қилиб қўйган. Ким ишга унинг ўз томонидан келса, унга баён қилинган бўлади. Ким хилоф қилса — Аллоҳга қасамки, биз сизларнинг хилофингизга тоқат қила олмаймиз», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ : " أَنَّهُ كَانَ لَا يَقُولُ بِرَأْيِهِ إِلَّا شَيْئًا سَمِعَهُ "

Ibn Siyrin oʻz raʼyi bilan hech narsa aytmas, faqat oʻzi eshitgan narsanigina aytar edi.Ибн Сийрин ўз раъйи билан ҳеч нарса айтмас, фақат ўзи эшитган нарсанигина айтар эди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عَثَّامٌ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ عَثَّامٍ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، قَالَ : " مَا سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ يَقُولُ بِرَأْيِهِ فِي شَيْءٍ قَطُّ "

Aʼmash aytdi: Men Ibrohimning biror narsada oʻz raʼyi bilan gapirganini hech qachon eshitmadim.Аъмаш айтди: Мен Иброҳимнинг бирор нарсада ўз раъйи билан гапирганини ҳеч қачон эшитмадим.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَالَ : " مَا قُلْتُ بِرَأْيِي مُنْذُ ثَلَاثُونَ سَنَةً "، قَالَ أَبُو هِلَالٍ : " مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً "

Qatoda aytdi: «Men oʻttiz yildan beri oʻz raʼyim bilan gapirmadim». Abu Hilol esa: «Qirq yildan beri», dedi.Қатода айтди: «Мен ўттиз йилдан бери ўз раъйим билан гапирмадим». Абу Ҳилол эса: «Қирқ йилдан бери», деди.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ ، عَنْ أَبِي خَيْثَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ ، قَالَ : سُئِلَ عَطَاءٌ عَنْ شَيْءٍ، قَالَ : لَا أَدْرِي، قَالَ : قِيلَ لَهُ : أَلَا تَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِكَ؟، قَالَ : " إِنِّي أَسْتَحْيِي مِنْ اللَّهِ G أَنْ يُدَانَ فِي الْأَرْضِ بِرَأْيِي "

Abdulaziz ibn Rufayʼ aytdi: Atodan bir narsa haqida soʻraldi. U: «Bilmayman», dedi. Unga: «Bu haqda oʻz raʼying bilan aytmaysanmi?» deyildi. U: «Men yer yuzida mening raʼyim bilan diyonat qilinishidan Alloh azza va jalladan hayo qilaman», dedi.Абдулазиз ибн Руфайъ айтди: Атодан бир нарса ҳақида сўралди. У: «Билмайман», деди. Унга: «Бу ҳақда ўз раъйинг билан айтмайсанми?» дейилди. У: «Мен ер юзида менинг раъйим билан диёнат қилинишидан Аллоҳ азза ва жалладан ҳаё қиламан», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، أَخْبَرَنِي حَاتِمٌ هُوَ ابْنُ إِسْمَاعِيل ، عَنْ عِيسَى ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : جَاءَهُ رَجُلٌ يَسْأَلُهُ عَنْ شَيْءٍ، فَقَالَ : " كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقُولُ فِيهِ كَذَا وَكَذَا، قَالَ : أَخْبِرْنِي أَنْتَ بِرَأْيِكَ، فَقَالَ : أَلَا تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا؟ أَخْبَرْتُهُ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَيَسْأَلُنِي عَنْ رَأْيِي، وَدِينِي عِنْدِي آثَرُ مِنْ ذَلِكَ، وَاللَّهِ لَأَنْ أَتَغَنَّى أُغْنِيَّةً أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُخْبِرَكَ بِرَأْيِي "

Iso aytdi: Shaʼbiyning oldiga bir kishi kelib, undan bir narsa haqida soʻradi. U: «Ibn Masʼud bu haqda shunday-shunday der edi», dedi. Kishi: «Sen menga oʻz raʼying bilan xabar ber», dedi. Shunda u: «Bunga hayron qolmaysizlarmi?! Men unga Ibn Masʼuddan xabar berdim, u boʻlsa mendan raʼyimni soʻrayapti. Holbuki, dinim men uchun bundan azizroqdir. Allohga qasamki, bir qoʻshiq aytishim senga oʻz raʼyimni aytishimdan koʻra menga sevimliroqdir», dedi.Исо айтди: Шаъбийнинг олдига бир киши келиб, ундан бир нарса ҳақида сўради. У: «Ибн Масъуд бу ҳақда шундай-шундай дер эди», деди. Киши: «Сен менга ўз раъйинг билан хабар бер», деди. Шунда у: «Бунга ҳайрон қолмайсизларми?! Мен унга Ибн Масъуддан хабар бердим, у бўлса мендан раъйимни сўраяпти. Ҳолбуки, диним мен учун бундан азизроқдир. Аллоҳга қасамки, бир қўшиқ айтишим сенга ўз раъйимни айтишимдан кўра менга севимлироқдир», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ هُوَ ابْنُ إِسْمَاعِيل ، عَنْ عِيسَى ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " إِيَّاكُمْ وَالْمُقَايَسَةَ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَئِنْ أَخَذْتُمْ بِالْمُقَايَسَةِ لَتُحِلُّنَّ الْحَرَامَ وَلَتُحَرِّمُنَّ الْحَلَالَ، وَلَكِنْ مَا بَلَغَكُمْ عَمَّنْ حَفِظَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاعْمَلُوا بِهِ "

Shaʼbiy aytdi: «Qiyosdan saqlaninglar! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar qiyosni olsangiz, albatta haromni halol qilasizlar va halolni harom qilasizlar. Lekin sizlarga Muhammad ﷺning ashoblaridan yod olgan kishilardan yetgan narsaga amal qilinglar».Шаъбий айтди: «Қиёсдан сақланинглар! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар қиёсни олсангиз, албатта ҳаромни ҳалол қиласизлар ва ҳалолни ҳаром қиласизлар. Лекин сизларга Муҳаммад ﷺнинг ашобларидан ёд олган кишилардан етган нарсага амал қилинглар».

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ : إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَارِحَةَ ثَمَانِيًا، قَالَ : بِكَلَامٍ وَاحِدٍ؟، قَالَ : بِكَلَامٍ وَاحِدٍ، قَالَ : فَيُرِيدُونَ أَنْ يُبِينُوا مِنْكَ امْرَأَتَكَ؟ قَالَ : نَعَمْ، قَالَ : وَجَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ : إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ مِائَةَ طَلْقَةٍ قَالَ : بِكَلَامٍ وَاحِدٍ؟، قَالَ : بِكَلَامٍ وَاحِدٍ، قَالَ : فَيُرِيدُونَ أَنْ يُبِينُوا مِنْكَ امْرَأَتَكَ؟، قَالَ : نَعَمْ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " مَنْ طَلَّقَ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ، فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ الطَّلَاقَ وَمَنْ لَبَّسَ عَلَى نَفْسِهِ، وَكَّلْنَا بِهِ لَبْسَهُ وَاللَّهِ لَا تُلَبِّسُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَنَتَحَمَّلُهُ نَحْنُ، هُوَ كَمَا تَقُولُونَ "

Alqama aytdi: Bir kishi Abdullohning oldiga kelib: «Men kecha xotinimni sakkiz (taloq) bilan taloq qildim», dedi. U: «Bir soʻz bilanmi?» dedi. U: «Bir soʻz bilan», dedi. U: «Ular xotiningni sendan ajratmoqchimi?» dedi. U: «Ha», dedi. Yana bir kishi kelib: «Men xotinimni yuz taloq bilan taloq qildim», dedi. U: «Bir soʻz bilanmi?» dedi. U: «Bir soʻz bilan», dedi. U: «Ular xotiningni sendan ajratmoqchimi?» dedi. U: «Ha», dedi. Shunda Abdulloh (roziyallohu anhu): «Kim Alloh buyurganidek taloq qilsa, Alloh taloqni bayon qilib qoʻygan. Kim oʻz ustiga ishni chalkashtirsa, chalkashligini oʻz zimmasiga qoʻyamiz. Allohga qasamki, sizlar oʻzingizga chalkashtirasizlaru, uni biz koʻtarmaymiz. U sizlar aytganday boʻladi», dedi.Алқама айтди: Бир киши Абдуллоҳнинг олдига келиб: «Мен кеча хотинимни саккиз (талоқ) билан талоқ қилдим», деди. У: «Бир сўз биланми?» деди. У: «Бир сўз билан», деди. У: «Улар хотинингни сендан ажратмоқчими?» деди. У: «Ҳа», деди. Яна бир киши келиб: «Мен хотинимни юз талоқ билан талоқ қилдим», деди. У: «Бир сўз биланми?» деди. У: «Бир сўз билан», деди. У: «Улар хотинингни сендан ажратмоқчими?» деди. У: «Ҳа», деди. Шунда Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу): «Ким Аллоҳ буюрганидек талоқ қилса, Аллоҳ талоқни баён қилиб қўйган. Ким ўз устига ишни чалкаштирса, чалкашлигини ўз зиммасига қўямиз. Аллоҳга қасамки, сизлар ўзингизга чалкаштирасизлару, уни биз кўтармаймиз. У сизлар айтгандай бўлади», деди.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، قَالَ : " لَأَنْ يَعِيشَ الرَّجُلُ جَاهِلًا بَعْدَ أَنْ يَعْلَمَ حَقَّ اللَّهِ عَلَيْهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَقُولَ مَا لَا يَعْلَمُ "

Qosim aytdi: «Kishining Allohning oʻzi ustidagi haqqini bilganidan keyin johil boʻlib yashashi, oʻzi bilmagan narsani gapirishidan koʻra unga yaxshiroqdir».Қосим айтди: «Кишининг Аллоҳнинг ўзи устидаги ҳаққини билганидан кейин жоҳил бўлиб яшаши, ўзи билмаган нарсани гапиришидан кўра унга яхшироқдир».

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ سُئْلُ، قَالَ : " إِنَّا وَاللَّهِ مَا نَعْلَمُ كُلَّ مَا تَسْأَلُونَ عَنْهُ، وَلَوْ عَلِمْنَا مَا كَتَمْنَاكُمْ، وَلَا حَلَّ لَنَا أَنْ نَكْتُمَكُمْ "

Ayyub aytdi: Qosimdan soʻralganini eshitdim; u shunday dedi: «Allohga qasamki, biz sizlar soʻrayotgan hamma narsani bilavermaymiz. Agar bilganimizda sizlardan yashirmas edik va bizga sizlardan yashirish halol ham boʻlmas edi».Айюб айтди: Қосимдан сўралганини эшитдим; у шундай деди: «Аллоҳга қасамки, биз сизлар сўраётган ҳамма нарсани билавермаймиз. Агар билганимизда сизлардан яширмас эдик ва бизга сизлардан яшириш ҳалол ҳам бўлмас эди».

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، قَالَ : سُئِلَ الْقَاسِمُ عَنْ شَيْءٍ قَدْ سَمَّاهُ، فَقَالَ : " مَا أَضْطَرُّ إِلَى مَشُورَةٍ، وَمَا أَنَا مِنْ ذَي فِي شَيْءٍ "

Ibn Avn aytdi: Qosimdan oʻzi nomini aytgan bir narsa haqida soʻraldi. U: «Men mashvaratga muhtoj emasman va bu ishda menga bir aloqa yoʻq», dedi.Ибн Авн айтди: Қосимдан ўзи номини айтган бир нарса ҳақида сўралди. У: «Мен машваратга муҳтож эмасман ва бу ишда менга бир алоқа йўқ», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ ، عَنْ يَحْيَى ، قَالَ : قُلْتُ لِلْقَاسِمِ : مَا أَشَدَّ عَلَيَّ أَنْ تُسْأَلَ عَنْ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ عِنْدَكَ وَقَدْ كَانَ أَبُوكَ إِمَامًا، قَالَ : " إِنَّ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ مَنِ عَقَلَ عَنْ اللَّهِ أَنْ أُفْتِيَ بِغَيْرِ عِلْمٍ، أَوْ أَرْوِيَ عَنْ غَيْرِ ثِقَةٍ "

Yahyo aytdi: Men Qosimga: «Otangiz imom boʻla turib, sizdan biror narsa soʻralganda uning javobi sizda boʻlmasligi menga juda ogʻir tuyuladi», dedim. U: «Alloh huzurida va Allohni anglagan kishilar huzurida bundan ham ogʻirrogʻi — mening ilmsiz fatvo berishim yoki ishonchsiz kishidan rivoyat qilishimdir», dedi.Яҳё айтди: Мен Қосимга: «Отангиз имом бўла туриб, сиздан бирор нарса сўралганда унинг жавоби сизда бўлмаслиги менга жуда оғир туюлади», дедим. У: «Аллоҳ ҳузурида ва Аллоҳни англаган кишилар ҳузурида бундан ҳам оғирроғи — менинг илмсиз фатво беришим ёки ишончсиз кишидан ривоят қилишимдир», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ ، عَنْ الْعَوَّامِ ، عَنْ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ ، قَالَ : " كَانُوا إِذَا نَزَلَتْ بِهِمْ قَضِيَّةٌ لَيْسَ فِيهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَثَرٌ، اجْتَمَعُوا لَهَا وَأَجْمَعُوا، فَالْحَقُّ فِيمَا رَأَوْا، فَالْحَقُّ فِيمَا رَأَوْا " ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ ، عَنْ الْعَوَّامِ بِهَذَا

Musayyab ibn Rofiʼ aytdi: «Ularga Rasululloh ﷺdan asar boʻlmagan bir masala tushsa, uning uchun toʻplanishar va ijmoʼ qilishar edi; haq esa ular koʻrgan narsada boʻlar edi, haq ular koʻrgan narsada boʻlar edi».Мусайяб ибн Рофиъ айтди: «Уларга Расулуллоҳ ﷺдан асар бўлмаган бир масала тушса, унинг учун тўпланишар ва ижмў қилишар эди; ҳақ эса улар кўрган нарсада бўлар эди, ҳақ улар кўрган нарсада бўлар эди».

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، قَالَا : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ الْحِمْصِيُّ ، أَنَّ وَهْبَ بْنَ عَمْرٍو الْجُمَحِيَّ حَدَّثَهُ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لَا تَعْجَلُوا بِالْبَلِيَّةِ قَبْلَ نُزُولِهَا، فَإِنَّكُمْ إِنْ لَا تَعْجَلُوهَا قَبْلَ نُزُولِهَا، لَا يَنْفَكُّ الْمُسْلِمُونَ وَفِيهِمْ إِذَا هِيَ نَزَلَتْ مَنْ إِذَا قَالَ، وُفِّقَ وَسُدِّدَ، وَإِنَّكُمْ إِنْ تَعْجَلُوهَا، تَخْتَلِفْ بِكُمْ الْأَهْوَاءُ، فَتَأْخُذُوا هَكَذَا وَهَكَذَا، وَأَشَارَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ "

Vahb ibn Amr al-Jumahiy rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Balo tushmasidan oldin unga shoshilmanglar. Chunki sizlar unga tushmasidan oldin shoshilmasangiz, u tushgan paytda musulmonlar orasida shunday kishi boʻlmay qolmaydiki, u gapirsa, muvaffaq qilinadi va toʻgʻriga yoʻllanadi. Agar shoshilsangiz, havolar sizlarni turlicha qilib yuboradi va sizlar u yoqqa ham, bu yoqqa ham ketasizlar», — va u zot oʻz oldilariga, oʻng tomonlariga hamda soʻl tomonlariga ishora qildilar.Ваҳб ибн Амр ал-Жумаҳий ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Бало тушмасидан олдин унга шошилманглар. Чунки сизлар унга тушмасидан олдин шошилмасангиз, у тушган пайтда мусулмонлар орасида шундай киши бўлмай қолмайдики, у гапирса, муваффақ қилинади ва тўғрига йўлланади. Агар шошилсангиз, ҳаволар сизларни турлича қилиб юборади ва сизлар у ёққа ҳам, бу ёққа ҳам кетасизлар», — ва у зот ўз олдиларига, ўнг томонларига ҳамда сўл томонларига ишора қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سُئِلَ عَنْ الْأَمْرِ يَحْدُثُ لَيْسَ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، فَقَالَ : " يَنْظُرُ فِيهِ الْعَابِدُونَ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ "

Abu Salama rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺdan Kitobda ham, sunnatda ham boʻlmagan, yangi paydo boʻladigan ish haqida soʻraldi. Shunda u zot: «Unga moʻminlarning obidlari nazar soladilar», dedilar.Абу Салама ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺдан Китобда ҳам, суннатда ҳам бўлмаган, янги пайдо бўладиган иш ҳақида сўралди. Шунда у зот: «Унга мўминларнинг обидлари назар соладилар», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، قَالَ : قَالَ الْقَاسِمُ : " إِنَّكُمْ لَتَسْأَلُونَ عَنْ أَشْيَاءَ مَا كُنَّا نَسْأَلُ عَنْهَا، وَتُنَقِّرُونَ عَنْ أَشْيَاءَ مَا كُنَّا نُنَقِّرُ عَنْهَا، وَتَسْأَلُونَ عَنْ أَشْيَاءَ مَا أَدْرِي مَا هِيَ، وَلَوْ عَلِمْنَاهَا مَا حَلَّ لَنَا أَنْ نَكْتُمُكُمُوهَا "

Qosim aytdi: «Sizlar biz soʻramagan narsalar haqida soʻrayapsizlar, biz titkilamagan narsalarni titkilayapsizlar va men nima ekanini bilmaydigan narsalar haqida soʻrayapsizlar. Agar biz ularni bilganimizda, sizlardan yashirishimiz bizga halol boʻlmas edi».Қосим айтди: «Сизлар биз сўрамаган нарсалар ҳақида сўраяпсизлар, биз титкиламаган нарсаларни титкилаяпсизлар ва мен нима эканини билмайдиган нарсалар ҳақида сўраяпсизлар. Агар биз уларни билганимизда, сизлардан яширишимиз бизга ҳалол бўлмас эди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ ابْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْأَشَجِّ ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " إِنَّهُ سَيَأْتِي نَاسٌ يُجَادِلُونَكُمْ بِشُبُهَاتِ الْقُرْآنِ، فَخُذُوهُمْ بِالسُّنَنِ، فَإِنَّ أَصْحَابَ السُّنَنِ أَعْلَمُ بِكِتَابِ اللَّهِ G "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: «Albatta, sizlar bilan Qurʼonning shubhali (oyat)lari bilan tortishadigan odamlar keladi. Bas, ularni sunnatlar bilan tutinglar. Chunki sunnat sohiblari Alloh azza va jallaning Kitobini yaxshiroq biluvchilardir».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Албатта, сизлар билан Қуръоннинг шубҳали (оят)лари билан тортишадиган одамлар келади. Бас, уларни суннатлар билан тутинглар. Чунки суннат соҳиблари Аллоҳ азза ва жалланинг Китобини яхшироқ билувчилардир».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ هُوَ ابْنُ مُسْهِرٍ ، عَنْ هِشَامٍ هُوَ ابْنُ عُرْوَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، قَالَ : " مَا زَالَ أَمْرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُعْتَدِلًا لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ حَتَّى نَشَأَ فِيهِمْ الْمُوَلَّدُونَ، أَبْنَاءُ سَبَايَا الْأُمَمِ، أَبْنَاءُ النِّسَاءِ الَّتِي سَبَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَقَالُوا فِيهِمْ : بِالرَّأْيِ فَأَضَلُّوهُمْ "

Urva ibn Zubayr aytdi: «Bani Isroilning ishi muvozanatda edi, unda hech qanday (nuqson) yoʻq edi — toki ularning orasida muvalladlar, yaʼni ummatlardan asir olingan ayollarning bolalari, Bani Isroil oʻzgalardan asir qilib olgan ayollarning oʻgʻillari paydo boʻlgunicha. Ular ular haqida raʼy bilan gapirdilar va ularni adashtirdilar».Урва ибн Зубайр айтди: «Бани Исроилнинг иши мувозанатда эди, унда ҳеч қандай (нуқсон) йўқ эди — токи уларнинг орасида мувалладлар, яъни умматлардан асир олинган аёлларнинг болалари, Бани Исроил ўзгалардан асир қилиб олган аёлларнинг ўғиллари пайдо бўлгунича. Улар улар ҳақида раъй билан гапирдилар ва уларни адаштирдилар».

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ يَزِيدَ الْمِنْقَرِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ يَوْمًا إِلَى ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، فَسَأَلَهُ عَنْ شَيْءٍ لَا أَدْرِي مَا هُوَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عُمَرَ : " لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَمْ يَكُنْ، فَإِنِّي سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يَلْعَنُ مَنْ سَأَلَ عَمَّا لَمْ يَكُنْ "

Hammod ibn Yazidning otasi aytdi: Bir kuni bir kishi Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, undan men nima ekanini bilmaydigan bir narsa haqida soʻradi. Shunda Ibn Umar unga: «Boʻlmagan narsa haqida soʻrama! Chunki men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning boʻlmagan narsa haqida soʻragan kishini laʼnatlaganini eshitganman», dedi.Ҳаммод ибн Язиднинг отаси айтди: Бир куни бир киши Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, ундан мен нима эканини билмайдиган бир нарса ҳақида сўради. Шунда Ибн Умар унга: «Бўлмаган нарса ҳақида сўрама! Чунки мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг бўлмаган нарса ҳақида сўраган кишини лаънатлаганини эшитганман», деди.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : بَلَغَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيَّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ يَقُولُ إِذَا سُئِلَ عَنْ الْأَمْرِ : " أَكَانَ هَذَا؟ فَإِنْ قَالُوا : نَعَمْ، قَدْ كَانَ، حَدَّثَ فِيهِ بِالَّذِي يَعْلَمُ وَالَّذِي يَرَى، وَإِنْ قَالُوا : لَمْ يَكُنْ، قَالَ : فَذَرُوهُ حَتَّى يَكُونَ "

Zuhriy aytdi: Bizga yetishicha, Zayd ibn Sobit al-Ansoriy bir ish haqida soʻralganida: «Bu boʻlganmi?» der edi. Agar ular: «Ha, boʻlgan», desalar, u bu haqda oʻzi biladigan va koʻradigan narsani aytar edi. Agar: «Boʻlmagan», desalar: «Uni boʻlgunicha qoʻyinglar», der edi.Зуҳрий айтди: Бизга етишича, Зайд ибн Собит ал-Ансорий бир иш ҳақида сўралганида: «Бу бўлганми?» дер эди. Агар улар: «Ҳа, бўлган», десалар, у бу ҳақда ўзи биладиган ва кўрадиган нарсани айтар эди. Агар: «Бўлмаган», десалар: «Уни бўлгунича қўйинглар», дер эди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، أَخْبَرَنَا أَبُو هِشَامٍ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ ، عَنْ عَامِرٍ ، قَالَ : سُئِلَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَقَالَ : " هَلْ كَانَ هَذَا بَعْدُ؟، قَالُوا : لَا، قَالَ : دَعُونَا حَتَّى تَكُونَ، فَإِذَا كَانَ، تَجَشَّمْنَاهَا لَكُمْ "

Omir aytdi: Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan bir masala haqida soʻraldi. U: «Bu hali boʻldimi?» dedi. Ular: «Yoʻq», dedilar. U: «U boʻlgunicha bizni qoʻyinglar; boʻlganda esa, sizlar uchun uning mashaqqatini oʻz zimmamizga olamiz», dedi.Омир айтди: Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан бир масала ҳақида сўралди. У: «Бу ҳали бўлдими?» деди. Улар: «Йўқ», дедилар. У: «У бўлгунича бизни қўйинглар; бўлганда эса, сизлар учун унинг машаққатини ўз зиммамизга оламиз», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ طَاوُسٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ : " أُحَرِّجُ بِاللَّهِ عَلَى رَجُلٍ سَأَلَ عَمَّا لَمْ يَكُنْ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ بَيَّنَ مَا هُوَ كَائِنٌ "

Tovus aytdi: Umar (roziyallohu anhu) minbarda: «Boʻlmagan narsa haqida soʻragan kishiga Alloh nomi bilan qattiq taqiq qoʻyaman. Chunki Alloh boʻladigan narsani bayon qilib qoʻygan», dedi.Товус айтди: Умар (розияллоҳу анҳу) минбарда: «Бўлмаган нарса ҳақида сўраган кишига Аллоҳ номи билан қаттиқ тақиқ қўяман. Чунки Аллоҳ бўладиган нарсани баён қилиб қўйган», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : " مَا رَأَيْتُ قَوْمًا كَانُوا خَيْرًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مَا سَأَلُوهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً حَتَّى قُبِضَ، كُلُّهُنَّ، فِي الْقُرْآنِ مِنْهُنَّ، # يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ سورة البقرة آية 217 #، وَ # وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ سورة البقرة آية 222 #، قَالَ : مَا كَانُوا يَسْأَلُونَ إِلَّا عَمَّا يَنْفَعُهُمْ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning ashoblaridan yaxshiroq qavmni koʻrmadim. Ular u zot vafot etgunlaricha u zotdan atigi oʻn uchta masala haqida soʻradilar, xolos; ularning hammasi Qurʼonda (bor). Ular orasida {Sendan harom oy haqida soʻraydilar} (Baqara surasi, 217) va {Sendan hayz haqida soʻraydilar} (Baqara surasi, 222) (oyatlari bor)». U: «Ular faqat oʻzlariga foyda beradigan narsa haqidagina soʻrardilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан яхшироқ қавмни кўрмадим. Улар у зот вафот этгунларича у зотдан атиги ўн учта масала ҳақида сўрадилар, холос; уларнинг ҳаммаси Қуръонда (бор). Улар орасида {Сендан ҳаром ой ҳақида сўрайдилар} (Бақара сураси, 217) ва {Сендан ҳайз ҳақида сўрайдилар} (Бақара сураси, 222) (оятлари бор)». У: «Улар фақат ўзларига фойда берадиган нарса ҳақидагина сўрардилар», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ عُمَيْرِ بْنِ إِسْحَاق ، قَالَ : " لَمَنْ أَدْرَكْتُ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَكْثَرُ مِمَّنْ سَبَقَنِي مِنْهُمْ، فَمَا رَأَيْتُ قَوْمًا أَيْسَرَ سِيرَةً، وَلَا أَقَلَّ تَشْدِيدًا مِنْهُمْ "

Umayr ibn Ishoq aytdi: «Men Rasululloh ﷺning ashoblaridan mendan avval oʻtganlaridan koʻra koʻprogʻiga yetishdim. Ulardan koʻra yengilroq yoʻl tutgan va kamroq qattiqlik qilgan qavmni koʻrmadim».Умайр ибн Ишоқ айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан мендан аввал ўтганларидан кўра кўпроғига етишдим. Улардан кўра енгилроқ йўл тутган ва камроқ қаттиқлик қилган қавмни кўрмадим».

أَخْبَرَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ سُفْيَانَ L1504 ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ ، أَخْبَرَنِي رَجَاءُ بْنُ حَيْوَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ الْكِنْدِيَّ ، وَسُئِلَ عَنْ امْرَأَةٍ مَاتَتْ مَعَ قَوْمٍ لَيْسَ لَهَا وَلِيٌّ، فَقَالَ : " أَدْرَكْتُ أَقْوَامًا مَا كَانُوا يُشَدِّدُونَ تَشْدِيدَكُمْ، وَلَا يَسْأَلُونَ مَسَائِلَكُمْ "

Rajo ibn Hayva aytdi: Ubada ibn Nusay al-Kindiydan bir qavm bilan birga vafot etgan, valiysi yoʻq ayol haqida soʻralganida, uning shunday deganini eshitdim: «Men shunday qavmlarga yetishdimki, ular sizlar kabi qattiqlik qilmas va sizlarning masalalaringizni soʻramas edilar».Ражо ибн Ҳайва айтди: Убада ибн Нусай ал-Киндийдан бир қавм билан бирга вафот этган, валийси йўқ аёл ҳақида сўралганида, унинг шундай деганини эшитдим: «Мен шундай қавмларга етишдимки, улар сизлар каби қаттиқлик қилмас ва сизларнинг масалаларингизни сўрамас эдилар».

أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ سُفْيَانَ ، أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ ، أَخْبَرَنِي رَجَاءُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ حَازِمٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ ، قَالَ : كُنْتُ مَعَ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، بِمَرْجِ الدِّيبَاجِ فَرَأَيْتُ مِنْهُ خَلْوَةً، فَسَأَلْتُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَقَالَ لِي : مَا تَصْنَعُ بِالْمَسَائِلِ؟، قُلْتُ : " لَوْلَا الْمَسَائِلُ، لَذَهَبَ الْعِلْمُ، قَالَ : " لَا تَقُلْ ذَهَبَ الْعِلْمُ، إِنَّهُ لَا يَذْهَبُ الْعِلْمُ مَا قُرِئَ الْقُرْآنُ، وَلَكِنْ لَوْ قُلْتَ : يَذْهَبُ الْفِقْهُ "

Hishom ibn Muslim al-Qurashiy aytdi: Men Marj ad-Diyboj degan joyda Ibn Muhayriz bilan birga edim. Uni yolgʻiz koʻrib qolib, undan bir masala haqida soʻradim. U menga: «Masalalarni nima qilasan?» dedi. Men: «Masalalar boʻlmasa, ilm ketib qolar edi», dedim. U: «Ilm ketadi dema. Qurʼon oʻqilar ekan, ilm ketmaydi. Lekin: fiqh ketadi, desang (boʻlar edi)», dedi.Ҳишом ибн Муслим ал-Қураший айтди: Мен Марж ад-Дийбож деган жойда Ибн Муҳайриз билан бирга эдим. Уни ёлғиз кўриб қолиб, ундан бир масала ҳақида сўрадим. У менга: «Масалаларни нима қиласан?» деди. Мен: «Масалалар бўлмаса, илм кетиб қолар эди», дедим. У: «Илм кетади дема. Қуръон ўқилар экан, илм кетмайди. Лекин: фиқҳ кетади, десанг (бўлар эди)», деди.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ دَاوُدَ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، أَنَّ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّا لَا نَدْرِي، " لَعَلَّنَا نَأْمُرُكُمْ بِأَشْيَاءَ لَا تَحِلُّ لَكُمْ، وَلَعَلَّنَا نُحَرِّمُ عَلَيْكُمْ أَشْيَاءَ هِيَ لَكُمْ حَلَالٌ، إِنَّ آخِرَ مَا نَزَلَ مِنْ الْقُرْآنِ آيَةُ الرِّبَا، وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يُبَيِّنْهَا لَنَا حَتَّى مَاتَ، فَدَعُوا مَا يَرِيبُكُمْ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكُمْ "

Shaʼbiy rivoyat qildiki, Umar (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Ey odamlar! Biz bilmaymiz — ehtimol sizlarga halol boʻlmagan narsalarni buyurayotgandirmiz, ehtimol sizlarga halol boʻlgan narsalarni harom qilayotgandirmiz. Qurʼondan eng oxirgi nozil boʻlgan narsa ribo oyati boʻldi. Rasululloh ﷺ esa uni bizga bayon qilib bermay vafot etdilar. Bas, sizlarni shubhaga soladigan narsani qoʻyib, shubhaga solmaydigan narsaga oʻtinglar».Шаъбий ривоят қилдики, Умар (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Эй одамлар! Биз билмаймиз — эҳтимол сизларга ҳалол бўлмаган нарсаларни буюраётгандирмиз, эҳтимол сизларга ҳалол бўлган нарсаларни ҳаром қилаётгандирмиз. Қуръондан энг охирги нозил бўлган нарса рибо ояти бўлди. Расулуллоҳ ﷺ эса уни бизга баён қилиб бермай вафот этдилар. Бас, сизларни шубҳага соладиган нарсани қўйиб, шубҳага солмайдиган нарсага ўтинглар».

أَخْبَرَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ ، عَنْ عَمِّهِ ، قَالَ : " خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ ، فَاسْتَقْبَلَنِي حَمَّادٌ، فَحَمَّلَنِي ثَمَانِيَةَ أَبْوَابٍ، مَسَائِلَ، فَسَأَلْتُهُ، فَأَجَابَنِي عَنْ أَرْبَعٍ وَتَرَكَ أَرْبَعًا "

Ibn Idrisning amakisi aytdi: «Men Ibrohimning oldidan chiqdim, roʻparamdan Hammod chiqib qoldi va menga sakkizta bob masalani yukladi. Men undan soʻradim; u toʻrttasiga javob berdi, toʻrttasini esa tark qildi».Ибн Идриснинг амакиси айтди: «Мен Иброҳимнинг олдидан чиқдим, рўпарамдан Ҳаммод чиқиб қолди ва менга саккизта боб масалани юклади. Мен ундан сўрадим; у тўрттасига жавоб берди, тўрттасини эса тарк қилди».

أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبْجَرَ ، عَنْ زُبَيْدٍ ، قَالَ : " مَا سَأَلْتُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ شَيْءٍ إِلَّا عَرَفْتُ الْكَرَاهِيَةَ فِي وَجْهِهِ "

Zubayd aytdi: «Men Ibrohimdan biror narsa haqida soʻrasam, albatta uning yuzida karohatni koʻrar edim».Зубайд айтди: «Мен Иброҳимдан бирор нарса ҳақида сўрасам, албатта унинг юзида кароҳатни кўрар эдим».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا إِسْحَاق بْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي زَائِدَةَ ، قَالَ : " مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ أَنْ يَقُولَ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ : لَا عِلْمَ لِي بِهِ مِنْ الشَّعْبِيِّ "

Umar ibn Abu Zoida aytdi: «Bir narsa haqida soʻralganda: ‹Bu haqda menda ilm yoʻq›, deyishni Shaʼbiydan koʻra koʻproq (aytadigan) birorta kishini koʻrmadim».Умар ибн Абу Зоида айтди: «Бир нарса ҳақида сўралганда: ‹Бу ҳақда менда илм йўқ›, дейишни Шаъбийдан кўра кўпроқ (айтадиган) бирорта кишини кўрмадим».

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ ، قَالَ : كَانَ الشَّعْبِيُّ إِذَا جَاءَهُ شَيْءٌ اتَّقَى، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يَقُولُ، وَيَقُولُ، وَيَقُولُ، قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : " كَانَ الشَّعْبِيُّ فِي هَذَا أَحْسَنَ حَالًا عِنْدَ ابْنِ عَوْنٍ مِنْ إِبْرَاهِيمَ "

Abu Osim aytdi: Ibn Avnning shunday zikr qilganini eshitdim: «Shaʼbiyning oldiga bir (masala) kelsa, u ehtiyot qilar edi; Ibrohim esa aytaverar, aytaverar, aytaverar edi». Abu Osim aytdi: «Bu ishda Ibn Avn nazdida Shaʼbiy Ibrohimdan koʻra yaxshiroq holatda edi».Абу Осим айтди: Ибн Авннинг шундай зикр қилганини эшитдим: «Шаъбийнинг олдига бир (масала) келса, у эҳтиёт қилар эди; Иброҳим эса айтаверар, айтаверар, айтаверар эди». Абу Осим айтди: «Бу ишда Ибн Авн наздида Шаъбий Иброҳимдан кўра яхшироқ ҳолатда эди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ إِيَاسٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ : مَا لَكَ لَا تَقُولُ فِي الطَّلَاقِ شَيْئًا؟، قَالَ : " مَا مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا قَدْ سَأَلْتُ عَنْهُ، وَلَكِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أُحِلَّ حَرَامًا، أَوْ أُحَرِّمَ حَلَالًا "

Jaʼfar ibn Iyos aytdi: Men Saʼid ibn Jubayrga: «Senga nima boʻldiki, taloq haqida hech narsa aytmaysan?» dedim. U: «Undan biror narsa yoʻqki, men u haqda soʻramagan boʻlsam. Lekin men haromni halol qilishimni yoki halolni harom qilishimni yomon koʻraman», dedi.Жаъфар ибн Иёс айтди: Мен Саъид ибн Жубайрга: «Сенга нима бўлдики, талоқ ҳақида ҳеч нарса айтмайсан?» дедим. У: «Ундан бирор нарса йўқки, мен у ҳақда сўрамаган бўлсам. Лекин мен ҳаромни ҳалол қилишимни ёки ҳалолни ҳаром қилишимни ёмон кўраман», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى ، يَقُولُ : " لَقَدْ أَدْرَكْتُ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ عِشْرِينَ وَمِائَةً مِنْ الْأَنْصَارِ، وَمَا مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ يُحَدِّثُ بِحَدِيثٍ إِلَّا وَدَّ أَنَّ أَخَاهُ كَفَاهُ الْحَدِيثَ، وَلَا يُسْأَلُ عَنْ فُتْيَا إِلَّا وَدَّ أَنَّ أَخَاهُ كَفَاهُ الْفُتْيَا "

Abdurrahmon ibn Abu Laylo aytdi: «Men bu masjidda ansorlardan bir yuz yigirma kishiga yetishdim. Ulardan biror kishi hadis aytmas ediki, birodari uni hadis (aytish)dan kifoya qilishini istamagan boʻlsa; va undan fatvo soʻralmas ediki, birodari uni fatvo (berish)dan kifoya qilishini istamagan boʻlsa».Абдурраҳмон ибн Абу Лайло айтди: «Мен бу масжидда ансорлардан бир юз йигирма кишига етишдим. Улардан бирор киши ҳадис айтмас эдики, биродари уни ҳадис (айтиш)дан кифоя қилишини истамаган бўлса; ва ундан фатво сўралмас эдики, биродари уни фатво (бериш)дан кифоя қилишини истамаган бўлса».

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ الصَّفَّارُ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ دَاوُدَ ، قَالَ : سَأَلْتُ الشَّعْبِيَّ ، كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ إِذَا سُئِلْتُمْ؟، قَالَ : " عَلَى الْخَبِيرِ وَقَعْتَ، كَانَ إِذَا سُئِلَ الرَّجُلُ، قَالَ لِصَاحِبِهِ : أَفْتِهِمْ، فَلَا يَزَالُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْأَوَّلِ "

Dovud aytdi: Men Shaʼbiydan: «Sizlardan soʻralganda nima qilar edingiz?» deb soʻradim. U: «Xabardor kishiga duch kelding. Bir kishidan soʻralsa, u sherigiga: ‹Ularga fatvo ber›, der edi; shu tariqa (navbat) birinchisiga qaytib kelgunicha davom etar edi», dedi.Довуд айтди: Мен Шаъбийдан: «Сизлардан сўралганда нима қилар эдингиз?» деб сўрадим. У: «Хабардор кишига дуч келдинг. Бир кишидан сўралса, у шеригига: ‹Уларга фатво бер›, дер эди; шу тариқа (навбат) биринчисига қайтиб келгунича давом этар эди», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَجَّاجِ ، قَالَ : سَمِعْتُ سُفْيَانَ ، عَنْ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ ، قَالَ : " إِنَّ الْعَالِمَ يَدْخُلُ فِيمَا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ عِبَادِهِ، فَلْيَطْلُبْ لِنَفْسِهِ الْمَخْرَجَ "

Ibn al-Munkadir aytdi: «Albatta, olim Alloh bilan bandalari orasiga kiradi. Bas, u oʻziga chiqish yoʻlini axtarsin».Ибн ал-Мункадир айтди: «Албатта, олим Аллоҳ билан бандалари орасига киради. Бас, у ўзига чиқиш йўлини ахтарсин».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ مِسْعَرٍ ، قَالَ : أَخْرَجَ إِلَيَّ مَعْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كِتَابًا، فَحَلَفَ لِي بِاللَّهِ أَنَّهُ خَطُّ أَبِيه ، فَإِذَا فِيهِ : قَال عَبْدُ اللَّهِ : " وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا كَانَ أَشَدَّ عَلَى الْمُتَنَطِّعِينَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا كَانَ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، وَإِنِّي لَأَرَى عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ كَانَ أَشَدَّ خَوْفًا عَلَيْهِمْ أَوْ لَهُمْ "

Misʼar aytdi: Maʼn ibn Abdurrahmon menga bir kitobni chiqarib berdi va u otasining xati ekaniga Alloh bilan qasam ichdi. Unda shunday (yozilgan) edi: Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Undan oʻzga iloh boʻlmagan Zotga qasamki, men haddan oshuvchilarga Rasululloh ﷺdan koʻra qattiqroq boʻlgan birorta kishini koʻrmadim; va Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan koʻra ularga qattiqroq boʻlgan birorta kishini koʻrmadim; Umar (roziyallohu anhu)ni esa ular haqida — yoki ular uchun — eng koʻp qoʻrqadigan (kishi) deb bilaman».Мисъар айтди: Маън ибн Абдурраҳмон менга бир китобни чиқариб берди ва у отасининг хати эканига Аллоҳ билан қасам ичди. Унда шундай (ёзилган) эди: Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, мен ҳаддан ошувчиларга Расулуллоҳ ﷺдан кўра қаттиқроқ бўлган бирорта кишини кўрмадим; ва Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан кўра уларга қаттиқроқ бўлган бирорта кишини кўрмадим; Умар (розияллоҳу анҳу)ни эса улар ҳақида — ёки улар учун — энг кўп қўрқадиган (киши) деб биламан».

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَاضِرٍ الْأَزْدِيِّ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَقُلْتُ : أَوْصِنِي، فَقَالَ : نَعَمْ، " عَلَيْكَ بِتَقْوَى اللَّهِ، وَالِاسْتِقَامَةِ، اتَّبِعْ وَلَا تَبْتَدِعْ "

Usmon ibn Hozir al-Azdiy aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdim va: «Menga vasiyat qiling», dedim. U: «Ha. Allohga taqvo qilishing va istiqomatda boʻlishing lozim. Ergash, bidʼat qilma», dedi.Усмон ибн Ҳозир ал-Аздий айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдим ва: «Менга васият қилинг», дедим. У: «Ҳа. Аллоҳга тақво қилишинг ва истиқоматда бўлишинг лозим. Эргаш, бидъат қилма», деди.

أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ بن جابر ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : " كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ عَلَى الطَّرِيقِ مَا كَانَ عَلَى الْأَثَرِ "

Ibn Siyrin aytdi: «Ular kishi asar ustida ekan, u toʻgʻri yoʻlda deb bilar edilar».Ибн Сийрин айтди: «Улар киши асар устида экан, у тўғри йўлда деб билар эдилар».

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا أَزْهَرُ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : " مَا دَامَ عَلَى الْأَثَرِ، فَهُوَ عَلَى الطَّرِيقِ "

Ibn Siyrin aytdi: «U asar ustida ekan, u toʻgʻri yoʻldadir».Ибн Сийрин айтди: «У асар устида экан, у тўғри йўлдадир».

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ، وَقَبْضُهُ أَنْ يَذْهَبَ أَهْلُهُ، أَلَا وَإِيَّاكُمْ، وَالتَّنَطُّعَ، وَالتَّعَمُّقَ، وَالْبِدَعَ، وَعَلَيْكُمْ بِالْعَتِيقِ "

Abu Qilobadan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Ilm koʻtarilmasidan oldin uni oʻrganib olinglar; uning koʻtarilishi esa ahlining ketishidir. Ogoh boʻlinglar, haddan oshishdan, chuqur ketishdan va bidʼatlardan saqlaninglar; eski (yoʻl)ni mahkam tutinglar».Абу Қилобадан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Илм кўтарилмасидан олдин уни ўрганиб олинглар; унинг кўтарилиши эса аҳлининг кетишидир. Огоҳ бўлинглар, ҳаддан ошишдан, чуқур кетишдан ва бидъатлардан сақланинглар; эски (йўл)ни маҳкам тутинглар».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، وَأَبُو النُّعْمَانِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " عَلَيْكُمْ بِالْعِلْمِ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ، وَقَبْضُهُ أَنْ يُذْهَبَ بِأَصْحَابِهِ، عَلَيْكُمْ بِالْعِلْمِ، فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي مَتَى يُفْتَقَرُ إِلَيْهِ أَوْ يُفْتَقَرُ إِلَى مَا عِنْدَهُ، إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ أَقْوَامًا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَدْعُونَكُمْ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَقَدْ نَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، فَعَلَيْكُمْ بِالْعِلْمِ، وَإِيَّاكُمْ وَالتَّبَدُّعَ، وَإِيَّاكُمْ وَالتَّنَطُّعَ، وَإِيَّاكُمْ وَالتَّعَمُّقَ، وَعَلَيْكُمْ بِالْعَتِيقِ "

Abu Qilobadan rivoyat qilinadiki, Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Ilm koʻtarilmasidan oldin unga yopishinglar; uning koʻtarilishi esa sohiblarining olib ketilishidir. Ilmni mahkam tutinglar, chunki biringiz unga yoki uning huzuridagi narsaga qachon muhtoj boʻlishini bilmaydi. Albatta, sizlar shunday qavmlarni topasizlarki, ular sizlarni Allohning Kitobiga chaqiramiz deb daʼvo qiladilar, holbuki uni orqalariga uloqtirib yuborganlar. Bas, ilmni mahkam tutinglar; bidʼatdan saqlaninglar, haddan oshishdan saqlaninglar, chuqur ketishdan saqlaninglar; eski (yoʻl)ni mahkam tutinglar».Абу Қилобадан ривоят қилинадики, Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Илм кўтарилмасидан олдин унга ёпишинглар; унинг кўтарилиши эса соҳибларининг олиб кетилишидир. Илмни маҳкам тутинглар, чунки бирингиз унга ёки унинг ҳузуридаги нарсага қачон муҳтож бўлишини билмайди. Албатта, сизлар шундай қавмларни топасизларки, улар сизларни Аллоҳнинг Китобига чақирамиз деб даъво қиладилар, ҳолбуки уни орқаларига улоқтириб юборганлар. Бас, илмни маҳкам тутинглар; бидъатдан сақланинглар, ҳаддан ошишдан сақланинглар, чуқур кетишдан сақланинглар; эски (йўл)ни маҳкам тутинглар».

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ حَازِمٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، أَنَّ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ : صَبِيغٌ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَجَعَلَ يَسْأَلُ عَنْ مُتَشَابِهِ الْقُرْآنِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وَقَدْ أَعَدَّ لَهُ عَرَاجِينَ النَّخْلِ، فَقَالَ : " مَنْ أَنْتَ؟، قَالَ : أَنَا عَبْدُ اللَّهِ صَبِيغٌ، فَأَخَذَ عُمَرُ عُرْجُونًا مِنْ تِلْكَ الْعَرَاجِينِ، فَضَرَبَهُ وَقَالَ : أَنَا عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ فَجَعَلَ لَهُ ضَرْبًا حَتَّى دَمِيَ رَأْسُهُ، فَقَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، حَسْبُكَ، قَدْ ذَهَبَ الَّذِي كُنْتُ أَجِدُ فِي رَأْسِي "

Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qilinadiki, Sabigʻ ismli bir kishi Madinaga kelib, Qurʼonning mutashobih (oyat)lari haqida soʻray boshladi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) unga odam yubordi va u uchun xurmo shoxlarini tayyorlab qoʻygan edi. U: «Sen kimsan?» dedi. U: «Men Allohning bandasi Sabigʻman», dedi. Shunda Umar oʻsha shoxlardan birini olib, uni urdi va: «Men Allohning bandasi Umarman», dedi. U boshi qonaguncha uni urdi. Shunda u: «Ey moʻminlar amiri, boʻldi qiling! Boshimda topgan narsam ketdi», dedi.Сулаймон ибн Ясордан ривоят қилинадики, Сабиғ исмли бир киши Мадинага келиб, Қуръоннинг муташобиҳ (оят)лари ҳақида сўрай бошлади. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) унга одам юборди ва у учун хурмо шохларини тайёрлаб қўйган эди. У: «Сен кимсан?» деди. У: «Мен Аллоҳнинг бандаси Сабиғман», деди. Шунда Умар ўша шохлардан бирини олиб, уни урди ва: «Мен Аллоҳнинг бандаси Умарман», деди. У боши қонагунча уни урди. Шунда у: «Эй мўминлар амири, бўлди қилинг! Бошимда топган нарсам кетди», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، وَيَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا، قَالَتْ : تَلَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : # هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ سورة آل عمران آية 7 # فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا رَأَيْتُمْ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ، فَاحْذَرُوهُمْ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ {U senga Kitobni nozil qildi. Uning baʼzi oyatlari muhkam boʻlib, ular Kitobning asosidir, boshqalari esa mutashobihdir} (Oli Imron surasi, 7) (oyatini) tilovat qildilar va Rasululloh ﷺ: «Undagi mutashobih (oyat)larga ergashadiganlarni koʻrsangiz, ulardan ehtiyot boʻlinglar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ {У сенга Китобни нозил қилди. Унинг баъзи оятлари муҳкам бўлиб, улар Китобнинг асосидир, бошқалари эса муташобиҳдир} (Оли Имрон сураси, 7) (оятини) тиловат қилдилар ва Расулуллоҳ ﷺ: «Ундаги муташобиҳ (оят)ларга эргашадиганларни кўрсангиз, улардан эҳтиёт бўлинглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ شَقِيقٍ ، قَالَ : سُئِلَ عَبْدُ اللَّه عَنْ شَيْءٍ، فَقَالَ : " إِنِّي لَأَكْرَهُ أَنْ أُحِلَّ لَكَ شَيْئًا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ، أَوْ أُحَرِّمَ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ لَكَ "

Shaqiq aytdi: Abdullohdan bir narsa haqida soʻraldi. U: «Men Alloh senga harom qilgan narsani senga halol qilishimni yoki Alloh senga halol qilgan narsani harom qilishimni yomon koʻraman», dedi.Шақиқ айтди: Абдуллоҳдан бир нарса ҳақида сўралди. У: «Мен Аллоҳ сенга ҳаром қилган нарсани сенга ҳалол қилишимни ёки Аллоҳ сенга ҳалол қилган нарсани ҳаром қилишимни ёмон кўраман», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق الْفَزَارِيِّ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : " لَأَنْ أَرُدَّهُ بِعِيِّهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَكَلَّفَ لَهُ مَا لَا أَعْلَمُ "

Humayd ibn Abdurrahmon aytdi: «Kishini javobsiz qaytarishim, oʻzim bilmagan narsani unga takalluf bilan aytishimdan koʻra menga sevimliroqdir».Ҳумайд ибн Абдурраҳмон айтди: «Кишини жавобсиз қайтаришим, ўзим билмаган нарсани унга такаллуф билан айтишимдан кўра менга севимлироқдир».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عَجْلَانَ ، عَنْ نَافِعٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ صَبِيغًا الْعِرَاقِيَّ، جَعَلَ يَسْأَلُ عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ الْقُرْآنِ فِي أَجْنَادِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى قَدِمَ مِصْرَ ، فَبَعَثَ بِهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَلَمَّا أَتَاهُ الرَّسُولُ بِالْكِتَابِ فَقَرَأَهُ، فَقَالَ : أَيْنَ الرَّجُلُ؟، قَالَ : فِي الرَّحْلِ، قَالَ عُمَرُ : " أَبْصِرْ أَنْ يَكُونُ ذَهَبَ فَتُصِيبَكَ مِنِّي بِهِ الْعُقُوبَةُ الْمُوجِعَةُ، فَأَتَاهُ بِهِ، فَقَالَ عُمَرُ : تَسْأَلُ مُحْدَثَةً، فَأَرْسَلَ عُمَرُ إِلَى رَطَائِبَ مِنْ جَرِيدٍ، فَضَرَبَهُ بِهَا حَتَّى تَرَكَ ظَهْرَهُ دَبِرَةً، ثُمَّ تَرَكَهُ حَتَّى بَرَأَ، ثُمَّ عَادَ لَهُ، ثُمَّ تَرَكَهُ حَتَّى بَرَأَ، فَدَعَا بِهِ لِيَعُودَ لَهُ، قَالَ : فَقَالَ صَبِيغٌ : إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ قَتْلِي، فَاقْتُلْنِي قَتْلًا جَمِيلًا، وَإِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ تُدَاوِيَنِي، فَقَدْ وَاللَّهِ بَرِئْتُ، فَأَذِنَ لَهُ إِلَى أَرْضِهِ، وَكَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنْ لَا يُجَالِسَهُ أَحَدٌ مِنْ الْمُسْلِمِينَ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى الرَّجُلِ، فَكَتَبَ أَبُو مُوسَى إِلَى عُمَرَ : أَنْ قَدْ حَسُنَتْ تَوْبَتُهُ، فَكَتَبَ عُمَرُ : أَنْ ائْذَنْ لِلنَّاسِ بِمُجَالَسَتِهِ "

Abdullohning mavlosi Nofiʼdan rivoyat qilinadiki, Sabigʻ al-Iroqiy musulmonlar qoʻshinlari orasida Qurʼondan baʼzi narsalar haqida soʻray boshladi va Misrga qadar bordi. Shunda Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) uni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga joʻnatdi. Elchi maktub bilan kelganida, Umar uni oʻqidi va: «Kishi qani?» dedi. U: «Ulovda», dedi. Umar: «Qara, u ketib qolmasin, aks holda mendan senga alamli jazo yetadi», dedi. U uni olib keldi. Umar: «Sen yangi paydo qilingan narsa haqida soʻraysanmi?» dedi va yangi xurmo shoxlarini keltirtirib, uning orqasi yara boʻlguncha urdi. Soʻng uni tuzalguncha qoʻyib berdi, keyin yana takrorladi, soʻng yana tuzalguncha qoʻyib berdi. Soʻng yana takrorlash uchun uni chaqirdi. Shunda Sabigʻ: «Agar meni oʻldirmoqchi boʻlsang, chiroyli oʻldirish bilan oʻldir; agar meni davolamoqchi boʻlsang, Allohga qasamki, men tuzaldim», dedi. Shunda unga oʻz yurtiga (qaytishga) izn berdi va Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)ga: musulmonlardan hech kim u bilan birga oʻtirmasin, deb yozdi. Bu esa oʻsha kishiga juda ogʻir botdi. Shunda Abu Muso Umarga: uning tavbasi chiroyli boʻldi, deb yozdi. Umar esa: odamlarga u bilan oʻtirishga izn ber, deb yozdi.Абдуллоҳнинг мавлоси Нофиъдан ривоят қилинадики, Сабиғ ал-Ироқий мусулмонлар қўшинлари орасида Қуръондан баъзи нарсалар ҳақида сўрай бошлади ва Мисрга қадар борди. Шунда Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) уни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига жўнатди. Элчи мактуб билан келганида, Умар уни ўқиди ва: «Киши қани?» деди. У: «Уловда», деди. Умар: «Қара, у кетиб қолмасин, акс ҳолда мендан сенга аламли жазо етади», деди. У уни олиб келди. Умар: «Сен янги пайдо қилинган нарса ҳақида сўрайсанми?» деди ва янги хурмо шохларини келтиртириб, унинг орқаси яра бўлгунча урди. Сўнг уни тузалгунча қўйиб берди, кейин яна такрорлади, сўнг яна тузалгунча қўйиб берди. Сўнг яна такрорлаш учун уни чақирди. Шунда Сабиғ: «Агар мени ўлдирмоқчи бўлсанг, чиройли ўлдириш билан ўлдир; агар мени даволамоқчи бўлсанг, Аллоҳга қасамки, мен тузалдим», деди. Шунда унга ўз юртига (қайтишга) изн берди ва Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)га: мусулмонлардан ҳеч ким у билан бирга ўтирмасин, деб ёзди. Бу эса ўша кишига жуда оғир ботди. Шунда Абу Мусо Умарга: унинг тавбаси чиройли бўлди, деб ёзди. Умар эса: одамларга у билан ўтиришга изн бер, деб ёзди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبِي خَالِدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَامِرًا ، يَقُولُ : اسْتَفْتَى رَجُلٌ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ ، فَقَالَ : يَا أَبَا الْمُنْذِرِ، مَا تَقُولُ فِي كَذَا وَكَذَا؟، قَالَ : يَا بُنَيَّ، أَكَانَ الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ؟، قَالَ : لَا، قَالَ : " أَمَّا لَا، فَأَجِّلْنِي حَتَّى يَكُونَ، فَنُعَالِجَ أَنْفُسَنَا حَتَّى نُخْبِرَكَ "

Omir aytdi: Bir kishi Ubay ibn Kaʼbdan fatvo soʻrab: «Ey Abu Munzir, shunday-shunday (ish) haqida nima deysan?» dedi. U: «Ey oʻgʻilcham, sen mendan soʻragan narsa boʻlganmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Boʻlmagan ekan, u boʻlgunicha menga muhlat ber; shunda biz oʻzimizni urintirib boʻlsa ham senga xabar beramiz», dedi.Омир айтди: Бир киши Убай ибн Каъбдан фатво сўраб: «Эй Абу Мунзир, шундай-шундай (иш) ҳақида нима дейсан?» деди. У: «Эй ўғилчам, сен мендан сўраган нарса бўлганми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Бўлмаган экан, у бўлгунича менга муҳлат бер; шунда биз ўзимизни уринтириб бўлса ҳам сенга хабар берамиз», деди.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا عَنْ فِرَاسٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، قَالَ : كُنْتُ أَمْشِي مَعَ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَقَالَ فَتًى : مَا تَقُولُ يَا عَمَّاهُ فِي كَذَا وَكَذَا؟، قَالَ : يَا ابْنَ أَخِي، أَكَانَ هَذَا؟، قَالَ : لَا، قَالَ : " فَأَعْفِنَا حَتَّى يَكُونَ "

Masruq aytdi: Men Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) bilan birga yurar edim. Bir yigit: «Ey amaki, shunday-shunday (ish) haqida nima deysan?» dedi. U: «Ey birodarimning oʻgʻli, bu boʻlganmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «U boʻlgunicha bizni maʼzur tut», dedi.Масруқ айтди: Мен Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) билан бирга юрар эдим. Бир йигит: «Эй амаки, шундай-шундай (иш) ҳақида нима дейсан?» деди. У: «Эй биродаримнинг ўғли, бу бўлганми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «У бўлгунича бизни маъзур тут», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، قَالَ : " كَانَ إِبْرَاهِيمُ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُجِبْ فِيهِ إِلَّا جَوَابَ الَّذِي سُئِلَ عَنْهُ "

Aʼmash aytdi: «Ibrohimdan biror narsa haqida soʻralsa, u faqat soʻralgan narsaning javobinigina berar edi».Аъмаш айтди: «Иброҳимдан бирор нарса ҳақида сўралса, у фақат сўралган нарсанинг жавобинигина берар эди».

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْوَلِيدِ ، عَنْ وُهَيْبٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ " أَنَّهُ كَانَ لَا يُفْتِي فِي الْفَرْجِ بِشَيْءٍ فِيهِ اخْتِلَافٌ "

Muhammad ibn Siyrin farj borasida ixtilof boʻlgan biror narsada fatvo bermas edi.Муҳаммад ибн Сийрин фарж борасида ихтилоф бўлган бирор нарсада фатво бермас эди.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ رَاشِدٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ طَاوُسًا عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَقَالَ لِي : كَانَ هَذَا؟، قُلْتُ : نَعَمْ، قَالَ : آللَّهِ، قُلْتُ : آللَّهِ، ثُمّ قَالَ : إِنَّ أَصْحَابَنَا أَخْبَرُونَا عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنَّهُ قَالَ : " يَا أَيُّهَا النَّاسُ، لَا تَعْجَلُوا بِالْبَلَاءِ قَبْلَ نُزُولِهِ، فَيُذْهَبُ بِكُمْ هَهُنَا وَهَهُنَا، فَإِنَّكُمْ إِنْ لَمْ تَعْجَلُوا بِالْبَلَاءِ قَبْلَ نُزُولِهِ، لَمْ يَنْفَكَّ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ مَنْ إِذَا سُئِلَ، سُدَّدَ، وَإِذَا قَالَ، وُفِّقَ "

Salt ibn Roshid aytdi: Men Tovusdan bir masala haqida soʻradim. U menga: «Bu boʻlganmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Alloh nomi bilanmi?» dedi. Men: «Alloh nomi bilan», dedim. Soʻng u dedi: Ashoblarimiz bizga Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan xabar berdilarki, u shunday degan: «Ey odamlar! Balo tushmasidan oldin unga shoshilmanglar, aks holda sizlar u yoqqa va bu yoqqa olib ketilasizlar. Chunki sizlar balo tushmasidan oldin unga shoshilmasangiz, musulmonlar orasida shunday kishi boʻlishdan xoli qolmaydilarki, u soʻralsa, toʻgʻriga yoʻllanadi; gapirsa, muvaffaq qilinadi».Салт ибн Рошид айтди: Мен Товусдан бир масала ҳақида сўрадим. У менга: «Бу бўлганми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Аллоҳ номи биланми?» деди. Мен: «Аллоҳ номи билан», дедим. Сўнг у деди: Ашобларимиз бизга Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан хабар бердиларки, у шундай деган: «Эй одамлар! Бало тушмасидан олдин унга шошилманглар, акс ҳолда сизлар у ёққа ва бу ёққа олиб кетиласизлар. Чунки сизлар бало тушмасидан олдин унга шошилмасангиз, мусулмонлар орасида шундай киши бўлишдан холи қолмайдиларки, у сўралса, тўғрига йўлланади; гапирса, муваффақ қилинади».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَدْرَكَهُ رَمَضَانَانِ، فَقَالَ : أَكَانَ أَوْ لَمْ يَكُنْ؟، قَالَ : لَمْ يَكُنْ بَعْدُ، فَقَالَ : اتْرُكْ بَلِيَّتَهُ حَتَّى تَنْزِلَ، قَالَ : فَدَلَسْنَا لَهُ رَجُلًا، فَقَالَ : قَدْ كَانَ، فَقَالَ " يُطْعِمُ عَنْ الْأَوَّلِ مِنْهُمَا ثَلَاثِينَ مِسْكِينًا، لِكُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينٌ "

Amr ibn Maymun otasidan rivoyat qildi, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilib) aytdi: Men undan ikki ramazonga yetgan kishi haqida soʻradim. U: «Bu boʻlganmi yoki boʻlmaganmi?» dedi. U: «Hali boʻlmagan», dedi. U: «Uning balosini tushgunicha qoʻy», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda biz unga bir kishini yashirincha yubordik; u: «Bu boʻlgan», dedi. Shunda u: «Ularning birinchisi uchun oʻttiz miskinga taom bersin, har bir kunga bir miskin», dedi.Амр ибн Маймун отасидан ривоят қилди, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) айтди: Мен ундан икки рамазонга етган киши ҳақида сўрадим. У: «Бу бўлганми ёки бўлмаганми?» деди. У: «Ҳали бўлмаган», деди. У: «Унинг балосини тушгунича қўй», деди. (Ровий) айтди: Шунда биз унга бир кишини яширинча юбордик; у: «Бу бўлган», деди. Шунда у: «Уларнинг биринчиси учун ўттиз мискинга таом берсин, ҳар бир кунга бир мискин», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ ، حَدَّثَنَا إِسْحَاق بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا الْعُمَرِيُّ ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : كُنْتُ أَجْلِسُ بِمَكَّةَ إِلَى ابْنِ عُمَرَ يَوْمًا، وَإِلَى ابْنِ عَبَّاس رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا يَوْمًا، فَمَا يَقُولُ ابْنُ عُمَرَ فِيمَا يُسْأَلُ " لَا عِلْمَ لِي، أَكْثَرُ مِمَّا يُفْتِي بِهِ "

Ubayd ibn Jurayj aytdi: Men Makkada bir kun Ibn Umarning, bir kun esa Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldida oʻtirar edim. Ibn Umar soʻralgan narsada fatvo berganidan koʻra: «Menda ilm yoʻq», deyishi koʻproq edi.Убайд ибн Журайж айтди: Мен Маккада бир кун Ибн Умарнинг, бир кун эса Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдида ўтирар эдим. Ибн Умар сўралган нарсада фатво берганидан кўра: «Менда илм йўқ», дейиши кўпроқ эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " تَعَلَّمُوا، فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي مَتَى يُخْتَلفُ إِلَيْهِ "

Abu Voildan rivoyat qilinadiki, Abdulloh (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Oʻrganinglar! Chunki biringiz uning oldiga qachon (soʻrab) qatnalishini bilmaydi».Абу Воилдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Ўрганинглар! Чунки бирингиз унинг олдига қачон (сўраб) қатналишини билмайди».

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَجْرَؤُكُمْ عَلَى الْفُتْيَا، أَجْرَؤُكُمْ عَلَى النَّارِ "

Ubaydulloh ibn Abu Jaʼfar aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlarning fatvoga eng jurʼatlingiz — doʻzaxga eng jurʼatlingizdir».Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфар айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизларнинг фатвога энг журъатлингиз — дўзахга энг журъатлингиздир».

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " مَنْ أَحْدَثَ رَأْيًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَمْ تَمْضِ بِهِ سُنَّةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، لَمْ يَدْرِ عَلَى مَا هُوَ مِنْهُ إِذَا لَقِيَ اللَّهَ G "

Ibn Abbos (roziyallohu anhu) aytdi: «Kim Allohning Kitobida boʻlmagan va Rasululloh ﷺdan sunnat oʻtmagan bir raʼyni paydo qilsa, Alloh azza va jallaga yoʻliqqanida oʻzi qanday holatda ekanini bilmaydi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ким Аллоҳнинг Китобида бўлмаган ва Расулуллоҳ ﷺдан суннат ўтмаган бир раъйни пайдо қилса, Аллоҳ азза ва жаллага йўлиққанида ўзи қандай ҳолатда эканини билмайди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ ، حَدَّثَنِي بَكْرُ بْنُ عَمْرٍو الْمَعَافِرِيُّ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ أُفْتِيَ بِفُتْيَا مِنْ غَيْرِ ثَبْتٍ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ أَفْتَاهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Kimga puxta (asos)siz fatvo berilsa, uning gunohi fatvo bergan kishining zimmasidadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Кимга пухта (асос)сиз фатво берилса, унинг гуноҳи фатво берган кишининг зиммасидадир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " مَنْ أَفْتَى بِفُتْيَا يُعَمَّى عَلَيْهَا، فَإِثْمُهَا عَلَيْه "

Ibn Abbos (roziyallohu anhu) aytdi: «Kim oʻziga ravshan boʻlmagan narsada fatvo bersa, uning gunohi oʻz zimmasidadir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ким ўзига равшан бўлмаган нарсада фатво берса, унинг гуноҳи ўз зиммасидадир».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ ، حَدَّثَنَا مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ ، قَالَ : كَانَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ الْخَصْمُ نَظَرَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَإِنْ وَجَدَ فِيهِ مَا يَقْضِي بَيْنَهُمْ، قَضَى بِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْكِتَابِ، وَعَلِمَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ سُنَّةً، قَضَى بِهِ، فَإِنْ أَعْيَاهُ، خَرَجَ فَسَأَلَ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ : أَتَانِي كَذَا وَكَذَا، فَهَلْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى فِي ذَلِكَ بِقَضَاءٍ؟ فَرُبَّمَا اجْتَمَعَ إِلَيْهِ النَّفَرُ كُلُّهُمْ يَذْكُرُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهِ قَضَاءً، فَيَقُولُ أَبُو بَكْرٍ : " الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِينَا مَنْ يَحْفَظُ عَلَى نَبِيِّنَا K فَإِنْ أَعْيَاهُ أَنْ يَجِدَ فِيهِ سُنَّةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، جَمَعَ رُؤُوسَ النَّاسِ وَخِيَارَهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ، فَإِذَا اجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ عَلَى أَمْرٍ، قَضَى بِهِ "

Maymun ibn Mehron aytdi: Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning huzuriga daʼvolashuvchilar kelsa, u Allohning Kitobiga nazar solar edi; agar unda ular orasida hukm qiladigan narsani topsa, oʻsha bilan hukm qilar edi. Agar Kitobda boʻlmasa va u ish haqida Rasululloh ﷺdan sunnat bilsa, oʻsha bilan hukm qilar edi. Agar bu ham qiyin boʻlsa, chiqib musulmonlardan soʻrar va: «Menga shunday-shunday (ish) keldi; Rasululloh ﷺ bu haqda biror hukm qilganlarini bilasizlarmi?» der edi. Baʼzan uning huzuriga bir necha kishi toʻplanib, ularning hammasi Rasululloh ﷺdan bu haqdagi hukmni zikr qilar edi. Shunda Abu Bakr: «Oramizda Paygʻambarimizdan (rivoyatlarni) yod saqlaydigan kishilarni qilgan Allohga hamd boʻlsin», der edi. Agar bu haqda Rasululloh ﷺdan sunnat topish qiyin boʻlsa, odamlarning boshliqlarini va yaxshilarini toʻplab, ular bilan mashvarat qilar edi; ularning raʼyi bir ishga birlashsa, oʻsha bilan hukm qilar edi.Маймун ибн Меҳрон айтди: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига даъволашувчилар келса, у Аллоҳнинг Китобига назар солар эди; агар унда улар орасида ҳукм қиладиган нарсани топса, ўша билан ҳукм қилар эди. Агар Китобда бўлмаса ва у иш ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан суннат билса, ўша билан ҳукм қилар эди. Агар бу ҳам қийин бўлса, чиқиб мусулмонлардан сўрар ва: «Менга шундай-шундай (иш) келди; Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда бирор ҳукм қилганларини биласизларми?» дер эди. Баъзан унинг ҳузурига бир неча киши тўпланиб, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақдаги ҳукмни зикр қилар эди. Шунда Абу Бакр: «Орамизда Пайғамбаримиздан (ривоятларни) ёд сақлайдиган кишиларни қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дер эди. Агар бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан суннат топиш қийин бўлса, одамларнинг бошлиқларини ва яхшиларини тўплаб, улар билан машварат қилар эди; уларнинг раъйи бир ишга бирлашса, ўша билан ҳукм қилар эди.

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى ، وَعَمْرُو بْنُ زُرَارة ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ ، قَالَ : كَانَ عَلَى امْرَأَتِي اعْتِكَافُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ، فَسَأَلْتُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعِنْدَهُ ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ : قُلْتُ عَلَيْهَا صِيَامٌ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : لَا يَكُونُ اعْتِكَافٌ إِلَّا بِصِيَامٍ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ : أَعَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟، قَالَ : لَا، قَالَ : فَعَنْ أَبِي بَكْرٍ؟، قَالَ : لَا، قَالَ : فَعَنْ عُمَرَ؟، قَالَ : لَا، قَالَ : فَعَنْ عُثْمَانَ؟، قَالَ : لَا، قَالَ عُمَرُ : مَا أَرَى عَلَيْهَا صِيَامًا، فَخَرَجْتُ فَوَجَدْتُ طَاوُسًا، وَعَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ، فَسَأَلْتُهُمَا، فَقَالَ طَاوُسٌ : كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، " لَا يَرَى عَلَيْهَا صِيَامًا إِلَّا أَنْ تَجْعَلَهُ عَلَى نَفْسِهَا "، قَالَ : وَقَالَ عَطَاءٌ : ذَلِكَ رَأْيِي

Abu Suhayl aytdi: Xotinimning zimmasida Masjidul-Haromda uch kun iʼtikof (qilish) bor edi. Men Umar ibn Abdulazizdan soʻradim, uning huzurida Ibn Shihob ham bor edi. Men: «Uning zimmasida roʻza (ham) bormi?» dedim. Ibn Shihob: «Iʼtikof faqat roʻza bilan boʻladi», dedi. Shunda Umar ibn Abdulaziz unga: «Paygʻambar ﷺdanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Abu Bakrdanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Umardanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Usmondanmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. Shunda Umar: «Men uning zimmasida roʻza bor deb koʻrmayman», dedi. Men chiqib, Tovus bilan Ato ibn Abu Rabohni topdim va ulardan soʻradim. Tovus: «Ibn Abbos (roziyallohu anhu), agar ayolning oʻzi uni oʻz zimmasiga olmagan boʻlsa, unga roʻza (lozim) deb koʻrmas edi», dedi. Ato esa: «Bu mening raʼyimdir», dedi.Абу Суҳайл айтди: Хотинимнинг зиммасида Масжидул-Ҳаромда уч кун иътикоф (қилиш) бор эди. Мен Умар ибн Абдулазиздан сўрадим, унинг ҳузурида Ибн Шиҳоб ҳам бор эди. Мен: «Унинг зиммасида рўза (ҳам) борми?» дедим. Ибн Шиҳоб: «Иътикоф фақат рўза билан бўлади», деди. Шунда Умар ибн Абдулазиз унга: «Пайғамбар ﷺданми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Абу Бакрданми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Умарданми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Усмонданми?» деди. У: «Йўқ», деди. Шунда Умар: «Мен унинг зиммасида рўза бор деб кўрмайман», деди. Мен чиқиб, Товус билан Ато ибн Абу Рабоҳни топдим ва улардан сўрадим. Товус: «Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу), агар аёлнинг ўзи уни ўз зиммасига олмаган бўлса, унга рўза (лозим) деб кўрмас эди», деди. Ато эса: «Бу менинг раъйимдир», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، قَالَ : لَمَّا قَدِمَ أَبُو سَلَمَةَ الْبَصْرَةَ ، أَتَيْتُهُ أَنَا، وَالْحَسَنُ، " فَقَالَ لِلْحَسَنِ : أَنْتَ الْحَسَنُ؟ مَا كَانَ أَحَدٌ بِالْبَصْرَةِ أَحَبَّ إِلَيَّ لِقَاءً مِنْكَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُفْتِي بِرَأْيِكَ، فَلَا تُفْتِ بِرَأْيِكَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ سُنَّةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَوْ كِتَابٌ مُنْزَلٌ "

Abu Nadra aytdi: Abu Salama Basraga kelganida, men va Hasan uning oldiga bordik. U Hasanga: «Sen Hasanmisan? Basrada men uchun sen bilan uchrashishdan koʻra sevimliroq hech kim yoʻq edi. Chunki menga: sen oʻz raʼying bilan fatvo berar ekansan, degan xabar yetdi. Bas, Rasululloh ﷺdan sunnat yoki nozil qilingan kitob boʻlmasa, oʻz raʼying bilan fatvo berma», dedi.Абу Надра айтди: Абу Салама Басрага келганида, мен ва Ҳасан унинг олдига бордик. У Ҳасанга: «Сен Ҳасанмисан? Басрада мен учун сен билан учрашишдан кўра севимлироқ ҳеч ким йўқ эди. Чунки менга: сен ўз раъйинг билан фатво берар экансан, деган хабар етди. Бас, Расулуллоҳ ﷺдан суннат ёки нозил қилинган китоб бўлмаса, ўз раъйинг билан фатво берма», деди.

أَخْبَرَنَا عِصْمَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عُقْبَةَ ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَقِيَهُ فِي الطَّوَافِ، فَقَالَ لَهُ : " يَا أَبَا الشَّعْثَاءِ إِنَّكَ مِنْ فُقَهَاءِ الْبَصْرَةِ فَلَا تُفْتِ إِلَّا بِقُرْآنٍ نَاطِقٍ، أَوْ سُنَّةٍ مَاضِيَةٍ، فَإِنَّكَ إِنْ فَعَلْتَ غَيْرَ ذَلِكَ، هَلَكْتَ وَأَهْلَكْتَ "

Jobir ibn Zayddan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar unga tavof paytida yoʻliqib, shunday dedi: «Ey Abush-Shaʼso, sen Basra fuqaholaridansan. Bas, faqat soʻzlovchi Qurʼon yoki oʻtgan sunnat bilangina fatvo ber. Chunki bundan boshqasini qilsang, halok boʻlasan va (oʻzgalarni) halok qilasan».Жобир ибн Зайддан ривоят қилинадики, Ибн Умар унга тавоф пайтида йўлиқиб, шундай деди: «Эй Абуш-Шаъсо, сен Басра фуқаҳоларидансан. Бас, фақат сўзловчи Қуръон ёки ўтган суннат билангина фатво бер. Чунки бундан бошқасини қилсанг, ҳалок бўласан ва (ўзгаларни) ҳалок қиласан».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ حُرَيْثِ بْنِ ظُهَيْرٍ L2353 ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " أَتَى عَلَيْنَا زَمَانٌ لَسْنَا نَقْضِي وَلَسْنَا هُنَالِكَ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ قَدَّرَ مِنْ الْأَمْرِ أَنْ قَدْ بَلَغْنَا مَا تَرَوْنَ، فَمَنْ عَرَضَ لَهُ قَضَاءٌ بَعْدَ الْيَوْمِ، فَلْيَقْضِ فِيهِ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ G فَإِنْ جَاءَهُ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَلْيَقْضِ بِمَا قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَإِنْ جَاءَهُ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَمْ يَقْضِ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَلْيَقْضِ بِمَا قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ، وَلَا يَقُلْ إِنِّي أَخَافُ، وَإِنِّي أُرَى، فَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ، وَالْحَلَالَ بَيِّنٌ، وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ، فَدَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: «Bizga shunday zamon kelgan ediki, biz hukm chiqarmas edik va bunga loyiq ham emas edik. Alloh esa taqdir qilib, oʻzingiz koʻrayotgan darajaga yetkazdi. Bas, shu kundan keyin kimga hukm chiqarish (ishi) tushsa, unda Alloh azza va jallaning Kitobida borini bilan hukm qilsin. Agar unga Allohning Kitobida boʻlmagan (ish) kelsa, Rasululloh ﷺ hukm qilgan narsa bilan hukm qilsin. Agar unga Allohning Kitobida ham boʻlmagan va Rasululloh ﷺ ham hukm qilmagan (ish) kelsa, solihlar hukm qilgan narsa bilan hukm qilsin. Va: ‹men qoʻrqaman, men shunday koʻraman›, demasin. Chunki harom ravshan, halol ham ravshan, ular orasida esa shubhali ishlar bor. Bas, seni shubhaga soladigan narsani qoʻyib, shubhaga solmaydigan narsaga oʻt».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бизга шундай замон келган эдики, биз ҳукм чиқармас эдик ва бунга лойиқ ҳам эмас эдик. Аллоҳ эса тақдир қилиб, ўзингиз кўраётган даражага етказди. Бас, шу кундан кейин кимга ҳукм чиқариш (иши) тушса, унда Аллоҳ азза ва жалланинг Китобида борини билан ҳукм қилсин. Агар унга Аллоҳнинг Китобида бўлмаган (иш) келса, Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилган нарса билан ҳукм қилсин. Агар унга Аллоҳнинг Китобида ҳам бўлмаган ва Расулуллоҳ ﷺ ҳам ҳукм қилмаган (иш) келса, солиҳлар ҳукм қилган нарса билан ҳукм қилсин. Ва: ‹мен қўрқаман, мен шундай кўраман›, демасин. Чунки ҳаром равшан, ҳалол ҳам равшан, улар орасида эса шубҳали ишлар бор. Бас, сени шубҳага соладиган нарсани қўйиб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ ، قَالَ : كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ " إِذَا سُئِلَ عَنْ الْأَمْرِ فَكَانَ فِي الْقُرْآنِ، أَخْبَرَ بِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْقُرْآنِ وَكَانَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَخْبَرَ بِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ، فَعَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ، قَالَ فِيهِ بِرَأْيِهِ "

Ubaydulloh ibn Abu Yazid aytdi: Ibn Abbos (roziyallohu anhu) bir ish haqida soʻralganda, agar u Qurʼonda boʻlsa, u bilan xabar berar edi; agar Qurʼonda boʻlmay, Rasululloh ﷺdan boʻlsa, u bilan xabar berar edi; agar u ham boʻlmasa, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo)dan (xabar berar edi); agar u ham boʻlmasa, bu haqda oʻz raʼyi bilan aytar edi.Убайдуллоҳ ибн Абу Язид айтди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) бир иш ҳақида сўралганда, агар у Қуръонда бўлса, у билан хабар берар эди; агар Қуръонда бўлмай, Расулуллоҳ ﷺдан бўлса, у билан хабар берар эди; агар у ҳам бўлмаса, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (хабар берар эди); агар у ҳам бўлмаса, бу ҳақда ўз раъйи билан айтар эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ شُرَيْحٍ : أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَتَبَ إِلَيْهِ : " إِنْ جَاءَكَ شَيْءٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَاقْضِ بِهِ وَلَا تَلْفِتْكَ عَنْهُ الرِّجَالُ، فَإِنْ جَاءَكَ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَانْظُرْ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَاقْضِ بِهَا، فَإِنْ جَاءَكَ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ سُنَّةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَانْظُرْ مَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ فَخُذْ بِهِ، فَإِنْ جَاءَكَ مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ فِيهِ أَحَدٌ قَبْلَكَ، فَاخْتَرْ أَيَّ الْأَمْرَيْنِ شِئْتَ : إِنْ شِئْتَ أَنْ تَجْتَهِدَ بِرَأْيَكَ ثُمَّ تُقَدَّمَ فَتَقَدَّمْ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ تَتَأَخَّرَ، فَتَأَخَّرْ، وَلَا أَرَى التَّأَخُّرَ إِلَّا خَيْرًا لَكَ "

Shurayhdan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob unga shunday deb yozdi: «Agar senga Allohning Kitobida (bayon qilingan) bir narsa kelsa, u bilan hukm qil va odamlar seni undan burib yubormasin. Agar senga Allohning Kitobida boʻlmagan narsa kelsa, Rasululloh ﷺning sunnatiga qara va u bilan hukm qil. Agar senga Allohning Kitobida ham boʻlmagan va bu haqda Rasululloh ﷺdan sunnat ham boʻlmagan narsa kelsa, odamlar ittifoq qilgan narsaga qara va oʻshani ol. Agar senga Allohning Kitobida ham, Rasululloh ﷺning sunnatida ham boʻlmagan va sendan oldin bu haqda hech kim gapirmagan narsa kelsa, ikki ishdan xohlaganingni tanla: xohlasang, oʻz raʼying bilan ijtihod qilib oldinga oʻt; xohlasang, orqaga chekin. Men esa orqaga chekinishingni oʻzing uchun yaxshiroq deb koʻraman».Шурайҳдан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб унга шундай деб ёзди: «Агар сенга Аллоҳнинг Китобида (баён қилинган) бир нарса келса, у билан ҳукм қил ва одамлар сени ундан буриб юбормасин. Агар сенга Аллоҳнинг Китобида бўлмаган нарса келса, Расулуллоҳ ﷺнинг суннатига қара ва у билан ҳукм қил. Агар сенга Аллоҳнинг Китобида ҳам бўлмаган ва бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан суннат ҳам бўлмаган нарса келса, одамлар иттифоқ қилган нарсага қара ва ўшани ол. Агар сенга Аллоҳнинг Китобида ҳам, Расулуллоҳ ﷺнинг суннатида ҳам бўлмаган ва сендан олдин бу ҳақда ҳеч ким гапирмаган нарса келса, икки ишдан хоҳлаганингни танла: хоҳласанг, ўз раъйинг билан ижтиҳод қилиб олдинга ўт; хоҳласанг, орқага чекин. Мен эса орқага чекинишингни ўзинг учун яхшироқ деб кўраман».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ ، عَنْ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرِو ابْنِ أَخِي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ نَاسٍ مِنْ أَهْلِ حِمْصٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنْ مُعَاذٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ ، قَالَ : " أَرَأَيْتَ إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاءٌ كَيْفَ تَقْضِي؟ "، قَالَ : أَقْضِي بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ : " فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ "، قَالَ : فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ؟ "، قَالَ : أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلَا آلُو، قَالَ : فَضَرَبَ صَدْرَهُ، ثُمَّ قَالَ : " الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ "

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uni Yamanga yuborganlarida: «Aytchi, oldingga bir daʼvo kelsa, qanday hukm qilasan?» dedilar. U: «Allohning Kitobi bilan hukm qilaman», dedi. U zot: «Agar Allohning Kitobida boʻlmasa?» dedilar. U: «Rasululloh ﷺning sunnatlari bilan», dedi. U zot: «Agar Rasulullohning sunnatlarida ham boʻlmasa?» dedilar. U: «Oʻz raʼyim bilan ijtihod qilaman va sira saʼy-harakatimni ayamayman», dedi. Shunda u zot uning koʻksiga urdilar, soʻng: «Rasulullohning elchisini Rasulullohni rozi qiladigan narsaga muvaffaq qilgan Allohga hamd boʻlsin», dedilar.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уни Яманга юборганларида: «Айтчи, олдингга бир даъво келса, қандай ҳукм қиласан?» дедилар. У: «Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қиламан», деди. У зот: «Агар Аллоҳнинг Китобида бўлмаса?» дедилар. У: «Расулуллоҳ ﷺнинг суннатлари билан», деди. У зот: «Агар Расулуллоҳнинг суннатларида ҳам бўлмаса?» дедилар. У: «Ўз раъйим билан ижтиҳод қиламан ва сира саъй-ҳаракатимни аямайман», деди. Шунда у зот унинг кўксига урдилар, сўнг: «Расулуллоҳнинг элчисини Расулуллоҳни рози қиладиган нарсага муваффақ қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ حُرَيْثِ بْنِ ظُهَيْرٍ L2353 ، قَالَ : أَحْسَبُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " قَدْ أَتَى عَلَيْنَا زَمَانٌ وَمَا نُسْأَلُ، وَمَا نَحْنُ هُنَاكَ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدَّرَ أَنْ بَلَغْتُ مَا تَرَوْنَ، فَإِذَا سُئِلْتُمْ عَنْ شَيْءٍ، فَانْظُرُوا فِي كِتَابِ اللَّهِ G فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَفِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ، فَمَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيمَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ، فَاجْتَهِدْ رَأْيَكَ، وَلَا تَقُلْ : إِنِّي أَخَافُ وَأَخْشَى، فَإِنَّ الْحَلَالَ بَيِّنٌ، وَالْحَرَامَ بَيِّنٌ، وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ، فَدَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ " ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، عَن عَبْدِ اللَّهِ ، نَحْوَهُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَن عَبْدِ اللَّهِ ، بِنَحْوِهِ

Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Bizga shunday zamon kelgan ediki, bizdan soʻralmas edi va biz bunga loyiq ham emas edik. Alloh esa taqdir qilib, siz koʻrayotgan (darajaga) yetdim. Bas, sizlardan biror narsa haqida soʻralsa, Alloh azza va jallaning Kitobiga nazar solinglar. Agar uni Allohning Kitobida topmasangiz, Rasulullohning sunnatidan (qidiringlar). Agar uni Rasulullohning sunnatida ham topmasangiz, musulmonlar ijmoʼ qilgan narsaga (qaranglar). Agar musulmonlar ijmoʼ qilgan narsada ham boʻlmasa, oʻz raʼying bilan ijtihod qil va: ‹men qoʻrqaman, men xavfsirayman›, dema. Chunki halol ravshan, harom ham ravshan, ular orasida esa shubhali ishlar bor. Bas, seni shubhaga soladigan narsani qoʻyib, shubhaga solmaydigan narsaga oʻt».Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бизга шундай замон келган эдики, биздан сўралмас эди ва биз бунга лойиқ ҳам эмас эдик. Аллоҳ эса тақдир қилиб, сиз кўраётган (даражага) етдим. Бас, сизлардан бирор нарса ҳақида сўралса, Аллоҳ азза ва жалланинг Китобига назар солинглар. Агар уни Аллоҳнинг Китобида топмасангиз, Расулуллоҳнинг суннатидан (қидиринглар). Агар уни Расулуллоҳнинг суннатида ҳам топмасангиз, мусулмонлар ижмў қилган нарсага (қаранглар). Агар мусулмонлар ижмў қилган нарсада ҳам бўлмаса, ўз раъйинг билан ижтиҳод қил ва: ‹мен қўрқаман, мен хавфсирайман›, дема. Чунки ҳалол равшан, ҳаром ҳам равшан, улар орасида эса шубҳали ишлар бор. Бас, сени шубҳага соладиган нарсани қўйиб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт».

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ سَتُحْدِثُونَ وَيُحْدَثُ لَكُمْ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مُحْدَثَةً فَعَلَيْكُمْ بِالْأَمْرِ الْأَوَّلِ " ، قَالَ حَفْصٌ : كُنْتُ أُسْنِدُ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، ثُمَّ دَخَلَنِي مِنْهُ شَكٌّ

Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Ey odamlar! Albatta, sizlar (yangi ishlarni) paydo qilasizlar va sizlar uchun (yangi ishlar) paydo qilinadi. Bas, yangi paydo qilingan bir ishni koʻrsangiz, avvalgi ishni mahkam tutinglar».Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Эй одамлар! Албатта, сизлар (янги ишларни) пайдо қиласизлар ва сизлар учун (янги ишлар) пайдо қилинади. Бас, янги пайдо қилинган бир ишни кўрсангиз, аввалги ишни маҳкам тутинглар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ لِابْنِ مَسْعُودٍ : " أَلَمْ أُنْبَأْ أَوْ أُنْبِئْتُ أَنَّكَ تُفْتِي وَلَسْتَ بِأَمِيرٍ؟ وَلِّ حَارَّهَا مَنْ تَوَلَّى قَارَّهَا "

Muhammad aytdi: Umar Ibn Masʼudga: «Menga xabar berilmadimi — yoki menga xabar berildiki — sen amir boʻlmaganing holda fatvo berar ekansan? Uning qizigʻini sovugʻini oʻz zimmasiga olgan kishiga topshir», dedi.Муҳаммад айтди: Умар Ибн Масъудга: «Менга хабар берилмадими — ёки менга хабар берилдики — сен амир бўлмаганинг ҳолда фатво берар экансан? Унинг қизиғини совуғини ўз зиммасига олган кишига топшир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : " إِنَّ الَّذِي يُفْتِي النَّاسَ فِي كُلِّ مَا يُسْتَفْتَى لَمَجْنُونٌ "

Ibn Masʼud aytdi: «Odamlarga soʻralgan har bir narsada fatvo beradigan kishi, albatta, majnundir».Ибн Масъуд айтди: «Одамларга сўралган ҳар бир нарсада фатво берадиган киши, албатта, мажнундир».

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ حُذَيْفَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " إِنَّمَا يُفْتِي النَّاسَ ثَلَاثَةٌ : رَجُلٌ إِمَامٌ أَوْ وَالٍ، وَرَجُلٌ يَعْلَمُ نَاسِخَ الْقُرْآنِ مِنْ الْمَنْسُوخِ "، قَالُوا : يَا حُذَيْفَةُ، وَمَنْ ذَاكَ؟، قَالَ : " عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَوْ أَحْمَقُ مُتَكَلِّفٌ "

Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: «Odamlarga faqat uch kishi fatvo beradi: imom yoki voliy boʻlgan kishi hamda Qurʼonning nosixini mansuxidan biladigan kishi». Ular: «Ey Huzayfa, u kim?» dedilar. U: «Umar ibn al-Xattob; yoki (uchinchisi) ahmoq takallufchidir», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: «Одамларга фақат уч киши фатво беради: имом ёки волий бўлган киши ҳамда Қуръоннинг носихини мансухидан биладиган киши». Улар: «Эй Ҳузайфа, у ким?» дедилар. У: «Умар ибн ал-Хаттоб; ёки (учинчиси) аҳмоқ такаллуфчидир», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ حُذَيْفَةَ ، قَالَ : قَالَ حُذَيْفَةُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " إِنَّمَا يُفْتِي النَّاسَ أَحَدُ ثَلَاثَةٍ : رَجُلٌ عَلِمَ نَاسِخَ الْقُرْآنِ مِنْ مَنْسُوخِهِ "، قَالُوا : وَمَنْ ذَاكَ؟، قَالَ : " عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ : وَأَمِيرٌ لَا يَجِدُ بُدًّا، أَوْ أَحْمَقُ مُتَكَلِّفٌ "، ثُمَّ قَالَ مُحَمَّدٌ : فَلَسْتُ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ، وَأَرْجُو أَنْ لَا أَكُونَ الثَّالِثَ

Abu Ubayda ibn Huzayfa aytdi: Huzayfa (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Odamlarga uch kishidan biri fatvo beradi: Qurʼonning nosixini mansuxidan bilgan kishi». Ular: «U kim?» dedilar. U: «Umar ibn al-Xattob», dedi va: «Hamda chorasi yoʻq amir, yoxud ahmoq takallufchi», dedi. Soʻng Muhammad: «Men bu ikkisidan biri emasman va uchinchisi boʻlmaslikni umid qilaman», dedi.Абу Убайда ибн Ҳузайфа айтди: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Одамларга уч кишидан бири фатво беради: Қуръоннинг носихини мансухидан билган киши». Улар: «У ким?» дедилар. У: «Умар ибн ал-Хаттоб», деди ва: «Ҳамда чораси йўқ амир, ёхуд аҳмоқ такаллуфчи», деди. Сўнг Муҳаммад: «Мен бу иккисидан бири эмасман ва учинчиси бўлмасликни умид қиламан», деди.

أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ مُسْلِمٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عِلْمًا، فَلْيَقُلْ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ، فَلْيَقُلْ لِمَا لَا يَعْلَمُ : اللَّهُ أَعْلَمُ، فَإِنَّ : الْعَالِمَ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، قَالَ : اللَّهُ G أَعْلَمُ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ : # قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ سورة ص آية 86 # "

Abdulloh aytdi: «Sizlardan kim bir ilmni bilsa, uni aytsin; kim bilmasa, bilmagan narsasi haqida: ‹Alloh yaxshi biladi›, desin. Chunki olim bilmagan narsasidan soʻralganda: ‹Alloh azza va jalla yaxshi biladi›, deydi. Alloh Oʻz Rasuliga: {Ayt: Men sizlardan bunga hech qanday ajr soʻramayman va men takallufchilardan ham emasman} (Sod surasi, 86) degan».Абдуллоҳ айтди: «Сизлардан ким бир илмни билса, уни айтсин; ким билмаса, билмаган нарсаси ҳақида: ‹Аллоҳ яхши билади›, десин. Чунки олим билмаган нарсасидан сўралганда: ‹Аллоҳ азза ва жалла яхши билади›, дейди. Аллоҳ Ўз Расулига: {Айт: Мен сизлардан бунга ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен такаллуфчилардан ҳам эмасман} (Сод сураси, 86) деган».

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ ، أَنَّ أَبَا مُوسَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ فِي خُطْبَتِهِ : " مَنْ عَلِمَ عِلْمًا، فَلْيُعَلِّمْهُ النَّاسَ، وَإِيَّاهُ أَنْ يَقُولَ مَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ فَيَمْرُقَ مِنْ الدِّينِ وَيَكُونَ مِنْ الْمُتَكَلِّفِينَ "

Abul-Muhallabdan rivoyat qilinadiki, Abu Muso (roziyallohu anhu) oʻz xutbasida shunday dedi: «Kim bir ilmni bilsa, uni odamlarga oʻrgatsin. Va oʻzida ilmi boʻlmagan narsani aytishdan saqlansin, aks holda dindan chiqib ketadi va takallufchilardan boʻlib qoladi».Абул-Муҳаллабдан ривоят қилинадики, Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) ўз хутбасида шундай деди: «Ким бир илмни билса, уни одамларга ўргатсин. Ва ўзида илми бўлмаган нарсани айтишдан сақлансин, акс ҳолда диндан чиқиб кетади ва такаллуфчилардан бўлиб қолади».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ ، وَزَاذَانَ ، قَالَا : قَالَ عَلِيٌّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ : " وَا بَرْدَهَا عَلَى الْكَبِدِ إِذَا سُئِلْتُ عَمَّا لَا أَعْلَمُ، أَنْ أَقُولَ : اللَّهُ أَعْلَمُ "

Abul-Baxtariy va Zazon aytdilar: Ali (rizvonullohi alayhi) shunday dedi: «Bilmagan narsam haqida soʻralganimda: ‹Alloh yaxshi biladi›, deyishim jigarga naqadar salqindir!»Абул-Бахтарий ва Зазон айтдилар: Али (ризвонуллоҳи алайҳи) шундай деди: «Билмаган нарсам ҳақида сўралганимда: ‹Аллоҳ яхши билади›, дейишим жигарга нақадар салқиндир!»

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ ، عَنْ عَلِيٍّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ، قَالَ : " يَا بَرْدَهَا عَلَى الْكَبِدِ أَنْ تَقُولَ لِمَا لَا تَعْلَمُ : اللَّهُ أَعْلَمُ "

Ali (rizvonullohi alayhi) aytdi: «Bilmagan narsang haqida: ‹Alloh yaxshi biladi›, deyishing jigarga naqadar salqindir!»Али (ризвонуллоҳи алайҳи) айтди: «Билмаган нарсанг ҳақида: ‹Аллоҳ яхши билади›, дейишинг жигарга нақадар салқиндир!»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا عُمَيْرُ بْنُ عَرْفَجَةَ ، حَدَّثَنَا رَزِينٌ أَبُو النُّعْمَانِ ، عَنْ عَلِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ : " إِذَا سُئِلْتُمْ عَمَّا لَا تَعْلَمُونَ، فَاهْرُبُوا "، قَالُوا : وَكَيْفَ الْهَرَبُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟، قَالَ : " تَقُولُونَ : اللَّهُ أَعْلَمُ "

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytdi: «Bilmagan narsangiz haqida soʻralsangiz, qochinglar!» Ular: «Qanday qochamiz, ey moʻminlar amiri?» dedilar. U: «‹Alloh yaxshi biladi›, deysizlar», dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Билмаган нарсангиз ҳақида сўралсангиз, қочинглар!» Улар: «Қандай қочамиз, эй мўминлар амири?» дедилар. У: «‹Аллоҳ яхши билади›, дейсизлар», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ ، عَنْ عَزْرَةَ التَّمِيمِيِّ ، قَالَ : قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " وَا بَرْدَهَا عَلَى الْكَبِدِ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ "، قَالُوا : وَمَا ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟، قَالَ : " أَنْ يُسْأَلَ الرَّجُلُ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، فَيَقُولُ : اللَّهُ أَعْلَمُ "

Azra at-Tamimiy aytdi: Ali (roziyallohu anhu) uch marta: «Jigarga naqadar salqin!» dedi. Ular: «Bu nima, ey moʻminlar amiri?» dedilar. U: «Kishidan bilmagan narsasi haqida soʻralib, uning: ‹Alloh yaxshi biladi›, deyishidir», dedi.Азра ат-Тамимий айтди: Али (розияллоҳу анҳу) уч марта: «Жигарга нақадар салқин!» деди. Улар: «Бу нима, эй мўминлар амири?» дедилар. У: «Кишидан билмаган нарсаси ҳақида сўралиб, унинг: ‹Аллоҳ яхши билади›, дейишидир», деди.

أَخْبَرَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ : لَا عِلْمَ لِي بِهَا، فَلَمَّا أَدْبَرَ الرَّجُلُ، قَالَ بْنُ عُمَرَ : " نِعْمَ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ، سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، فَقَالَ : لَا عِلْمَ لِي بِهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi undan bir masala haqida soʻradi. U: «Bu haqda menda ilm yoʻq», dedi. Kishi orqasiga qaytganida esa Ibn Umar: «Ibn Umar naqadar yaxshi aytdi! Undan bilmagan narsasi haqida soʻraldi, u esa: ‹Bu haqda menda ilm yoʻq›, dedi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши ундан бир масала ҳақида сўради. У: «Бу ҳақда менда илм йўқ», деди. Киши орқасига қайтганида эса Ибн Умар: «Ибн Умар нақадар яхши айтди! Ундан билмаган нарсаси ҳақида сўралди, у эса: ‹Бу ҳақда менда илм йўқ›, деди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ مُغِيرَةَ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " لَا أَدْرِي نِصْفُ الْعِلْمِ "

Shaʼbiy aytdi: «‹Bilmayman› (deyish) — ilmning yarmidir».Шаъбий айтди: «‹Билмайман› (дейиш) — илмнинг ярмидир».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ ، عَنْ نَافِعٍ ، أَنَّ رَجُلًا أَتَى ابْنَ عُمَرَ يَسْأَلُهُ عَنْ شَيْءٍ، فَقَالَ : " لَا عِلْمَ لِي، ثُمَّ الْتَفَتَ بَعْدَ أَنْ قَفَّي الرَّجُلُ، فَقَالَ : نِعْمَ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ ! يُسْأَلُ عَمَّا لَا يَعْلَمُ، فَقَالَ : لَا عِلْمَ لِي "، يَعْنِي : ابْنُ عُمَرَ نَفْسَهُ

Nofiʼdan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ibn Umarning oldiga kelib, undan bir narsa haqida soʻradi. U: «Menda ilm yoʻq», dedi. Soʻng kishi orqa oʻgirib ketganidan keyin oʻgirilib: «Ibn Umar naqadar yaxshi aytdi! Undan bilmagan narsasi haqida soʻralsa: ‹Menda ilm yoʻq›, deydi», dedi. Yaʼni Ibn Umar oʻzini (nazarda tutdi).Нофиъдан ривоят қилинадики, бир киши Ибн Умарнинг олдига келиб, ундан бир нарса ҳақида сўради. У: «Менда илм йўқ», деди. Сўнг киши орқа ўгириб кетганидан кейин ўгирилиб: «Ибн Умар нақадар яхши айтди! Ундан билмаган нарсаси ҳақида сўралса: ‹Менда илм йўқ›, дейди», деди. Яъни Ибн Умар ўзини (назарда тутди).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مُغِيرَةَ ، قَالَ : " كَانَ عَامِرٌ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ، يَقُولُ : لَا أَدْرِي، فَإِنْ رُدُّوا عَلَيْهِ، قَالَ : إِنْ شِئْتَ كُنْتُ حَلَفْتُ لَكَ بِاللَّهِ إِنْ كَانَ لِي بِهِ عِلْمٌ "

Mugʻiyra aytdi: «Omirdan bir narsa haqida soʻralsa: ‹Bilmayman›, der edi. Agar unga (savolni) qaytarishsa: ‹Xohlasang, bu haqda menda ilm yoʻqligiga Alloh bilan qasam ichib berardim›, der edi».Муғийра айтди: «Омирдан бир нарса ҳақида сўралса: ‹Билмайман›, дер эди. Агар унга (саволни) қайтаришса: ‹Хоҳласанг, бу ҳақда менда илм йўқлигига Аллоҳ билан қасам ичиб берардим›, дер эди».

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ حَفْصٍ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : " مَا أُبَالِي سُئِلْتُ عَمَّا أَعْلَمُ أَوْ مَا لَا أَعْلَمُ، لِأَنِّي إِذَا سُئِلْتُ عَمَّا أَعْلَمُ، قُلْتُ مَا أَعْلَمُ، وَإِذَا سُئِلْتُ عَمَّا لَا أَعْلَمُ قُلْتُ : لَا أَعْلَمُ "

Ibn Siyrin aytdi: «Mendan biladigan narsam haqida soʻraladimi yoki bilmaydiganim haqidami — parvo qilmayman. Chunki biladigan narsam haqida soʻralsam, biladiganimni aytaman; bilmaydiganim haqida soʻralsam: ‹Bilmayman›, deyman».Ибн Сийрин айтди: «Мендан биладиган нарсам ҳақида сўраладими ёки билмайдиганим ҳақидами — парво қилмайман. Чунки биладиган нарсам ҳақида сўралсам, биладиганимни айтаман; билмайдиганим ҳақида сўралсам: ‹Билмайман›, дейман».

حَدَّثَنَا هَارُونُ ، عَنْ حَفْصٍ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، قَالَ : " مَا سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ يَقُولُ قَطُّ : حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ، إِنَّمَا كَانَ يَقُولُ : كَانُوا يَتَكْرَهُونَ، وَكَانُوا يَسْتَحِبُّونَ "

Aʼmash aytdi: «Ibrohimning hech qachon: ‹halol› yoki ‹harom›, deganini eshitmadim. U faqat: ‹Ular makruh koʻrar edilar›, ‹Ular mustahab koʻrar edilar›, der edi».Аъмаш айтди: «Иброҳимнинг ҳеч қачон: ‹ҳалол› ёки ‹ҳаром›, деганини эшитмадим. У фақат: ‹Улар макруҳ кўрар эдилар›, ‹Улар мустаҳаб кўрар эдилар›, дер эди».

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ شَقِيقٍ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا لَبِسَتْكُمْ فِتْنَةٌ يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ وَيَرْبُو فِيهَا الصَّغِيرُ، وَيَتَّخِذُهَا النَّاسُ سُنَّةً، فَإِذَا غُيِّرَتْ، قَالُوا : غُيِّرَتْ السُّنَّةُ "، قَالُوا : وَمَتَى ذَلِكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ؟، قَالَ : " إِذَا كَثُرَتْ قُرَّاؤُكُمْ، وَقَلَّتْ فُقَهَاؤُكُمْ، وَكَثُرَتْ أُمَرَاؤُكُمْ، وَقَلَّتْ أُمَنَاؤُكُمْ، وَالْتُمِسَتِ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ "

Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Sizlarni shunday fitna oʻrab olsa — unda katta qarib, kichik ulgʻayadi va odamlar uni sunnat qilib oladilar; u oʻzgartirilsa: ‹Sunnat oʻzgartirildi›, deyishadi — holingiz qanday boʻladi?» Ular: «Bu qachon boʻladi, ey Abu Abdurrahmon?» dedilar. U: «Qorilaringiz koʻpayib, fuqaholaringiz kamayganda; amirlaringiz koʻpayib, ishonchli kishilaringiz kamayganda va oxirat amali bilan dunyo talab qilinganda», dedi.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Сизларни шундай фитна ўраб олса — унда катта қариб, кичик улғаяди ва одамлар уни суннат қилиб оладилар; у ўзгартирилса: ‹Суннат ўзгартирилди›, дейишади — ҳолингиз қандай бўлади?» Улар: «Бу қачон бўлади, эй Абу Абдурраҳмон?» дедилар. У: «Қориларингиз кўпайиб, фуқаҳоларингиз камайганда; амирларингиз кўпайиб, ишончли кишиларингиз камайганда ва охират амали билан дунё талаб қилинганда», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا لَبِسَتْكُمْ فِتْنَةٌ يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ وَيَرْبُو فِيهَا الصَّغِيرُ، إِذَا تُرِكَ مِنْهَا شَيْءٌ، قِيلَ : تُرِكَتْ السُّنَّةُ "، قَالُوا : وَمَتَى ذَاكَ؟، قَالَ : " إِذَا ذَهَبَتْ عُلَمَاؤُكُمْ، وَكَثُرَتْ جُهَلَاؤُكُمْ، وَكَثُرَتْ قُرَّاؤُكُمْ، وَقَلَّتْ فُقَهَاؤُكُمْ، وَكَثُرَتْ أُمَرَاؤُكُمْ، وَقَلَّتْ أُمَنَاؤُكُمْ، وَالْتُمِسَتْ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الْآخِرَةِ، وَتُفُقِّهَ لِغَيْرِ الدِّينِ "

Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Sizlarni shunday fitna oʻrab olsa — unda katta qarib, kichik ulgʻayadi; undan biror narsa tark qilinsa: ‹Sunnat tark qilindi›, deyiladi — holingiz qanday boʻladi?» Ular: «Bu qachon boʻladi?» dedilar. U: «Ulamolaringiz ketib, johillaringiz koʻpayganda; qorilaringiz koʻpayib, fuqaholaringiz kamayganda; amirlaringiz koʻpayib, ishonchli kishilaringiz kamayganda; oxirat amali bilan dunyo talab qilinganda va din uchun boʻlmagan (maqsadda) fiqh oʻrganilganda», dedi.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Сизларни шундай фитна ўраб олса — унда катта қариб, кичик улғаяди; ундан бирор нарса тарк қилинса: ‹Суннат тарк қилинди›, дейилади — ҳолингиз қандай бўлади?» Улар: «Бу қачон бўлади?» дедилар. У: «Уламоларингиз кетиб, жоҳилларингиз кўпайганда; қориларингиз кўпайиб, фуқаҳоларингиз камайганда; амирларингиз кўпайиб, ишончли кишиларингиз камайганда; охират амали билан дунё талаб қилинганда ва дин учун бўлмаган (мақсадда) фиқҳ ўрганилганда», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، قَالَ : أُنْبِئْتُ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ : " وَيْلٌ لِلْمُتَفَقِّهِينَ لِغَيْرِ الْعِبَادَةِ، وَالْمُسْتَحِلِّينَ لِلْحُرُمَاتِ بِالشُّبُهَاتِ "

Avzoiy aytdi: Menga xabar berilishicha, shunday deyilar edi: «Ibodat uchun boʻlmagan (maqsadda) fiqh oʻrganuvchilarga va shubhalar bilan harom qilingan narsalarni halol qiluvchilarga voy boʻlsin!»Авзоий айтди: Менга хабар берилишича, шундай дейилар эди: «Ибодат учун бўлмаган (мақсадда) фиқҳ ўрганувчиларга ва шубҳалар билан ҳаром қилинган нарсаларни ҳалол қилувчиларга вой бўлсин!»

أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ سُهَيْلٍ مَوْلَى يَحْيَى بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، عَنْ مُجَالِدٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " لَا يَأْتِي عَلَيْكُمْ عَامٌ إِلَّا وَهُوَ شَرٌّ مِنْ الَّذِي كَانَ قَبْلَهُ، أَمَا إِنِّي لَسْتُ أَعْنِي عَامًا أَخْصَبَ مِنْ عَامٍ، وَلَا أَمِيرًا خَيْرًا مِنْ أَمِيرٍ، وَلَكِنْ عُلَمَاؤُكُمْ وَخِيَارُكُمْ وَفُقَهَاؤُكُمْ يَذْهَبُونَ، ثُمَّ لَا تَجِدُونَ مِنْهُمْ خَلَفًا، وَيَجِيءُ قَوْمٌ يَقِيسُونَ الْأُمُورَ بِرَأْيِهِمْ "

Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: «Sizlarga oʻzidan oldingisidan yomonroq boʻlmagan biror yil kelmaydi. Men bir yilning boshqa yildan hosildorroq boʻlishini yoki bir amirning boshqa amirdan yaxshiroq boʻlishini nazarda tutayotganim yoʻq. Lekin ulamolaringiz, yaxshilaringiz va fuqaholaringiz ketadilar, soʻng ularning oʻrnini bosadiganini topmaysizlar; va ishlarni oʻz raʼylari bilan qiyoslaydigan bir qavm keladi».Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: «Сизларга ўзидан олдингисидан ёмонроқ бўлмаган бирор йил келмайди. Мен бир йилнинг бошқа йилдан ҳосилдорроқ бўлишини ёки бир амирнинг бошқа амирдан яхшироқ бўлишини назарда тутаётганим йўқ. Лекин уламоларингиз, яхшиларингиз ва фуқаҳоларингиз кетадилар, сўнг уларнинг ўрнини босадиганини топмайсизлар; ва ишларни ўз раъйлари билан қиёслайдиган бир қавм келади».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ دَاوُدَ بْنَ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : " أَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِيسُ، وَمَا عُبِدَتْ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ إِلَّا بِالْمَقَايِيسِ "

Ibn Siyrin aytdi: «Birinchi boʻlib qiyos qilgan — Iblisdir. Quyosh va oyga ham faqat qiyoslar bilan ibodat qilingan».Ибн Сийрин айтди: «Биринчи бўлиб қиёс қилган — Иблисдир. Қуёш ва ойга ҳам фақат қиёслар билан ибодат қилинган».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ ابْنِ شَوْذَبٍ ، عَنْ مَطَرٍ ، عَنْ الْحَسَنِ أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ : # خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ سورة الأعراف آية 12 # قَالَ : " قَاسَ إِبْلِيسُ وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ قَاسَ "

Hasan bu oyatni: {Meni oʻtdan yaratding, uni esa loydan yaratding} (Aʼrof surasi, 12) tilovat qildi va: «Iblis qiyos qildi; u birinchi boʻlib qiyos qilgan (kishi)dir», dedi.Ҳасан бу оятни: {Мени ўтдан яратдинг, уни эса лойдан яратдинг} (Аъроф сураси, 12) тиловат қилди ва: «Иблис қиёс қилди; у биринчи бўлиб қиёс қилган (киши)дир», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، أَنَّهُ قَالَ : " إِنِّي أَخَافُ، أَوْ أَخْشَى أَنْ أَقِيسَ، فَتَزِلَّ قَدَمِي "

Masruq aytdi: «Men qiyos qilib, oyogʻim toyib ketishidan qoʻrqaman — yoki xavfsirayman».Масруқ айтди: «Мен қиёс қилиб, оёғим тойиб кетишидан қўрқаман — ёки хавфсирайман».

أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " وَاللَّهِ لَئِنْ أَخَذْتُمْ بِالْمَقَايِيسِ، لَتُحَرِّمُنَّ الْحَلَالَ، وَلَتُحِلُّنَّ الْحَرَامَ "

Shaʼbiy aytdi: «Allohga qasamki, agar qiyoslarni olsangiz, albatta halolni harom qilasizlar va haromni halol qilasizlar».Шаъбий айтди: «Аллоҳга қасамки, агар қиёсларни олсангиз, албатта ҳалолни ҳаром қиласизлар ва ҳаромни ҳалол қиласизлар».

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ ، حَدَّثَنَا أَبِي ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ عَامِرٍ ، أَنَّهُ قَالَ : كَانَ يَقُولُ : " مَا أَبْغَضَ إِلَيَّ أَرَأَيْتَ، أَرَأَيْتَ يَسْأَلُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ فَيَقُولُ : أَرَأَيْتَ وَكَانَ لَا يُقَايِسُ "

Omir shunday der edi: «Menga ‹aytgin-chi›dan koʻra yomonroq (soʻz) yoʻq: kishi sherigidan soʻrab: ‹Aytgin-chi›, deydi». U qiyos qilmas edi.Омир шундай дер эди: «Менга ‹айтгин-чи›дан кўра ёмонроқ (сўз) йўқ: киши шеригидан сўраб: ‹Айтгин-чи›, дейди». У қиёс қилмас эди.

أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ الزِّبْرِقَانِ ، قَالَ : " نَهَانِي أَبُو وَائِلٍ أَنْ أُجَالِسَ أَصْحَابَ أَرَأَيْتَ "

Zibriqon aytdi: «Abu Voil meni ‹aytgin-chi› ahllari bilan oʻtirishdan qaytardi».Зибриқон айтди: «Абу Воил мени ‹айтгин-чи› аҳллари билан ўтиришдан қайтарди».

أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " لَوْ أَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَنَزَلَتْ عَامَّةُ الْقُرْآنِ يَسْأَلُونَكَ، يَسْأَلُونَكَ "

Shaʼbiy aytdi: «Agar bular Paygʻambar ﷺ zamonlarida boʻlganlarida, Qurʼonning koʻp qismi: ‹Sendan soʻraydilar, sendan soʻraydilar›, (deb) nozil boʻlar edi».Шаъбий айтди: «Агар булар Пайғамбар ﷺ замонларида бўлганларида, Қуръоннинг кўп қисми: ‹Сендан сўрайдилар, сендан сўрайдилар›, (деб) нозил бўлар эди».

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدٌ هُوَ ابْنُ طَلْحَةَ ، عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي حَمْزَةَ ، قَالَ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : " يَا أَبَا حَمْزَةَ، وَاللَّهِ لَقَدْ تَكَلَّمْتُ، وَلَوْ وَجَدْتُ بُدًّا مَا تَكَلَّمْتُ، وَإِنَّ زَمَانًا أَكُونُ فِيهِ فَقِيهَ أَهْلِ الْكُوفَةِ زَمَانُ سُوءٍ "

Maymun Abu Hamza aytdi: Ibrohim menga shunday dedi: «Ey Abu Hamza, Allohga qasamki, men gapirdim; agar chorasini topganimda, gapirmas edim. Men Kufa ahlining faqihi boʻlgan zamon — yomon zamondir».Маймун Абу Ҳамза айтди: Иброҳим менга шундай деди: «Эй Абу Ҳамза, Аллоҳга қасамки, мен гапирдим; агар чорасини топганимда, гапирмас эдим. Мен Куфа аҳлининг фақиҳи бўлган замон — ёмон замондир».

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " إِيَّاكَ وَالْمُكَايَلَةَ "، يَعْنِي : فِي الْكَلَامِ

Mujohid aytdi: Umar (roziyallohu anhu): «Mukoyaladan saqlan», dedi. Yaʼni soʻzda.Мужоҳид айтди: Умар (розияллоҳу анҳу): «Мукояладан сақлан», деди. Яъни сўзда.

أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ الْبَصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْهُذَلِيُّ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " شَهِدْتُ شُرَيْحًا ، وَجَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ مُرَادٍ، فَقَالَ : يَا أَبَا أُمَيَّةَ، مَا دِيَةُ الْأَصَابِعِ؟، قَالَ : عَشْرٌ عَشْرٌ، قَالَ : يَا سُبْحَانَ اللَّهِ، أَسَوَاءٌ هَاتَانِ؟ جَمَعَ بَيْنَ الْخِنْصِرِ وَالْإِبْهَامِ، فَقَالَ شُرَيْحٌ : يَا سُبْحَانَ اللَّهِ، أَسَوَاءٌ أُذُنُكَ وَيَدُكَ؟ فَإِنَّ الْأُذُنَ يُوَارِيهَا الشَّعْرُ، وَالْكُمَّةُ وَالْعِمَامَةُ فِيهَا نِصْفُ الدِّيَةِ، وَفِي الْيَدِ نِصْفُ الدِّيَةِ، وَيْحَكَ : إِنَّ السُّنَّةَ سَبَقَتْ قِيَاسَكُمْ فَاتَّبِعْ وَلَا تَبْتَدِعْ، فَإِنَّكَ لَنْ تَضِلَّ مَا أَخَذْتَ بِالْأَثَرِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَالَ لِي الشَّعْبِيُّ : يَا هُذَلِيُّ، لَوْ أَنَّ أَحْنَفَكُمْ قُتِلَ وَهَذَا الصَّبِيُّ فِي مَهْدِهِ أَكَانَ دِيَتُهُمَا سَوَاءً؟، قُلْتُ : نَعَمْ، قَالَ : فَأَيْنَ الْقِيَاسُ؟ "

Shaʼbiy aytdi: «Men Shurayhning huzurida hozir boʻldim. Uning oldiga Murod (qabilasi)dan bir kishi kelib: ‹Ey Abu Umayya, barmoqlarning diyati qancha?› dedi. U: ‹Har biriga oʻntadan›, dedi. U jimjiloq bilan bosh barmoqni birlashtirib: ‹Subhanalloh! Bu ikkisi tengmi?› dedi. Shunda Shurayh: ‹Subhanalloh! Qulogʻing bilan qoʻling tengmi? Axir qulogʻni soch, doʻppi va salla yopib turadi, unda esa diyatning yarmi bor; qoʻlda ham diyatning yarmi bor. Voy senga! Albatta, sunnat sizlarning qiyosingizdan oldin oʻtgan. Bas, ergash, bidʼat qilma; asarni mahkam tutar ekansan, hech adashmaysan›, dedi». Abu Bakr aytdi: Shaʼbiy menga: «Ey Huzaliy, agar sizlarning Ahnafingiz va beshikdagi mana shu goʻdak oʻldirilsa, ikkovining diyati teng boʻlarmidi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unda qiyos qani?» dedi.Шаъбий айтди: «Мен Шурайҳнинг ҳузурида ҳозир бўлдим. Унинг олдига Мурод (қабиласи)дан бир киши келиб: ‹Эй Абу Умайя, бармоқларнинг дияти қанча?› деди. У: ‹Ҳар бирига ўнтадан›, деди. У жимжилоқ билан бош бармоқни бирлаштириб: ‹Субҳаналлоҳ! Бу иккиси тенгми?› деди. Шунда Шурайҳ: ‹Субҳаналлоҳ! Қулоғинг билан қўлинг тенгми? Ахир қулоғни соч, дўппи ва салла ёпиб туради, унда эса диятнинг ярми бор; қўлда ҳам диятнинг ярми бор. Вой сенга! Албатта, суннат сизларнинг қиёсингиздан олдин ўтган. Бас, эргаш, бидъат қилма; асарни маҳкам тутар экансан, ҳеч адашмайсан›, деди». Абу Бакр айтди: Шаъбий менга: «Эй Ҳузалий, агар сизларнинг Аҳнафингиз ва бешикдаги мана шу гўдак ўлдирилса, икковининг дияти тенг бўлармиди?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унда қиёс қани?» деди.

أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " يُفْتَحُ الْقُرْآنُ عَلَى النَّاسِ حَتَّى يَقْرَأَهُ الْمَرْأَةُ وَالصَّبِيُّ وَالرَّجُلُ، فَيَقُولُ الرَّجُلُ : قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَلَمْ أُتَّبَعُ، وَاللَّهِ لَأَقُومَنَّ بِهِ فِيهِمْ لَعَلِّي أُتَّبَعُ، فَيَقُومُ بِهِ فِيهِمْ فَلَا يُتَّبَعُ، فَيَقُولُ : قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَلَمْ أُتَّبَعْ، وَقَدْ قُمْتُ بِهِ فِيهِمْ، فَلَمْ أُتَّبَعْ، لأَحْتَظِرْنَّ فِي بَيْتِي مَسْجِدًا لَعَلِّي أُتَّبَعْ، فَيَحْتَظِرُ فِي بَيْتِهِ مَسْجِدًا فَلَا يُتَّبَعُ، فَيَقُولُ : قَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ فَلَمْ أُتَّبَعْ، وَقُمْتُ بِهِ فِيهِمْ فَلَمْ أُتَّبَعْ، وَقَدْ احْتَظَرْتُ فِي بَيْتِي مَسْجِدًا، فَلَمْ أُتَّبَعْ، وَاللَّهِ لَآتِيَنَّهُمْ بِحَدِيثٍ لَا يَجِدُونَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ G وَلَمْ يَسْمَعُوهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ لَعَلِّي أُتَّبَعُ، قَالَ مُعَاذٌ : فَإِيَّاكُمْ وَمَا جَاءَ بِهِ فَإِنَّ مَا جَاءَ بِهِ ضَلَالَةٌ "

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi: «Qurʼon odamlarga ochiladi, hatto uni ayol ham, bola ham, erkak ham oʻqiydigan boʻladi. Shunda kishi: ‹Men Qurʼonni oʻqidim, ammo menga ergashilmadi. Allohga qasamki, uni ular orasida qoim qilaman, balki menga ergashishar›, deydi. Bas, uni ular orasida qoim qiladi, ammo unga ergashilmaydi. Soʻng: ‹Men Qurʼonni oʻqidim, menga ergashilmadi; uni ular orasida qoim qildim, menga ergashilmadi. Uyimda bir masjid ajratib olaman, balki menga ergashishar›, deydi. Bas, uyida bir masjid ajratadi, ammo unga ergashilmaydi. Soʻng: ‹Men Qurʼonni oʻqidim, menga ergashilmadi; uni ular orasida qoim qildim, menga ergashilmadi; uyimda bir masjid ham ajratdim, menga ergashilmadi. Allohga qasamki, ularga Allohning Kitobida topmaydigan va Rasulullohdan eshitmagan bir soʻzni keltiraman, balki menga ergashishar›, deydi». Muoz aytdi: «Bas, u keltirgan narsadan saqlaninglar, chunki u keltirgan narsa zalolatdir».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди: «Қуръон одамларга очилади, ҳатто уни аёл ҳам, бола ҳам, эркак ҳам ўқийдиган бўлади. Шунда киши: ‹Мен Қуръонни ўқидим, аммо менга эргашилмади. Аллоҳга қасамки, уни улар орасида қоим қиламан, балки менга эргашишар›, дейди. Бас, уни улар орасида қоим қилади, аммо унга эргашилмайди. Сўнг: ‹Мен Қуръонни ўқидим, менга эргашилмади; уни улар орасида қоим қилдим, менга эргашилмади. Уйимда бир масжид ажратиб оламан, балки менга эргашишар›, дейди. Бас, уйида бир масжид ажратади, аммо унга эргашилмайди. Сўнг: ‹Мен Қуръонни ўқидим, менга эргашилмади; уни улар орасида қоим қилдим, менга эргашилмади; уйимда бир масжид ҳам ажратдим, менга эргашилмади. Аллоҳга қасамки, уларга Аллоҳнинг Китобида топмайдиган ва Расулуллоҳдан эшитмаган бир сўзни келтираман, балки менга эргашишар›, дейди». Муоз айтди: «Бас, у келтирган нарсадан сақланинглар, чунки у келтирган нарса залолатдир».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ هُوَ ابْنُ مِغْوَلٍ قَالَ : قَالَ لِي الشَّعْبِيُّ : " مَا حَدَّثُوكَ هَؤُلَاءِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَخُذْ بِهِ، وَمَا قَالُوهُ بِرَأْيِهِمْ، فَأَلْقِهِ فِي الْحُشِّ "

Molik ibn Migʻval aytdi: Menga Shaʼbiy: «Bular senga Rasululloh ﷺdan rivoyat qilgan narsani ol, oʻz raʼylari bilan aytgan narsalarini esa chiqindixonaga tashla», dedi.Молик ибн Миғвал айтди: Менга Шаъбий: «Булар сенга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилган нарсани ол, ўз раъйлари билан айтган нарсаларини эса чиқиндихонага ташла», деди.

أَخْبَرَنِي الْعَبَّاسُ بْنُ سُفْيَانَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ ، أَخْبَرَنِي رَجَاءُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَةَ بْنَ أَبِي لُبَابَةَ ، يَقُولُ : " قَدْ رَضِيتُ مِنْ أَهْلِ زَمَانِي هَؤُلَاءِ أَنْ لَا يَسْأَلُونِي وَلَا أَسْأَلُهُمْ، إِنَّمَا يَقُولُ أَحَدُهُمْ أَرَأَيْتَ، أَرَأَيْتَ؟ "

Rajo ibn Abu Salama aytdi: Men Abda ibn Abu Lubobaning shunday deyayotganini eshitdim: «Men oʻz zamonamning bu ahlidan shunga rozi boʻldim: ular mendan soʻramasin, men ham ulardan soʻramayin. Ularning biri faqat: ‹Aytgin-chi, aytgin-chi?› deydi, xolos».Ражо ибн Абу Салама айтди: Мен Абда ибн Абу Лубобанинг шундай деяётганини эшитдим: «Мен ўз замонамнинг бу аҳлидан шунга рози бўлдим: улар мендан сўрамасин, мен ҳам улардан сўрамайин. Уларнинг бири фақат: ‹Айтгин-чи, айтгин-чи?› дейди, холос».

أَخْبَرَنَا عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ بَهْدَلَةَ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا خَطًّا، ثُمَّ قَالَ : " هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ "، ثُمَّ خَطَّ خُطُوطًا عَنْ يَمِينِهِ، وَعَنْ شِمَالِهِ، ثُمَّ قَالَ : " هَذِهِ سُبُلٌ عَلَى كُلِّ سَبِيلٍ مِنْهَا شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهِ، ثُمَّ تَلَا : # وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ سورة الأنعام آية 153 # "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bir kuni biz uchun bir chiziq chizdilar, soʻng: ‹Bu — Allohning yoʻli›, dedilar. Keyin uning oʻng tomoniga ham, chap tomoniga ham chiziqlar chizdilar-da: ‹Bular — (boshqa) yoʻllar; ularning har bir yoʻlida unga chorlab turuvchi shayton bor›, dedilar. Soʻng: ‹Albatta, bu Mening toʻgʻri yoʻlimdir, bas, unga ergashinglar. Boshqa yoʻllarga ergashmanglar, ular sizlarni Uning yoʻlidan ayirib yuboradi› (Anʼom surasi, 153-oyat)ni tilovat qildilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бир куни биз учун бир чизиқ чиздилар, сўнг: ‹Бу — Аллоҳнинг йўли›, дедилар. Кейин унинг ўнг томонига ҳам, чап томонига ҳам чизиқлар чиздилар-да: ‹Булар — (бошқа) йўллар; уларнинг ҳар бир йўлида унга чорлаб турувчи шайтон бор›, дедилар. Сўнг: ‹Албатта, бу Менинг тўғри йўлимдир, бас, унга эргашинглар. Бошқа йўлларга эргашманглар, улар сизларни Унинг йўлидан айириб юборади› (Анъом сураси, 153-оят)ни тиловат қилдилар», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ ، عَنْ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ : # وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ سورة الأنعام آية 153 #، قَالَ : " الْبِدَعَ وَالشُّبُهَاتِ "

Mujohid ‹Yoʻllarga ergashmanglar› (Anʼom surasi, 153-oyat) haqida: «(Yaʼni) bidʼatlar va shubhalardir», dedi.Мужоҳид ‹Йўлларга эргашманглар› (Анъом сураси, 153-оят) ҳақида: «(Яъни) бидъатлар ва шубҳалардир», деди.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كُنَّا نَجْلِسُ عَلَى بَابِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَبْلَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ، فَإِذَا خَرَجَ، مَشَيْنَا مَعَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَجَاءَنَا أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَقَالَ : أَخَرَجَ إِلَيْكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بَعْدُ؟، قُلْنَا : لَا، فَجَلَسَ مَعَنَا حَتَّى خَرَجَ، فَلَمَّا خَرَجَ، قُمْنَا إِلَيْهِ جَمِيعًا، فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى : يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَسْجِدِ آنِفًا أَمْرًا أَنْكَرْتُهُ وَلَمْ أَرَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَّا خَيْرًا، قَالَ : فَمَا هُوَ؟، فَقَالَ : إِنْ عِشْتَ فَسَتَرَاهُ، قَالَ : رَأَيْتُ فِي الْمَسْجِدِ قَوْمًا حِلَقًا جُلُوسًا يَنْتَظِرُونَ الصَّلَاةَ فِي كُلِّ حَلْقَةٍ رَجُلٌ، وَفِي أَيْدِيهِمْ حَصَا، فَيَقُولُ : كَبِّرُوا مِائَةً، فَيُكَبِّرُونَ مِائَةً، فَيَقُولُ : هَلِّلُوا مِائَةً، فَيُهَلِّلُونَ مِائَةً، وَيَقُولُ : سَبِّحُوا مِائَةً، فَيُسَبِّحُونَ مِائَةً، قَالَ : فَمَاذَا قُلْتَ لَهُمْ؟، قَالَ : مَا قُلْتُ لَهُمْ شَيْئًا انْتِظَارَ رَأْيِكَ أَوِ انْتِظَارَ أَمْرِكَ، قَالَ : أَفَلَا أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعُدُّوا سَيِّئَاتِهِمْ، وَضَمِنْتَ لَهُمْ أَنْ لَا يَضِيعَ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ؟ ثُمَّ مَضَى وَمَضَيْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَى حَلْقَةً مِنْ تِلْكَ الْحِلَقِ، فَوَقَفَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ : مَا هَذَا الَّذِي أَرَاكُمْ تَصْنَعُونَ؟، قَالُوا : يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَصًا نَعُدُّ بِهِ التَّكْبِيرَ، وَالتَّهْلِيلَ، وَالتَّسْبِيحَ، قَالَ : " فَعُدُّوا سَيِّئَاتِكُمْ، فَأَنَا ضَامِنٌ أَنْ لَا يَضِيعَ مِنْ حَسَنَاتِكُمْ شَيْءٌ، وَيْحَكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ، مَا أَسْرَعَ هَلَكَتَكُمْ ! هَؤُلَاءِ صَحَابَةُ نَبِيِّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَوَافِرُونَ، وَهَذِهِ ثِيَابُهُ لَمْ تَبْلَ، وَآنِيَتُهُ لَمْ تُكْسَرْ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّكُمْ لَعَلَى مِلَّةٍ هِيَ أَهْدَى مِنْ مِلَّةِ مُحَمَّدٍ ، أَوْ مُفْتَتِحُو بَابِ ضَلَالَةٍ "، قَالُوا : وَاللَّهِ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَا أَرَدْنَا إِلَّا الْخَيْرَ، قَالَ : " وَكَمْ مِنْ مُرِيدٍ لِلْخَيْرِ لَنْ يُصِيبَهُ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَنَا أَنَّ قَوْمًا يَقْرَؤُونَ الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ، وَايْمُ اللَّهِ مَا أَدْرِي لَعَلَّ أَكْثَرَهُمْ مِنْكُمْ "، ثُمَّ تَوَلَّى عَنْهُمْ، فَقَالَ عَمْرُو بْنُ سَلَمَةَ : رَأَيْنَا عَامَّةَ أُولَئِكَ الْحِلَقِ يُطَاعِنُونَا يَوْمَ النَّهْرَوَانِ مَعَ الْخَوَارِجِ

Amr ibn Yahyo otasidan, u otasidan (rivoyat qilib) aytdi: Biz bomdod namozidan oldin Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ning eshigi oldida oʻtirar edik; u chiqqanida, u bilan birga masjidga borardik. Bir kuni oldimizga Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) kelib: «Abu Abdurrahmon oldingizga chiqdimi?» dedi. Biz: «Yoʻq», dedik. Shunda u ham u chiqquncha biz bilan oʻtirdi. U chiqqach, hammamiz oʻrnimizdan turdik. Abu Muso unga: «Ey Abu Abdurrahmon, men hozirgina masjidda oʻzim inkor qilgan bir ishni koʻrdim, biroq — Allohga hamd boʻlsin — yaxshilikdan boshqa narsani koʻrganim yoʻq», dedi. U: «U nima?» dedi. Abu Muso: «Agar yashasang, uni koʻrasan», dedi va (soʻng): «Men masjidda halqa-halqa boʻlib namozni kutib oʻtirgan bir qavmni koʻrdim; har bir halqada bir kishi bor, qoʻllarida esa mayda toshlar. U: ‹Yuz marta takbir ayting›, deydi — ular yuz marta takbir aytadilar; ‹Yuz marta tahlil ayting›, deydi — ular yuz marta tahlil aytadilar; ‹Yuz marta tasbeh ayting›, deydi — ular yuz marta tasbeh aytadilar», dedi. Abdulloh: «Ularga nima deding?» dedi. U: «Senning raʼyingni yoki buyrugʻingni kutib, ularga hech narsa demadim», dedi. Abdulloh: «Ularga gunohlarini sanashni buyurmadingmi va yaxshiliklaridan hech narsa zoye boʻlmasligiga kafil boʻlmadingmi?» dedi. Soʻng u yurdi, biz ham u bilan birga yurdik; nihoyat, oʻsha halqalardan biriga yetib keldi va ularning oldida toʻxtab: «Sizlarni qilayotganingizni koʻrib turgan bu narsa nima?» dedi. Ular: «Ey Abu Abdurrahmon, bular mayda toshlar — biz ular bilan takbir, tahlil va tasbehni sanaymiz», dedilar. U: «Gunohlaringizni sanang, men yaxshiliklaringizdan hech narsa zoye boʻlmasligiga kafilman. Voy sizlarga, ey Muhammad ummati, halok boʻlishingiz naqadar tez! Mana, Paygʻambaringiz ﷺning sahobalari koʻpchilik boʻlib turibdilar, u zotning kiyimlari hali toʻzimagan, idishlari hali sinmagan. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar yo Muhammadning millatidan koʻra hidoyatliroq bir millat ustidasiz, yoki zalolat eshigini ochuvchilarsiz», dedi. Ular: «Allohga qasamki, ey Abu Abdurrahmon, biz yaxshilikdan boshqa narsani iroda qilganimiz yoʻq», dedilar. U: «Yaxshilikni iroda qilib, unga hech yetmaydiganlar qanchadan-qancha! Albatta, Rasululloh ﷺ bizga bir qavm haqida xabar berdilarki, ular Qurʼonni oʻqiydilar, ammo u ularning boʻgʻizlaridan oʻtmaydi. Allohga qasamki, bilmadim, balki ularning koʻpi sizlardandir», dedi. Soʻng ulardan yuz oʻgirdi. Amr ibn Salama aytdi: Biz oʻsha halqalarning aksariyatini Nahravon kuni xorijiylar bilan birga bizga qarshi nayza sanchayotgan holda koʻrdik.Амр ибн Яҳё отасидан, у отасидан (ривоят қилиб) айтди: Биз бомдод намозидан олдин Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)нинг эшиги олдида ўтирар эдик; у чиққанида, у билан бирга масжидга борардик. Бир куни олдимизга Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) келиб: «Абу Абдурраҳмон олдингизга чиқдими?» деди. Биз: «Йўқ», дедик. Шунда у ҳам у чиққунча биз билан ўтирди. У чиққач, ҳаммамиз ўрнимиздан турдик. Абу Мусо унга: «Эй Абу Абдурраҳмон, мен ҳозиргина масжидда ўзим инкор қилган бир ишни кўрдим, бироқ — Аллоҳга ҳамд бўлсин — яхшиликдан бошқа нарсани кўрганим йўқ», деди. У: «У нима?» деди. Абу Мусо: «Агар яшасанг, уни кўрасан», деди ва (сўнг): «Мен масжидда ҳалқа-ҳалқа бўлиб намозни кутиб ўтирган бир қавмни кўрдим; ҳар бир ҳалқада бир киши бор, қўлларида эса майда тошлар. У: ‹Юз марта такбир айтинг›, дейди — улар юз марта такбир айтадилар; ‹Юз марта таҳлил айтинг›, дейди — улар юз марта таҳлил айтадилар; ‹Юз марта тасбеҳ айтинг›, дейди — улар юз марта тасбеҳ айтадилар», деди. Абдуллоҳ: «Уларга нима дединг?» деди. У: «Сеннинг раъйингни ёки буйруғингни кутиб, уларга ҳеч нарса демадим», деди. Абдуллоҳ: «Уларга гуноҳларини санашни буюрмадингми ва яхшиликларидан ҳеч нарса зое бўлмаслигига кафил бўлмадингми?» деди. Сўнг у юрди, биз ҳам у билан бирга юрдик; ниҳоят, ўша ҳалқалардан бирига етиб келди ва уларнинг олдида тўхтаб: «Сизларни қилаётганингизни кўриб турган бу нарса нима?» деди. Улар: «Эй Абу Абдурраҳмон, булар майда тошлар — биз улар билан такбир, таҳлил ва тасбеҳни санаймиз», дедилар. У: «Гуноҳларингизни сананг, мен яхшиликларингиздан ҳеч нарса зое бўлмаслигига кафилман. Вой сизларга, эй Муҳаммад уммати, ҳалок бўлишингиз нақадар тез! Мана, Пайғамбарингиз ﷺнинг саҳобалари кўпчилик бўлиб турибдилар, у зотнинг кийимлари ҳали тўзимаган, идишлари ҳали синмаган. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар ё Муҳаммаднинг миллатидан кўра ҳидоятлироқ бир миллат устидасиз, ёки залолат эшигини очувчиларсиз», деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, эй Абу Абдурраҳмон, биз яхшиликдан бошқа нарсани ирода қилганимиз йўқ», дедилар. У: «Яхшиликни ирода қилиб, унга ҳеч етмайдиганлар қанчадан-қанча! Албатта, Расулуллоҳ ﷺ бизга бир қавм ҳақида хабар бердиларки, улар Қуръонни ўқийдилар, аммо у уларнинг бўғизларидан ўтмайди. Аллоҳга қасамки, билмадим, балки уларнинг кўпи сизлардандир», деди. Сўнг улардан юз ўгирди. Амр ибн Салама айтди: Биз ўша ҳалқаларнинг аксариятини Наҳравон куни хорижийлар билан бирга бизга қарши найза санчаётган ҳолда кўрдик.

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ حَبِيبٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " اتَّبِعُوا، وَلَا تَبْتَدِعُوا، فَقَدْ كُفِيتُمْ "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi: «(Sunnatga) ergashinglar, bidʼat chiqarmanglar; sizlarga kifoya qilingan».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди: «(Суннатга) эргашинглар, бидъат чиқарманглар; сизларга кифоя қилинган».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ ، حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَمِدَ اللَّهَ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّ أَفْضَلَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَشَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ "

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Albatta, eng afzal yoʻl — Muhammad ﷺning yoʻlidir; ishlarning eng yomoni — (dinda) yangi chiqarilganlaridir; har bir bidʼat esa zalolatdir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Албатта, энг афзал йўл — Муҳаммад ﷺнинг йўлидир; ишларнинг энг ёмони — (динда) янги чиқарилганларидир; ҳар бир бидъат эса залолатдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق الْفَزَارِيِّ ، عَنْ أَسْلَمَ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ بِلَادِ بْنِ عِصْمَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، يَقُولُ : وَكَانَ إِذَا كَانَ عَشِيَّةَ الْخَمِيسِ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ، قَامَ فَقَالَ : " إِنَّ أَصْدَقَ الْقَوْلِ قَوْلُ اللَّهِ G وَإِنَّ أَحْسَنَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَالشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَإِنَّ شَرَّ الرَّوَايَا رَوَايَا الْكَذِبِ، وَشَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَكُلَّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ "

Bilod ibn Isma aytdi: Men Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ning shunday deyayotganini eshitdim — u payshanba kuni kechqurun, juma kechasi boʻlganida turib: «Albatta, soʻzning eng rosti Allohning soʻzidir; hidoyatning eng goʻzali Muhammad ﷺning hidoyatidir; badbaxt kishi onasining qornidayoq badbaxt boʻlgan kishidir; rivoyatlarning eng yomoni yolgʻon rivoyatlardir; ishlarning eng yomoni (dinda) yangi chiqarilganlaridir; keladigan har bir narsa esa yaqindir», der edi.Билод ибн Исма айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим — у пайшанба куни кечқурун, жума кечаси бўлганида туриб: «Албатта, сўзнинг энг рости Аллоҳнинг сўзидир; ҳидоятнинг энг гўзали Муҳаммад ﷺнинг ҳидоятидир; бадбахт киши онасининг қорнидаёқ бадбахт бўлган кишидир; ривоятларнинг энг ёмони ёлғон ривоятлардир; ишларнинг энг ёмони (динда) янги чиқарилганларидир; келадиган ҳар бир нарса эса яқиндир», дер эди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق الْفَزَارِيِّ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : " مَا أَخَذَ رَجُلٌ بِبِدْعَةٍ فَرَاجَعَ سُنَّةً "

Ibn Sirin aytdi: «Hech bir kishi bidʼatni tutmadiki, soʻng sunnatga qaytsin».Ибн Сирин айтди: «Ҳеч бир киши бидъатни тутмадики, сўнг суннатга қайтсин».

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ ، عَنْ ثَوْبَانَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " إِنَّمَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْأَئِمَّةَ الْمُضِلِّينَ "

Savbon (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Men ummatim haqida faqat yoʻldan ozdiruvchi imomlardan qoʻrqaman», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мен умматим ҳақида фақат йўлдан оздирувчи имомлардан қўрқаман», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَبُو الْوَلِيدِ الْهَرَوِيُّ ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ ، عَنْ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ ، عَنْ حَيَّةَ بِنْتِ أَبِي حَيَّةَ ، قَالَتْ : دَخَلَ عَلَيْنَا رَجُلٌ بِالظَّهِيرَةِ، فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ، مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتَ؟، قَالَ : أَقْبَلْتُ أَنَا وَصَاحِبٌ لِي فِي بُغَاءٍ لَنَا، فَانْطَلَقَ صَاحِبِي يَبْغِي، وَدَخَلْتُ أَنَا أَسْتَظِلُّ بِالظِّلِّ، وَأَشْرَبُ مِنْ الشَّرَابِ، فَقُمْتُ إِلَى لُبَيْنَةٍ حَامِضَةٍ، ورُبَّمَا قَالَتْ : فَقُمْتُ إِلَى ضَيْحَةٍ حَامِضَةٍ، فَسَقَيْتُهُ مِنْهَا، فَشَرِبَ، وَشَرِبْتُ، قَالَتْ : وَتَوَسَّمْتُهُ فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ مَنْ أَنْتَ؟، فَقَالَ أَنَا أَبُو بَكْرٍ ، قُلْتُ : أَنْتَ أَبُو بَكْرٍ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي سَمِعْتُ بِهِ؟، قَالَ : نَعَمْ، قَالَتْ : فَذَكَرْتُ غَزْوَنَا خَثْعَمًا، وَغَزْوَةَ بَعْضِنَا بَعْضًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَا جَاءَ اللَّهُ بِهِ مِنْ الْأُلْفَةِ وَأَطْنَابِ الْفَسَاطِيطِ وَشَبَّكَ ابْنُ عَوْنٍ أَصَابِعَهُ، وَوَصَفَهُ لَنَا مُعَاذٌ، وَشَبَّكَ أَحْمَدُ، فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ، حَتَّى مَتَى تَرَى أَمْرَ النَّاسِ هَذَا؟ ، قَالَ : " مَا اسْتَقَامَتْ الْأَئِمَّةُ "، قُلْتُ : مَا الْأَئِمَّةُ؟، قَالَ : " أَمَا رَأَيْتِ السَّيِّدَ يَكُونُ فِي الْحِوَاءِ فَيَتَّبِعُونَهُ، وَيُطِيعُونَهُ؟ فَمَا اسْتَقَامَ أُولَئِكَ "

Hayya bint Abu Hayya aytdi: Kunduzning tik pallasida oldimizga bir kishi kirdi. Men: «Ey Allohning bandasi, qayerdan kelding?» dedim. U: «Men va bir hamrohim yoʻqotganimizni izlab keldik. Hamrohim izlashga ketdi, men esa soyada salqinlab, ichimlikdan ichay deb kirdim», dedi. (Hayya) aytdi: Men turib nordon sut oldim — baʼzan u: nordon suyultirilgan sut oldim, der edi — va undan unga ichirdim; u ichdi, men ham ichdim. Soʻng men uni sinchiklab koʻrdim-da: «Ey Allohning bandasi, sen kimsan?» dedim. U: «Men Abu Bakrman», dedi. Men: «Sen men (nomini) eshitgan, Rasululloh ﷺning sahobalari Abu Bakrmisan?» dedim. U: «Ha», dedi. (Hayya) aytdi: Shunda men Xasʼamga qilgan gʻazotimizni, johiliyatda bir-birimizga qilgan gʻazotlarimizni va Alloh keltirgan inoqlikni hamda chodir arqonlarini esladim — Ibn Avn barmoqlarini bir-biriga kiritdi, buni bizga Muoz tasvirlab berdi, Ahmad ham barmoqlarini kiritdi. Men: «Ey Allohning bandasi, odamlarning bu ishi qachongacha (shunday) boʻladi deb bilasan?» dedim. U: «Imomlar toʻgʻri turgunlaricha», dedi. Men: «Imomlar nima?» dedim. U: «Bir qoʻnalgʻada sayyid boʻlishini, odamlar unga ergashib, unga itoat qilishini koʻrmaganmisan? Bas, oʻshalar toʻgʻri turgunlaricha», dedi.Ҳайя бинт Абу Ҳайя айтди: Кундузнинг тик палласида олдимизга бир киши кирди. Мен: «Эй Аллоҳнинг бандаси, қаердан келдинг?» дедим. У: «Мен ва бир ҳамроҳим йўқотганимизни излаб келдик. Ҳамроҳим излашга кетди, мен эса сояда салқинлаб, ичимликдан ичай деб кирдим», деди. (Ҳайя) айтди: Мен туриб нордон сут олдим — баъзан у: нордон суюлтирилган сут олдим, дер эди — ва ундан унга ичирдим; у ичди, мен ҳам ичдим. Сўнг мен уни синчиклаб кўрдим-да: «Эй Аллоҳнинг бандаси, сен кимсан?» дедим. У: «Мен Абу Бакрман», деди. Мен: «Сен мен (номини) эшитган, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Абу Бакрмисан?» дедим. У: «Ҳа», деди. (Ҳайя) айтди: Шунда мен Хасъамга қилган ғазотимизни, жоҳилиятда бир-биримизга қилган ғазотларимизни ва Аллоҳ келтирган иноқликни ҳамда чодир арқонларини эсладим — Ибн Авн бармоқларини бир-бирига киритди, буни бизга Муоз тасвирлаб берди, Аҳмад ҳам бармоқларини киритди. Мен: «Эй Аллоҳнинг бандаси, одамларнинг бу иши қачонгача (шундай) бўлади деб биласан?» дедим. У: «Имомлар тўғри тургунларича», деди. Мен: «Имомлар нима?» дедим. У: «Бир қўналғада саййид бўлишини, одамлар унга эргашиб, унга итоат қилишини кўрмаганмисан? Бас, ўшалар тўғри тургунларича», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَخٍ لِعَدِيِّ بْنِ أَرْطَاةَ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ الْأَئِمَّةَ الْمُضِلِّينَ "

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlar haqingizda eng koʻp qoʻrqadigan narsam — yoʻldan ozdiruvchi imomlardir», dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизлар ҳақингизда энг кўп қўрқадиган нарсам — йўлдан оздирувчи имомлардир», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ بَيَانٍ بْنِ بِشْرٍ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ ، قَالَ : دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَلَى امْرَأَةٍ مِنْ أَحْمَسَ يُقَالُ لَهَا زَيْنَبُ ، قَالَ : فَرَآهَا لَا تَتَكَلَّمُ، فَقَالَ : " مَا لَهَا لَا تَتَكَلَّمُ؟ "، قَالُوا : نَوَتْ حَجَّةً مُصْمِتَةً، فَقَالَ لَهَا : " تَكَلَّمِي، فَإِنَّ هَذَا لَا يَحِلُّ، هَذَا مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ "، قَالَ : فَتَكَلَّمَتْ، فَقَالَتْ : مَنْ أَنْتَ، قَالَ : أَنَا امْرُؤٌ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ، قَالَتْ : مِنْ أَيِّ الْمُهَاجِرِينَ؟، قَالَ : مِنْ قُرَيْشٍ، قَالَتْ : فَمِنْ أَيِّ قُرَيْشٍ أَنْتَ؟، قَالَ : إِنَّكِ لَسَئُولٌ، أَنَا أَبُو بَكْرٍ، قَالَتْ : مَا بَقَاؤُنَا عَلَى هَذَا الْأَمْرِ الصَّالِحِ الَّذِي جَاءَ اللَّهُ بِهِ بَعْدَ الْجَاهِلِيَّةِ؟، فَقَالَ : بَقَاؤُكُمْ عَلَيْهِ مَا اسْتَقَامَتْ بِكُمْ أَئِمَّتُكُمْ، قَالَتْ : وَمَا الْأَئِمَّةُ؟، قَالَ : أَمَا كَانَ لِقَوْمِكِ رُؤَسَاءُ وَأَشْرَافٌ، يَأْمُرُونَهُمْ فَيُطِيعُونَهُمْ؟، قَالَتْ : بَلَى، قَالَ : فَهُمْ مِثْلُ أُولَئِكَ عَلَى النَّاسِ

Qays ibn Abu Hozim aytdi: Abu Bakr (rizvonullohi alayhi) Ahmas (qabilasi)dan Zaynab deb ataladigan bir ayolning oldiga kirdi va uni gapirmayotgan holda koʻrdi. U: «Bunga nima boʻldi, gapirmayapti?» dedi. Ular: «U sukut saqlagan holda haj qilibdi», deyishdi. U (Abu Bakr) unga: «Gapir, chunki bu (sukut) halol emas, bu johiliyat ishidandir», dedi. Shunda u gapirib: «Sen kimsan?» dedi. (Abu Bakr:) «Muhojirlardan bir kishi», dedi. (Ayol:) «Qaysi muhojirlardan?» dedi. (Abu Bakr:) «Qurayshdan», dedi. (Ayol:) «Qaysi Qurayshdansan?» dedi. (Abu Bakr:) «Sen koʻp soʻrovchi ekansan; men Abu Bakrman», dedi. (Ayol:) «Alloh johiliyatdan keyin keltirgan bu solih ish ustida bizning (sobit) qolishimiz qanchalik (davom etadi)?» dedi. (Abu Bakr:) «Imomlaringiz sizni toʻgʻri (yoʻlda) tutib turar ekan, siz unda (sobit) qolasiz», dedi. (Ayol:) «Imomlar nima?» dedi. (Abu Bakr:) «Qavmingning boshliqlari va ashroflari boʻlmaganmi — ular (qavmga) buyurar, ular itoat qilardi?» dedi. (Ayol:) «Ha, boʻlgan», dedi. (Abu Bakr:) «Bas, oʻshalar — odamlar ustidagi (imomlar)dir», dedi.Қайс ибн Абу Ҳозим айтди: Абу Бакр (ризвонуллоҳи алайҳи) Аҳмас (қабиласи)дан Зайнаб деб аталадиган бир аёлнинг олдига кирди ва уни гапирмаётган ҳолда кўрди. У: «Бунга нима бўлди, гапирмаяпти?» деди. Улар: «У сукут сақлаган ҳолда ҳаж қилибди», дейишди. У (Абу Бакр) унга: «Гапир, чунки бу (сукут) ҳалол эмас, бу жоҳилият ишидандир», деди. Шунда у гапириб: «Сен кимсан?» деди. (Абу Бакр:) «Муҳожирлардан бир киши», деди. (Аёл:) «Қайси муҳожирлардан?» деди. (Абу Бакр:) «Қурайшдан», деди. (Аёл:) «Қайси Қурайшдансан?» деди. (Абу Бакр:) «Сен кўп сўровчи экансан; мен Абу Бакрман», деди. (Аёл:) «Аллоҳ жоҳилиятдан кейин келтирган бу солиҳ иш устида бизнинг (собит) қолишимиз қанчалик (давом этади)?» деди. (Абу Бакр:) «Имомларингиз сизни тўғри (йўлда) тутиб турар экан, сиз унда (собит) қоласиз», деди. (Аёл:) «Имомлар нима?» деди. (Абу Бакр:) «Қавмингнинг бошлиқлари ва ашрофлари бўлмаганми — улар (қавмга) буюрар, улар итоат қиларди?» деди. (Аёл:) «Ҳа, бўлган», деди. (Абу Бакр:) «Бас, ўшалар — одамлар устидаги (имомлар)дир», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ وَاصِلٍ ، عَنْ امْرَأَةٍ يُقَالُ لَهَا عَائِذَةُ L4047 ، قَالَتْ : رَأَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ يُوصِي الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ، وَيَقُولُ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ مِنْ امْرَأَةٍ، أَوْ رَجُلٍ، فَالسَّمْتَ الْأَوَّلَ، فَإِنَّكُمْ عَلَى الْفِطْرَةِ "، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : السَّمْتُ الطَّرِيقُ

Oiza deb ataladigan bir ayol aytdi: Men Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ning erkaklar va ayollarga vasiyat qilib: «Sizlardan qaysi bir ayol yoki erkak (bunga) yetsa, avvalgi yoʻlni (tutsin), chunki sizlar fitrat ustidasizlar», deyayotganini koʻrdim. Abdulloh aytdi: as-samt — yoʻl (demakdir).Оиза деб аталадиган бир аёл айтди: Мен Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)нинг эркаклар ва аёлларга васият қилиб: «Сизлардан қайси бир аёл ёки эркак (бунга) етса, аввалги йўлни (тутсин), чунки сизлар фитрат устидасизлар», деяётганини кўрдим. Абдуллоҳ айтди: ас-самт — йўл (демакдир).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، أَخْبَرَنَا عَلِيٌّ هُوَ ابْنُ مُسْهِرٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ حُدَيْرٍ ، قَالَ : قَالَ لِي عُمَرُ : هَلْ تَعْرِفُ مَا يَهْدِمُ الْإِسْلَامَ؟، قُلْتُ : لَا، قَالَ : " يَهْدِمُهُ زَلَّةُ الْعَالِمِ، وَجِدَالُ الْمُنَافِقِ بِالْكِتَابِ، وَحُكْمُ الْأَئِمَّةِ الْمُضِلِّينَ "

Ziyod ibn Hudayr aytdi: Umar (roziyallohu anhu) menga: «Islomni nima vayron qilishini bilasanmi?» dedi. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda Umar: «Uni olimning xato-adashuvi, munofiqning Kitob (Qurʼon) haqidagi tortishuvi va odamlarni yoʻldan ozdiruvchi imomlarning hukmi vayron qiladi», dedi.Зиёд ибн Ҳудайр айтди: Умар (розияллоҳу анҳу) менга: «Исломни нима вайрон қилишини биласанми?» деди. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда Умар: «Уни олимнинг хато-адашуви, мунофиқнинг Китоб (Қуръон) ҳақидаги тортишуви ва одамларни йўлдан оздирувчи имомларнинг ҳукми вайрон қилади», деди.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ الْحَكَمِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ، قَالَ : " لَا تُجَالِسُوا أَصْحَابَ الْخُصُومَاتِ، فَإِنَّهُمْ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ "

Muhammad ibn Ali aytdi: «Janjal-tortishuv ahli bilan birga oʻtirmanglar, chunki ular Allohning oyatlari haqida (botil) bahsga shoʻngʻib ketadilar».Муҳаммад ибн Али айтди: «Жанжал-тортишув аҳли билан бирга ўтирманглар, чунки улар Аллоҳнинг оятлари ҳақида (ботил) баҳсга шўнғиб кетадилар».

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ شريك ، عَنْ مُبَارَكٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " سُنَّتُكُمْ وَاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ بَيْنَهُمَا : بَيْنَ الْغَالِي وَالْجَافِي، فَاصْبِرُوا عَلَيْهَا رَحِمَكُمْ اللَّهُ، فَإِنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ كَانُوا أَقَلَّ النَّاسِ فِيمَا مَضَى، وَهُمْ أَقَلُّ النَّاسِ فِيمَا بَقِيَ : الَّذِينَ لَمْ يَذْهَبُوا مَعَ أَهْلِ الْإِتْرَافِ فِي إِتْرَافِهِمْ، وَلَا مَعَ أَهْلِ الْبِدَعِ فِي بِدَعِهِمْ، وَصَبَرُوا عَلَى سُنَّتِهِمْ حَتَّى لَقُوا رَبَّهُمْ، فَكَذَلِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَكُونُوا "

Hasan aytdi: «Sizning sunnatingiz — Undan boʻlak iloh yoʻq Allohga qasamki — ikkisining orasidadir: gʻuluvga ketuvchi bilan (undan) uzoqlashib qoluvchining orasida. Bas, unga sabr qilinglar, Alloh sizlarga rahm qilsin. Chunki sunnat ahli oʻtganlar ichida odamlarning eng ozi edilar, qolganlar ichida ham odamlarning eng ozidirlar: ular hashamat ahli bilan ularning hashamatiga, bidʼat ahli bilan ularning bidʼatiga ketmadilar, balki Robbilariga yoʻliqquncha oʻz sunnatlari ustida sabr qildilar. Inshaalloh, sizlar ham shunday boʻlinglar».Ҳасан айтди: «Сизнинг суннатингиз — Ундан бўлак илоҳ йўқ Аллоҳга қасамки — иккисининг орасидадир: ғулувга кетувчи билан (ундан) узоқлашиб қолувчининг орасида. Бас, унга сабр қилинглар, Аллоҳ сизларга раҳм қилсин. Чунки суннат аҳли ўтганлар ичида одамларнинг энг ози эдилар, қолганлар ичида ҳам одамларнинг энг озидирлар: улар ҳашамат аҳли билан уларнинг ҳашаматига, бидъат аҳли билан уларнинг бидъатига кетмадилар, балки Роббиларига йўлиққунча ўз суннатлари устида сабр қилдилар. Иншааллоҳ, сизлар ҳам шундай бўлинглар».

أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ عُمَارَةَ ، وَمَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " الْقَصْدُ فِي السُّنَّةِ خَيْرٌ مِنْ الِاجْتِهَادِ فِي الْبِدْعَةِ "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi: «Sunnatdagi meʼyorlilik bidʼatdagi jiddu jahddan yaxshiroqdir».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди: «Суннатдаги меъёрлилик бидъатдаги жидду жаҳддан яхшироқдир».

أَخْبَرَنَا مَنْصُورُ بْنُ سَلَمَةَ الْخُزَاعِيُّ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " لَقَدْ أَدْرَكْتُ أَقْوَامًا لَوْ لَمْ يُجَاوِزْ أَحَدُهُمْ ظِفْرًا، لَمَا جَاوَزْتُهُ، كَفَى إِزْرَاءً عَلَى قَوْمٍ أَنْ تُخَالَفَ أَفْعَالُهُمْ "

Ibrohim aytdi: «Men shunday qavmlarga yetishdimki, agar ulardan biri bir tirnoqcha ham (chegaradan) oʻtmaganida, men ham oʻtmagan boʻlardim. Bir qavmni ayblash uchun ularning amallariga xilof qilinishining oʻzi kifoya qiladi».Иброҳим айтди: «Мен шундай қавмларга етишдимки, агар улардан бири бир тирноқча ҳам (чегарадан) ўтмаганида, мен ҳам ўтмаган бўлардим. Бир қавмни айблаш учун уларнинг амалларига хилоф қилинишининг ўзи кифоя қилади».

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ ، عَنْ عَطَاءٍ : # أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ سورة النساء آية 59 #، قَالَ : " أُولُو الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ، وَطَاعَةُ الرَّسُولِ : اتِّبَاعُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ "

Ato ‹Allohga itoat qilinglar, Rasulga va oʻzingizdan boʻlgan ish egalariga itoat qilinglar› (Niso surasi, 59-oyat) haqida: «(Ular) ilm va fiqh egalaridir. Rasulga itoat esa — Kitob va Sunnatga ergashishdir», dedi.Ато ‹Аллоҳга итоат қилинглар, Расулга ва ўзингиздан бўлган иш эгаларига итоат қилинглар› (Нисо сураси, 59-оят) ҳақида: «(Улар) илм ва фиқҳ эгаларидир. Расулга итоат эса — Китоб ва Суннатга эргашишдир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ ، قَالَ : سَأَلْتُ ابْنَ شُبْرُمَةَ عَنْ شَيْءٍ، وَكَانَتْ عِنْدِي مَسْأَلَةٌ شَدِيدَةٌ، فَقُلْتُ : رَحِمَكَ اللَّهُ، انْظُرْ فِيهَا، قَالَ : " إِذَا وَضَحَ لِيَ الطَّرِيقُ، وَوَجَدْتُ الْأَثَرَ، لَمْ أَحْبَسْ "

Ibrohim ibn Adham aytdi: Men Ibn Shubrumadan bir narsa haqida soʻradim, huzurimda ogʻir bir masala bor edi. Men: «Alloh senga rahm qilsin, unga bir nazar sol», dedim. U: «Menga yoʻl ravshan boʻlsa va asarni topsam, ushlab turmayman», dedi.Иброҳим ибн Адҳам айтди: Мен Ибн Шубрумадан бир нарса ҳақида сўрадим, ҳузуримда оғир бир масала бор эди. Мен: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, унга бир назар сол», дедим. У: «Менга йўл равшан бўлса ва асарни топсам, ушлаб турмайман», деди.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ ، عَنْ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ جَابِرٍ مِنْ أَهْلِ هَجَرَ، قَالَ : قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ، قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ، تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ، تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ، فَإِنِّي امْرُؤٌ مَقْبُوضٌ، وَالْعِلْمُ سَيُنْقَصُ وَتَظْهَرُ الْفِتَنُ حَتَّى يَخْتَلِفَ اثْنَانِ فِي فَرِيضَةٍ لَا يَجِدَانِ أَحَدًا يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ilmni oʻrganinglar va uni odamlarga oʻrgatinglar; farzlarni oʻrganinglar va ularni odamlarga oʻrgatinglar; Qurʼonni oʻrganinglar va uni odamlarga oʻrgatinglar. Chunki men olib ketiladigan kishiman, ilm ham kamayadi, fitnalar zohir boʻladi, hatto ikki kishi bir farz haqida ixtilof qiladi-yu, oʻrtalarini ajrim qilib beradigan birontasini topolmaydilar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Илмни ўрганинглар ва уни одамларга ўргатинглар; фарзларни ўрганинглар ва уларни одамларга ўргатинглар; Қуръонни ўрганинглар ва уни одамларга ўргатинглар. Чунки мен олиб кетиладиган кишиман, илм ҳам камаяди, фитналар зоҳир бўлади, ҳатто икки киши бир фарз ҳақида ихтилоф қилади-ю, ўрталарини ажрим қилиб берадиган биронтасини тополмайдилар», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي خَلِيفَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ مِخْرَاقٍ ذَكَرَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، وَأَبَا مُوسَى إِلَى الْيَمَنِ ، قَالَ : " تَسَانَدَا وَتَطَاوَعَا، وَبَشِّرَا وَلَا تُنَفِّرَا "، فَقَدِمَا الْيَمَنَ ، فَخَطَبَ النَّاسَ مُعَاذٌ فَحَضَّهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَأَمَرَهُمْ بِالتَّفَقُّهِ فِي الْقُرْآنِ، وَقَالَ : إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ، فَاسْأَلُونِي أُخْبِرْكُمْ عَنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَمَكَثُوا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَمْكُثُوا، فَقَالُوا لِمُعَاذٍ : قَدْ كُنْتَ أَمَرْتَنَا إِذَا نَحْنُ تَفَقَّهْنَا وَقَرَأْنَا أَنْ نَسْأَلَكَ فَتُخْبِرَنَا بِأَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَقَالَ لَهُمْ مُعَاذٌ : إِذَا ذُكِرَ الرَّجُلُ بِخَيْرٍ، فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِذَا ذُكِرَ بِشَرٍّ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Muoz ibn Jabal va Abu Musoni Yamanga yubordilar va: «Bir-biringizga suyaninglar, bir-biringizga itoat qilinglar; xushxabar beringlar, nafratlantirmanglar», dedilar. Ular Yamanga kelishdi. Muoz odamlarga xutba qilib, ularni Islomga qizdirdi va Qurʼonni chuqur anglashga buyurdi hamda: «Buni qilsangiz, mendan soʻranglar, men sizlarga jannat ahlini doʻzax ahlidan (ajratib) xabar beraman», dedi. Alloh xohlagancha turdilar, soʻng Muozga: «Sen bizga: fiqhni anglab, (Qurʼonni) oʻqiganimizda sendan soʻrashimizni, sen esa bizga jannat ahlini doʻzax ahlidan (ajratib) xabar berishingni buyurgan eding», dedilar. Shunda Muoz ularga: «Kishi yaxshilik bilan zikr qilinsa, u jannat ahlidandir; yomonlik bilan zikr qilinsa, u doʻzax ahlidandir», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Муоз ибн Жабал ва Абу Мусони Яманга юбордилар ва: «Бир-бирингизга суянинглар, бир-бирингизга итоат қилинглар; хушхабар беринглар, нафратлантирманглар», дедилар. Улар Яманга келишди. Муоз одамларга хутба қилиб, уларни Исломга қиздирди ва Қуръонни чуқур англашга буюрди ҳамда: «Буни қилсангиз, мендан сўранглар, мен сизларга жаннат аҳлини дўзах аҳлидан (ажратиб) хабар бераман», деди. Аллоҳ хоҳлаганча турдилар, сўнг Муозга: «Сен бизга: фиқҳни англаб, (Қуръонни) ўқиганимизда сендан сўрашимизни, сен эса бизга жаннат аҳлини дўзах аҳлидан (ажратиб) хабар беришингни буюрган эдинг», дедилар. Шунда Муоз уларга: «Киши яхшилик билан зикр қилинса, у жаннат аҳлидандир; ёмонлик билан зикр қилинса, у дўзах аҳлидандир», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ أَبِي سَعِيدٍ يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ النَّاسِ أَكْرَمُ؟، قَالَ : " أَتْقَاهُمْ "، قَالُوا : لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ، قَالَ : " فَيُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ نَبِيُّ اللَّهِ بْنُ نَبِيِّ اللَّهِ بْنِ خَلِيلِ اللَّهِ "، قَالُوا : لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ، قَالَ : " فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي؟ خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yo Rasululloh! Odamlarning eng karamlisi kim?» — deyildi. U zot: «Eng taqvodorlari», — dedilar. Ular: «Biz Sizdan bu haqda soʻrayotganimiz yoʻq», — dedilar. U zot: «Unda (eng karamlisi) Yusuf ibn Yaʼqub — Allohning paygʻambari, Allohning paygʻambarining oʻgʻli, Allohning xalilining oʻgʻlidir», — dedilar. Ular: «Biz Sizdan bu haqda soʻrayotganimiz yoʻq», — dedilar. U zot: «Unda mendan arablarning kelib chiqishi haqida soʻrayapsizlarmi? Ularning johiliyatdagi yaxshilari, agar (din)ni yaxshi anglab yetsalar, Islomda ham yaxshilaridir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ё Расулуллоҳ! Одамларнинг энг карамлиси ким?» — дейилди. У зот: «Энг тақводорлари», — дедилар. Улар: «Биз Сиздан бу ҳақда сўраётганимиз йўқ», — дедилар. У зот: «Унда (энг карамлиси) Юсуф ибн Яъқуб — Аллоҳнинг пайғамбари, Аллоҳнинг пайғамбарининг ўғли, Аллоҳнинг халилининг ўғлидир», — дедилар. Улар: «Биз Сиздан бу ҳақда сўраётганимиз йўқ», — дедилар. У зот: «Унда мендан арабларнинг келиб чиқиши ҳақида сўраяпсизларми? Уларнинг жоҳилиятдаги яхшилари, агар (дин)ни яхши англаб етсалар, Исломда ҳам яхшиларидир», — дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ هُوَ ابْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَاديِ ، عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَنْ يُرِدْ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا، يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ "

Muoviya (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qiladi», deyayotganlarini eshitdim.Муовия (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ қилади», деяётганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ جَعْفَرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ يُرِدْ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا، يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qiladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ қилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ جَبَلَةَ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَنْ يُرِدْ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا، يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ "

Muoviya (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qiladi», deyayotganlarini eshitdim.Муовия (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ қилади», деяётганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الزَّهْرَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل هُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنَّهُ شَهِدَ خُطْبَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ : " أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي وَاللَّهِ لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَلْقَاكُمْ بَعْدَ يَوْمِي هَذَا بِمَكَانِي هَذَا، فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ سَمِعَ مَقَالَتِي الْيَوْمَ فَوَعَاهَا، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ وَلَا فِقْهَ لَهُ، وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ، وَاعْلَمُوا أَنَّ أَمْوَالَكُمْ وَدِمَاءَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ هَذَا الْيَوْمِ، فِي هَذَا الشَّهْرِ، فِي هَذَا الْبَلَدِ، وَاعْلَمُوا أَنَّ الْقُلُوبَ لَا تُغِلُّ عَلَى ثَلَاثٍ : إِخْلَاصِ الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَمُنَاصَحَةِ أُولِي الْأَمْرِ، وَعَلَى لُزُومِ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ تُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ "

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu) Vidolashuv hajida, Arafa kuni Rasululloh ﷺning xutbalarida hozir boʻlgan: «Ey odamlar! Allohga qasamki, men bilmayman, balki bugungi kunimdan keyin, mana shu joyimda sizlar bilan uchrashmasman. Bugun mening soʻzimni eshitib, uni anglab olgan kishiga Alloh rahm qilsin. Qanchadan-qancha fiqhni koʻtaruvchi bor — oʻzida fiqh yoʻq; qanchadan-qancha fiqhni koʻtaruvchi bor — uni oʻzidan koʻra faqihroq kishiga (yetkazadi). Bilinglarki, mol-mulklaringiz va qonlaringiz sizlarga mana shu kunning, mana shu oyning, mana shu shaharning hurmati kabi haromdir. Bilinglarki, qalblar uch narsa ustida kek saqlamaydi: amalni Alloh uchun xolis qilish, ish egalariga nasihat qilish va musulmonlar jamoatidan ajralmaslik. Zero, ularning daʼvati oʻz ortidagilarni qamrab oladi».Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу) Видолашув ҳажида, Арафа куни Расулуллоҳ ﷺнинг хутбаларида ҳозир бўлган: «Эй одамлар! Аллоҳга қасамки, мен билмайман, балки бугунги кунимдан кейин, мана шу жойимда сизлар билан учрашмасман. Бугун менинг сўзимни эшитиб, уни англаб олган кишига Аллоҳ раҳм қилсин. Қанчадан-қанча фиқҳни кўтарувчи бор — ўзида фиқҳ йўқ; қанчадан-қанча фиқҳни кўтарувчи бор — уни ўзидан кўра фақиҳроқ кишига (етказади). Билингларки, мол-мулкларингиз ва қонларингиз сизларга мана шу куннинг, мана шу ойнинг, мана шу шаҳарнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Билингларки, қалблар уч нарса устида кек сақламайди: амални Аллоҳ учун холис қилиш, иш эгаларига насиҳат қилиш ва мусулмонлар жамоатидан ажралмаслик. Зеро, уларнинг даъвати ўз ортидагиларни қамраб олади».

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ هُوَ ابْنُ إِسْحَاق ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْخَيْفِ مِنْ مِنًى ، فَقَالَ : " نَضَّرَ اللَّهُ عَبْدًا سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا، ثُمَّ أَدَّاهَا إِلَى مَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَا فِقْهَ لَهُ، وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ : إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَطَاعَةُ ذَوِي الْأَمْرِ، وَلُزُومُ الْجَمَاعَةِ، فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ تَكُونُ مِنْ وَرَائِهِمْ "

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Minodagi Xayfda turib shunday dedilar: «Mening soʻzimni eshitib, uni anglab olgan, soʻng uni eshitmagan kishiga yetkazgan bandaning yuzini Alloh nurli qilsin. Zero, ilmni koʻtaruvchining baʼzisi oʻzi faqih boʻlmasligi mumkin, ilmni koʻtaruvchining baʼzisi esa uni oʻzidan koʻra faqihroq kishiga yetkazadi. Uch narsa borki, ularga nisbatan moʻmin bandaning qalbi xiyonat qilmaydi: amalni Alloh uchun xolis qilish, ish egalariga itoat qilish va jamoatdan ajralmaslik. Zero, ularning daʼvati oʻz ortidagilarni qamrab oladi».Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Минодаги Хайфда туриб шундай дедилар: «Менинг сўзимни эшитиб, уни англаб олган, сўнг уни эшитмаган кишига етказган банданинг юзини Аллоҳ нурли қилсин. Зеро, илмни кўтарувчининг баъзиси ўзи фақиҳ бўлмаслиги мумкин, илмни кўтарувчининг баъзиси эса уни ўзидан кўра фақиҳроқ кишига етказади. Уч нарса борки, уларга нисбатан мўмин банданинг қалби хиёнат қилмайди: амални Аллоҳ учун холис қилиш, иш эгаларига итоат қилиш ва жамоатдан ажралмаслик. Зеро, уларнинг даъвати ўз ортидагиларни қамраб олади».

أَخْبَرَنَا عِصْمَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، بِنِصْفِ النَّهَارِ، قَالَ : فَقُلْتُ مَا خَرَجَ هَذِهِ السَّاعَةَ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ إِلَّا وَقَدْ سَأَلَهُ عَنْ شَيْءٍ، فَأَتَيْتُهُ، فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ : نَعَمْ، سَأَلَنِي عَنْ حَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ، فَأَدَّاهُ إِلَى مَنْ هُوَ أَحْفَظُ مِنْهُ، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ، وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ، لَا يَعْتَقِدُ قَلْبُ مُسْلِمٍ عَلَى ثَلَاثِ خِصَالٍ إِلَّا دَخَلَ الْجَنَّةَ "، قَالَ : قُلْتُ : مَا هُنَّ؟، قَالَ : إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَالنَّصِيحَةُ لِوُلَاةِ الْأَمْرِ، وَلُزُومُ الْجَمَاعَةِ، فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ تُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَمَنْ كَانَتْ الْآخِرَةُ نِيَّتَهُ، جَعَلَ اللَّهُ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ، وَجَمَعَ لَهُ شَمْلَهُ، وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ، وَمَنْ كَانَتْ الدُّنْيَا نِيَّتَهُ، فَرَّقَ اللَّهُ عَلَيْهِ شَمْلَهُ، وَجَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ، وَلَمْ يَأْتِهِ مِنْ الدُّنْيَا إِلَّا مَا قُدِّرَ لَهُ "، قَالَ : وَسَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْوُسْطَى، قَالَ : هِيَ الظُّهْرُ

Abon ibn Usmon aytdi: Zayd ibn Sobit kunduzi peshin chogʻida Marvon ibn Hakamning huzuridan chiqdi. Men: «Bu soatda Marvonning oldidan chiqishiga sabab — u undan bir narsa soʻragani boʻlsa kerak», dedim va uning oldiga borib, undan soʻradim. U: «Ha, u mendan Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadis haqida soʻradi. U zot: ‹Bizdan bir hadis eshitib, uni yod olib, soʻng uni oʻzidan koʻra yodlagʻichroq kishiga yetkazgan kishining yuzini Alloh nurli qilsin. Zero, fiqhni koʻtaruvchining baʼzisi faqih emas, fiqhni koʻtaruvchining baʼzisi esa uni oʻzidan koʻra faqihroq kishiga (yetkazadi). Musulmon kishining qalbi uch xislat ustida kek saqlamasa, u albatta jannatga kiradi›, dedilar», dedi. Men: «Ular nimalar?» dedim. U: «Amalni Alloh uchun xolis qilish, ish egalariga nasihat qilish va jamoatdan ajralmaslik. Zero, ularning daʼvati oʻz ortidagilarni qamrab oladi. Kimning niyati oxirat boʻlsa, Alloh uning boyligini qalbiga soladi, ishini jamlab qoʻyadi va dunyo unga xor holda keladi. Kimning niyati dunyo boʻlsa, Alloh uning ishini tarqatib yuboradi, faqirligini koʻzi oldiga qoʻyadi va unga dunyodan faqat oʻziga taqdir qilingani keladi», dedi. (Abon) aytdi: Men undan oʻrta namoz haqida ham soʻradim. U: «U — peshin (namozi)dir», dedi.Абон ибн Усмон айтди: Зайд ибн Собит кундузи пешин чоғида Марвон ибн Ҳакамнинг ҳузуридан чиқди. Мен: «Бу соатда Марвоннинг олдидан чиқишига сабаб — у ундан бир нарса сўрагани бўлса керак», дедим ва унинг олдига бориб, ундан сўрадим. У: «Ҳа, у мендан Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадис ҳақида сўради. У зот: ‹Биздан бир ҳадис эшитиб, уни ёд олиб, сўнг уни ўзидан кўра ёдлағичроқ кишига етказган кишининг юзини Аллоҳ нурли қилсин. Зеро, фиқҳни кўтарувчининг баъзиси фақиҳ эмас, фиқҳни кўтарувчининг баъзиси эса уни ўзидан кўра фақиҳроқ кишига (етказади). Мусулмон кишининг қалби уч хислат устида кек сақламаса, у албатта жаннатга киради›, дедилар», деди. Мен: «Улар нималар?» дедим. У: «Амални Аллоҳ учун холис қилиш, иш эгаларига насиҳат қилиш ва жамоатдан ажралмаслик. Зеро, уларнинг даъвати ўз ортидагиларни қамраб олади. Кимнинг нияти охират бўлса, Аллоҳ унинг бойлигини қалбига солади, ишини жамлаб қўяди ва дунё унга хор ҳолда келади. Кимнинг нияти дунё бўлса, Аллоҳ унинг ишини тарқатиб юборади, фақирлигини кўзи олдига қўяди ва унга дунёдан фақат ўзига тақдир қилингани келади», деди. (Абон) айтди: Мен ундан ўрта намоз ҳақида ҳам сўрадим. У: «У — пешин (намози)дир», деди.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زُبَيْدٍ الْيَامِيِّ ، عَنْ أَبِي الْعَجْلَانِ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : " نَضَّرَ اللَّهُ امْرَءًا سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَبَلَّغَهُ كَمَا سَمِعَهُ، فَرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعَى مِنْ سَامِعٍ، ثَلَاثٌ لَا يَغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ : إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ، وَالنَّصِيحَةُ لِكُلِّ مُسْلِمٍ، وَلُزُومُ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ دُعَاءَهُمْ يُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ "

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib: «Bizdan bir hadis eshitib, uni eshitganidek yetkazgan kishining yuzini Alloh nurli qilsin. Zero, (hadis) yetkazilgan qanchadan-qancha kishi eshituvchidan koʻra yaxshiroq anglaydi. Uch narsa borki, ularga nisbatan musulmon kishining qalbi kek saqlamaydi: amalni Alloh uchun xolis qilish, har bir musulmonga nasihat qilish va musulmonlar jamoatidan ajralmaslik. Zero, ularning duosi oʻz ortidagilarni qamrab oladi», dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб: «Биздан бир ҳадис эшитиб, уни эшитганидек етказган кишининг юзини Аллоҳ нурли қилсин. Зеро, (ҳадис) етказилган қанчадан-қанча киши эшитувчидан кўра яхшироқ англайди. Уч нарса борки, уларга нисбатан мусулмон кишининг қалби кек сақламайди: амални Аллоҳ учун холис қилиш, ҳар бир мусулмонга насиҳат қилиш ва мусулмонлар жамоатидан ажралмаслик. Зеро, уларнинг дуоси ўз ортидагиларни қамраб олади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ الزُّبَيْرِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَنْ حَدَّثَ عَنِّي كَذِبًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Zubayr (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning: «Kim mendan yolgʻon (soʻz) rivoyat qilsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», deyayotganlarini eshitgan.Зубайр (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг: «Ким мендан ёлғон (сўз) ривоят қилса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», деяётганларини эшитган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنِي الصَّبَّاحُ بْنُ مُحَارِبٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Yaʼlo ibn Murra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», dedilar.Яъло ибн Мурра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَتَّابٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، يَقُولُ : لَوْلَا أَنِّي أَخْشَى أَنْ أُخْطِئَ لَحَدَّثْتُكُمْ بِأَشْيَاءَ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَذَاكَ أَنِّي سَمِعْتُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Attob aytdi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning shunday deyayotganini eshitdim: «Agar xato qilishimdan qoʻrqmaganimda edi, sizlarga Rasululloh ﷺdan eshitgan yoki Rasululloh ﷺ aytgan narsalarni aytib berardim. Buning sababi shuki, men u zot ﷺning: ‹Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin›, deyayotganlarini eshitganman».Аттоб айтди: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим: «Агар хато қилишимдан қўрқмаганимда эди, сизларга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган ёки Расулуллоҳ ﷺ айтган нарсаларни айтиб берардим. Бунинг сабаби шуки, мен у зот ﷺнинг: ‹Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин›, деяётганларини эшитганман».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، وَعَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ ، وَعَنْ التَّيْمِيِّ ، وَعَنْ عَتَّابٍ مَوْلَى ابْنِ هُرْمُزَ، سَمِعُوا أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ هُوَ ابْنُ إِسْحَاق ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ كَعْبٍ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ : " يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَكَثْرَةَ الْحَدِيثِ عَنِّي، فَمَنْ قَالَ عَلَيَّ، فَلَا يَقُلْ إِلَّا حَقًّا أَوْ إِلَّا صِدْقًا، وَمَنْ قَالَ عَلَيَّ مَا لَمْ أَقُلْ، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning minbar ustida turib: «Ey odamlar! Mendan koʻp hadis rivoyat qilishdan ehtiyot boʻlinglar! Kim men haqimda gapirsa, haq yoki rost gapni aytsin. Kim men aytmagan gapni menga nisbat bersa, joyini doʻzaxdan tayyorlab qoʻyaversin», deganlarini eshitdim.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг минбар устида туриб: «Эй одамлар! Мендан кўп ҳадис ривоят қилишдан эҳтиёт бўлинглар! Ким мен ҳақимда гапирса, ҳақ ёки рост гапни айтсин. Ким мен айтмаган гапни менга нисбат берса, жойини дўзахдан тайёрлаб қўяверсин», деганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَاصِمٍ الْأَحْوَلِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ ، عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ataylab men haqimda yolgʻon gapirsa, doʻzaxdan joyini tayyorlab qoʻyaversin», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким атайлаб мен ҳақимда ёлғон гапирса, дўзахдан жойини тайёрлаб қўяверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرنَا هِشَامٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنْ النَّاسِ، وَلَكِنْ : قَبْضُ الْعِلْمِ قَبْضُ الْعُلَمَاءِ، فَإِذَا لَمْ يُبْقِ عَالِمًا، اتَّخَذَ النَّاسُ رُؤَسَاءً جُهَّالًا، فَسُئِلُوا، فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ، فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh ilmni odamlardan tortib olish bilan koʻtarib qoʻymaydi, balki ilmni koʻtarish — ulamolarni (vafot ettirib) olishdir. Nihoyat, biron bir olim qoldirmaganida, odamlar johillarni boshliq qilib oladilar. Bas, ulardan (savol) soʻralganda, ilmsiz fatvo beradilar. Shunday qilib, oʻzlari ham adashadilar, (boshqalarni) ham adashtiradilar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ илмни одамлардан тортиб олиш билан кўтариб қўймайди, балки илмни кўтариш — уламоларни (вафот эттириб) олишдир. Ниҳоят, бирон бир олим қолдирмаганида, одамлар жоҳилларни бошлиқ қилиб оладилар. Бас, улардан (савол) сўралганда, илмсиз фатво берадилар. Шундай қилиб, ўзлари ҳам адашадилар, (бошқаларни) ҳам адаштирадилар», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ خَالِدٍ ، أَخْبَرَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ الْحَجَّاجِ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي مَالِكٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّهُ قَالَ : " خُذُوا الْعِلْمَ قَبْلَ أَنْ يَذْهَبَ "، قَالُوا : وَكَيْفَ يَذْهَبُ الْعِلْمُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، وَفِينَا كِتَابُ اللَّهِ؟، قَالَ : فَغَضِبَ، ثُمَّ قَالَ : " ثَكِلَتْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ، أَوَلَمْ تَكُنِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمْ شَيْئًا؟ إِنَّ ذَهَابَ الْعِلْمِ أَنْ يَذْهَبَ حَمَلَتُهُ، إِنَّ ذَهَابَ الْعِلْمِ أَنْ يَذْهَبَ حَمَلَتُهُ "

Abu Umoma (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ilm ketishidan oldin uni olinglar», dedilar. Ular: «Ey Allohning nabiysi, bizning ichimizda Allohning Kitobi boʻla turib, ilm qanday ketadi?» dedilar. Shunda u zot gʻazablandilar, soʻng: «Onalaringiz sizlarni yoʻqotsin! Tavrot va Injil Bani Isroil ichida boʻlmaganmidi? Ular ularga hech narsa foyda bermadi-ku! Albatta, ilmning ketishi — uni koʻtaruvchilarning ketishidir; albatta, ilmning ketishi — uni koʻtaruvchilarning ketishidir», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Илм кетишидан олдин уни олинглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг набийси, бизнинг ичимизда Аллоҳнинг Китоби бўла туриб, илм қандай кетади?» дедилар. Шунда у зот ғазабландилар, сўнг: «Оналарингиз сизларни йўқотсин! Таврот ва Инжил Бани Исроил ичида бўлмаганмиди? Улар уларга ҳеч нарса фойда бермади-ку! Албатта, илмнинг кетиши — уни кўтарувчиларнинг кетишидир; албатта, илмнинг кетиши — уни кўтарувчиларнинг кетишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنَا هِلَالٌ هُوَ ابْنُ خَبَّابٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ ، قُلْتُ : يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، مَا عَلَامَةُ هَلَاكِ النَّاسِ؟، قَالَ : " إِذَا هَلَكَ عُلَمَاؤُهُمْ "

Hilol ibn Xabbob aytdi: Men Said ibn Jubayrdan soʻrab: «Ey Abu Abdulloh, odamlarning halok boʻlish alomati nima?» dedim. U: «Ularning ulamolari halok boʻlgani», dedi.Ҳилол ибн Хаббоб айтди: Мен Саид ибн Жубайрдан сўраб: «Эй Абу Абдуллоҳ, одамларнинг ҳалок бўлиш аломати нима?» дедим. У: «Уларнинг уламолари ҳалок бўлгани», деди.

أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، حَدَّثَنَا مَسْعُودُ بْنُ سَعْدٍ الْجُعْفِيُّ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رُبَيِّعَةَ ، عَنْ سَلْمَانَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا بَقِيَ الْأَوَّلُ حَتَّى يَتَعَلَّمَ أَوْ يُعَلِّمَ الْآخِرَ، فَإِنْ هَلَكَ الْأَوَّلُ قَبْلَ أَنْ يُعَلِّمَ أَوْ يَتَعَلَّمَ الْآخِرُ، هَلَكَ النَّاسُ "

Salmon (roziyallohu anhu) aytdi: «Avvalgisi keyingisi oʻrganguniga yoki (unga) oʻrgatguniga qadar tirik ekan, odamlar yaxshilik ustida boʻlaveradilar. Agar avvalgisi keyingisi oʻrganmasidan yoki (unga) oʻrgatmasidan halok boʻlsa, odamlar halok boʻladilar».Салмон (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аввалгиси кейингиси ўргангунига ёки (унга) ўргатгунига қадар тирик экан, одамлар яхшилик устида бўлаверадилар. Агар аввалгиси кейингиси ўрганмасидан ёки (унга) ўргатмасидан ҳалок бўлса, одамлар ҳалок бўладилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، حَدَّثَنَا أَبُو كُدَيْنَةَ ، عَنْ قَابُوسَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " هَلْ تَدْرُونَ مَا ذَهَابُ الْعِلْمِ؟، قُلْنَا : لَا، قَالَ : ذَهَابُ الْعُلَمَاءِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Ilmning ketishi nima ekanini bilasizlarmi?» Biz: «Yoʻq», dedik. U: «Ulamolarning ketishidir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Илмнинг кетиши нима эканини биласизларми?» Биз: «Йўқ», дедик. У: «Уламоларнинг кетишидир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَسْعَدَ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، قَالَ : قَالَ حُذَيْفَةُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : أَتَدْرِي كَيْفَ يُنْقَصُ الْعِلْمُ؟، قَالَ : قُلْتُ : كَمَا يُنْفَضُ الثَّوْبُ، وَكَمَا يَقْسُو الدِّرْهَمُ، قَالَ : " لَا، وَإِنَّ ذَلِكَ لَمِنْهُ، قَبْضُ الْعِلْمِ : قَبْضُ الْعُلَمَاءِ "

Abu Voil aytdi: Huzayfa (roziyallohu anhu): «Ilm qanday kamayishini bilasanmi?» dedi. Men: «Kiyim qoqilgani kabi, dirham eskirgani kabimi?» dedim. U: «Yoʻq, garchi u ham shundan boʻlsa-da. Ilmning olinishi — ulamolarning olinishidir», dedi.Абу Воил айтди: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу): «Илм қандай камайишини биласанми?» деди. Мен: «Кийим қоқилгани каби, дирҳам эскиргани кабими?» дедим. У: «Йўқ, гарчи у ҳам шундан бўлса-да. Илмнинг олиниши — уламоларнинг олинишидир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " مَا لِي أَرَى عُلَمَاءَكُمْ يَذْهَبُونَ وَجُهَّالَكُمْ لَا يَتَعَلَّمُونَ؟ ! فَتَعَلَّمُوا قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ الْعِلْمُ، فَإِنَّ رَفْعَ الْعِلْمِ ذَهَابُ الْعُلَمَاءِ "

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: «Nega ulamolaringiz ketayotganini, johillaringiz esa oʻrganmayotganini koʻraman?! Bas, ilm koʻtarilmasidan oldin oʻrganib olinglar, chunki ilmning koʻtarilishi — ulamolarning ketishidir».Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: «Нега уламоларингиз кетаётганини, жоҳилларингиз эса ўрганмаётганини кўраман?! Бас, илм кўтарилмасидан олдин ўрганиб олинглар, чунки илмнинг кўтарилиши — уламоларнинг кетишидир».

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَسَدٍ أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ ، عَنْ بُرْد ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " النَّاسُ عَالِمٌ وَمُتَعَلِّمٌ، وَلَا خَيْرَ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ "

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: «Odamlar — olim va oʻrganuvchidir; bundan keyingisida esa yaxshilik yoʻq».Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: «Одамлар — олим ва ўрганувчидир; бундан кейингисида эса яхшилик йўқ».

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَسَدٍ أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " مُعَلِّمُ الْخَيْرِ، وَالْمُتَعَلِّمُ فِي الْأَجْرِ سَوَاءٌ، وَلَيْسَ لِسَائِرِ النَّاسِ بَعْدُ خَيْرٌ "

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: «Yaxshilikni oʻrgatuvchi ham, oʻrganuvchi ham ajrda barobardir; ulardan keyingi odamlarda esa yaxshilik yoʻq».Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: «Яхшиликни ўргатувчи ҳам, ўрганувчи ҳам ажрда баробардир; улардан кейинги одамларда эса яхшилик йўқ».

أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ الْحَسَنِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " اغْدُ عَالِمًا أَوْ مُتَعَلِّمًا أَوْ مُسْتَمِعًا، وَلَا تَكُنِ الرَّابِعَ فَتَهْلِكَ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: «Olim boʻlib, yoki oʻrganuvchi boʻlib, yoki (ilmni) tinglovchi boʻlib tonggingni ochgin; toʻrtinchisi boʻlma, halok boʻlasan».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Олим бўлиб, ёки ўрганувчи бўлиб, ёки (илмни) тингловчи бўлиб тонггингни очгин; тўртинчиси бўлма, ҳалок бўласан».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رُبَيِّعَةَ ، قَالَ : قَالَ سَلْمَانُ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا بَقِيَ الْأَوَّلُ حَتَّى يَتَعَلَّمَ الْآخِرُ، فَإِذَا هَلَكَ الْأَوَّلُ قَبْلَ أَنْ يَتَعَلَّمَ الْآخِرُ، هَلَكَ النَّاسُ "

Salmon (roziyallohu anhu) aytdi: «Avvalgisi keyingisi oʻrganguniga qadar tirik ekan, odamlar yaxshilik ustida boʻlaveradilar. Agar avvalgisi keyingisi oʻrganmasidan halok boʻlsa, odamlar halok boʻladilar».Салмон (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аввалгиси кейингиси ўргангунига қадар тирик экан, одамлар яхшилик устида бўлаверадилар. Агар аввалгиси кейингиси ўрганмасидан ҳалок бўлса, одамлар ҳалок бўладилар».

أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، قَالَا : أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ الْأَحْنَفِ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : " تَفَقَّهُوا قَبْلَ أَنْ تُسَوَّدُوا "

Ahnaf aytdi: Umar (roziyallohu anhu): «Boshliq qilinmasingizdan oldin fiqhni oʻrganib olinglar», dedi.Аҳнаф айтди: Умар (розияллоҳу анҳу): «Бошлиқ қилинмасингиздан олдин фиқҳни ўрганиб олинглар», деди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا بَقِيَّةُ ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ بْنُ رُسْتُمَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَيْسَرَةَ ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ ، رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : تَطَاوَلَ النَّاسُ فِي الْبِنَاءِ فِي زَمَنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، فَقَالَ عُمَرُ : " يَا مَعْشَرَ الْعُرَيْبِ، الْأَرْضَ الْأَرْضَ، إِنَّهُ لَا إِسْلَامَ إِلَّا بِجَمَاعَةٍ، وَلَا جَمَاعَةَ إِلَّا بِإِمَارَةٍ، وَلَا إِمَارَةَ إِلَّا بِطَاعَةٍ، فَمَنْ سَوَّدَهُ قَوْمُهُ عَلَى الْفِقْهِ، كَانَ حَيَاةً لَهُ وَلَهُمْ، وَمَنْ سَوَّدَهُ قَوْمُهُ عَلَى غَيْرِ فِقْهٍ، كَانَ هَلَاكًا لَهُ وَلَهُمْ "

Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu) aytdi: Umar (roziyallohu anhu) zamonida odamlar bino (qurish)da bir-biridan baland boʻlishga kirishdilar. Shunda Umar: «Ey arabchalar jamoasi! Yerga (yaqin turinglar), yerga! Albatta, jamoatsiz Islom boʻlmaydi, amirliksiz jamoat boʻlmaydi, itoatsiz amirlik boʻlmaydi. Kimni qavmi fiqhi (borligi) uchun boshliq qilsa, bu unga ham, ularga ham hayot boʻladi; kimni qavmi fiqhsiz holda boshliq qilsa, bu unga ham, ularga ham halokat boʻladi», dedi.Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу) айтди: Умар (розияллоҳу анҳу) замонида одамлар бино (қуриш)да бир-биридан баланд бўлишга киришдилар. Шунда Умар: «Эй арабчалар жамоаси! Ерга (яқин туринглар), ерга! Албатта, жамоатсиз Ислом бўлмайди, амирликсиз жамоат бўлмайди, итоатсиз амирлик бўлмайди. Кимни қавми фиқҳи (борлиги) учун бошлиқ қилса, бу унга ҳам, уларга ҳам ҳаёт бўлади; кимни қавми фиқҳсиз ҳолда бошлиқ қилса, бу унга ҳам, уларга ҳам ҳалокат бўлади», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا بَقِيَّةُ ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صُهَيْبٍ ، أَنَّ الْمُهَاصِرَ بْنَ حَبِيبٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : " إِنِّي لَسْتُ كُلَّ كَلَامِ الْحَكِيمِ أَتَقَبَّلُ، وَلَكِنِّي أَتَقَبَّلُ هَمَّهُ وَهَوَاهُ، فَإِنْ كَانَ هَمُّهُ وَهَوَاهُ فِي طَاعَتِي، جَعَلْتُ صَمْتَهُ حَمْدًا لِي وَوَقَارًا، وَإِنْ لَمْ يَتَكَلَّمْ "

Muhosir ibn Habib aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh taolo aytdi: ‹Albatta, Men hakimning har bir soʻzini qabul qilavermayman, lekin uning himmati va mayl-havasini qabul qilaman. Agar uning himmati va mayli Menga toatda boʻlsa, gapirmasa ham, uning sukutini Menga hamd va viqor qilib qoʻyaman›», dedilar.Муҳосир ибн Ҳабиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ таоло айтди: ‹Албатта, Мен ҳакимнинг ҳар бир сўзини қабул қилавермайман, лекин унинг ҳиммати ва майл-ҳавасини қабул қиламан. Агар унинг ҳиммати ва майли Менга тоатда бўлса, гапирмаса ҳам, унинг сукутини Менга ҳамд ва виқор қилиб қўяман›», дедилар.

أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ لَيْثِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ ، يَرْفَعُ الْحَدِيثَ، أَنَّ اللَّهَ قَالَ : " أَبُثُّ الْعِلْمَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ حَتَّى يَعْلَمَهُ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ، وَالْعَبْدُ وَالْحُرُّ، وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ، فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ بِهِمْ، أَخَذْتُهُمْ بِحَقِّي عَلَيْهِمْ "

Abu Zohiriyya hadisni (Paygʻambarga) koʻtarib rivoyat qiladiki, Alloh: «Oxirzamonda ilmni yoyaman, hatto uni erkak ham, ayol ham, qul ham, ozod ham, kichik ham, katta ham biladigan boʻladi. Ularga shuni qilganimda, ularni Mening ular zimmasidagi haqim bilan tutaman», dedi.Абу Зоҳирийя ҳадисни (Пайғамбарга) кўтариб ривоят қиладики, Аллоҳ: «Охирзамонда илмни ёяман, ҳатто уни эркак ҳам, аёл ҳам, қул ҳам, озод ҳам, кичик ҳам, катта ҳам биладиган бўлади. Уларга шуни қилганимда, уларни Менинг улар зиммасидаги ҳақим билан тутаман», деди.

أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ ، حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ حُسَيْنٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " مَنْ طَلَبَ شَيْئًا مِنْ هَذَا الْعِلْمِ، فَأَرَادَ بِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ، يُدْرِكْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَمَنْ أَرَادَ بِهِ الدُّنْيَا، فَذَاكَ وَاللَّهِ حَظُّهُ مِنْهُ "

Hasan aytdi: «Kim bu ilmdan bir narsani talab qilib, u bilan Alloh huzuridagi (ajr)ni iroda qilsa, inshaalloh, unga erishadi. Kim u bilan dunyoni iroda qilsa, Allohga qasamki, uning undan nasibasi ana shudir».Ҳасан айтди: «Ким бу илмдан бир нарсани талаб қилиб, у билан Аллоҳ ҳузуридаги (ажр)ни ирода қилса, иншааллоҳ, унга эришади. Ким у билан дунёни ирода қилса, Аллоҳга қасамки, унинг ундан насибаси ана шудир».

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عِيسَى ، قَالَ : قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ : " لَا تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ لِثَلَاثٍ : لِتُمَارُوا بِهِ السُّفَهَاءَ، وَتُجَادِلُوا بِهِ الْعُلَمَاءَ، وَلِتَصْرِفُوا بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْكُمْ، وَابْتَغُوا بِقَوْلِكُمْ مَا عِنْدَ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يَدُومُ وَيَبْقَى، وَيَنْفَدُ مَا سِوَاهُ "

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: «Ilmni uch narsa uchun oʻrganmanglar: u bilan safohat egalari bilan tortishish uchun, u bilan ulamolar bilan bahslashish uchun va u bilan odamlarning yuzlarini oʻzingizga qaratish uchun. Soʻzingiz bilan Alloh huzuridagi (ajr)ni talab qilinglar, chunki u davom etadi va boqiy qoladi, undan boshqasi esa tugaydi».Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Илмни уч нарса учун ўрганманглар: у билан сафоҳат эгалари билан тортишиш учун, у билан уламолар билан баҳслашиш учун ва у билан одамларнинг юзларини ўзингизга қаратиш учун. Сўзингиз билан Аллоҳ ҳузуридаги (ажр)ни талаб қилинглар, чунки у давом этади ва боқий қолади, ундан бошқаси эса тугайди».

وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ، قَالَ : " كُونُوا يَنَابِيعَ الْعِلْمِ، مَصَابِيحَ الْهُدَى، أَحْلَاسَ الْبُيُوتِ، سُرُجَ اللَّيْلِ، جُدُدَ الْقُلُوبِ، خُلْقَانَ الثِّيَابِ، تُعْرَفُونَ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ، وَتَخْفَوْنَ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ "

Shu isnod bilan (rivoyat qilinib), u aytdi: «Ilm buloqlari, hidoyat chiroqlari, uylarning eski gilamlari, tunning shamlari, qalblari yangi, kiyimlari eski (kishilar) boʻlinglar; osmon ahli orasida tanilasizlar, yer ahliga esa yashirin qolasizlar».Шу иснод билан (ривоят қилиниб), у айтди: «Илм булоқлари, ҳидоят чироқлари, уйларнинг эски гиламлари, туннинг шамлари, қалблари янги, кийимлари эски (кишилар) бўлинглар; осмон аҳли орасида таниласизлар, ер аҳлига эса яширин қоласизлар».

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَارَةَ بْنِ حَزْمٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَا يَطْلُبُ هَذَا الْعِلْمَ أَحَدٌ لَا يُرِيدُ بِهِ إِلَّا الدُّنْيَا، إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرْفَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Abdulloh ibn Abdurrahmon aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bu ilmni faqat dunyoni iroda qilib talab qilgan kishiga Alloh qiyomat kuni jannatning hidini harom qilmay qoʻymaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу илмни фақат дунёни ирода қилиб талаб қилган кишига Аллоҳ қиёмат куни жаннатнинг ҳидини ҳаром қилмай қўймайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ ، قَالَ : قَالَ رَجُلٌ لِلشَّعْبِيِّ : أَفْتِنِي أَيُّهَا الْعَالِمُ، فَقَالَ : " الْعَالِمُ مَنْ يَخَافُ اللَّهَ G "

Molik ibn Migʻval aytdi: Bir kishi Shaʼbiyga: «Ey olim, menga fatvo bering», dedi. U: «Olim — Allohdan qoʻrqadigan kishidir», dedi.Молик ибн Миғвал айтди: Бир киши Шаъбийга: «Эй олим, менга фатво беринг», деди. У: «Олим — Аллоҳдан қўрқадиган кишидир», деди.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مَزْيَدٍ L6008 ، عَنْ أَوْفَى بْنِ دَلْهَمٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ، عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : " تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ، تُعْرَفُوا بِهِ، وَاعْمَلُوا بِهِ، تَكُونُوا مِنْ أَهْلِهِ، فَإِنَّهُ سَيَأْتِي بَعْدَ هَذَا زَمَانٌ لَا يَعْرِفُ فِيهِ تِسْعَةُ عُشَرَائِهِمْ الْمَعْرُوفَ، وَلَا يَنْجُو مِنْهُ إِلَّا كُلُّ نُؤْمَةٍ، فَأُولَئِكَ أَئِمَّةُ الْهُدَى وَمَصَابِيحُ الْعِلْمِ، لَيْسُوا بِالْمَسَايِيحِ، وَلَا الْمَذَايِيعِ الْبُذُرِ " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : نُؤَمَةٌ : غَافِلٌ عَنْ الشَّرِّ، الْمَذَايِيعُ : كَثِيرُ الْكَلَامِ، وَالْبُذْرِ : النَّمَّامُونَ

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: «Ilmni oʻrganinglar — u bilan tanilasizlar; unga amal qilinglar — uning ahlidan boʻlasizlar. Chunki bundan keyin shunday bir zamon keladiki, unda oʻntadan toʻqqiztasi maʼrufni tanimaydi va undan faqat har bir yomonlikdan gʻofil kishigina qutuladi. Ana oʻshalar hidoyat imomlari va ilm chiroqlaridir; ular yurib gap tashuvchilar ham, koʻp gapiruvchi chaqimchilar ham emas». Abu Muhammad aytdi: nuʼama — yomonlikdan gʻofil (kishi); mazoyiʼ — koʻp gapiruvchi; buzur — chaqimchilar (demakdir).Али (розияллоҳу анҳу) айтди: «Илмни ўрганинглар — у билан таниласизлар; унга амал қилинглар — унинг аҳлидан бўласизлар. Чунки бундан кейин шундай бир замон келадики, унда ўнтадан тўққизтаси маъруфни танимайди ва ундан фақат ҳар бир ёмонликдан ғофил кишигина қутулади. Ана ўшалар ҳидоят имомлари ва илм чироқларидир; улар юриб гап ташувчилар ҳам, кўп гапирувчи чақимчилар ҳам эмас». Абу Муҳаммад айтди: нуъама — ёмонликдан ғофил (киши); мазойиъ — кўп гапирувчи; бузур — чақимчилар (демакдир).

أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ : " اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ بَعْدَ أَنْ تَعْلَمُوا، فَلَنْ يَأْجُرَكُمْ اللَّهُ تَعَاليَ بِالْعِلْمِ حَتَّى تَعْمَلُوا "

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi: «Bilib olganingizdan keyin xohlaganingizni qilinglar; zero, amal qilmagunizcha Alloh taolo sizlarga ilm (uchun) ajr bermaydi».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди: «Билиб олганингиздан кейин хоҳлаганингизни қилинглар; зеро, амал қилмагунизча Аллоҳ таоло сизларга илм (учун) ажр бермайди».

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَالِدِ بْنِ حَازِمٍ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مَزْيَدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ يُحَدِّثُ، عَنْ سَعْدٍ ، أَنَّهُ أَتَى ابْنَ مُنَبِّهٍ فَسَأَلَهُ عَنْ الْحَسَنِ، وَقَالَ لَهُ : كَيْفَ عَقْلُهُ؟ فَأَخْبَرَهُ، ثُمَّ قَالَ : إِنَّا لَنَتَحَدَّثُ، أَوْ نَجِدُ فِي الْكُتُبِ أَنَّهُ : " مَا آتَى اللَّهُ سًبْحَانَه عَبْدًا عِلْمًا فَعَمِلَ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الْهُدَى، فَيَسْلُبَهُ عَقْلَهُ حَتَّى يَقْبِضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ "

Abdurahmon ibn Yazid ibn Jobir Saʼddan (rivoyat qilib) aytishicha, u Ibn Munabbihning oldiga kelib, undan Hasan haqida soʻradi va unga: «Uning aqli qanday?» dedi. U unga xabar berdi, soʻng: «Biz shunday deymiz yoki kitoblarda shunday topamiz: Alloh subhonahu bir bandaga ilm berib, u unga hidoyat yoʻlida amal qilsa, Alloh uni Oʻziga olguniga qadar uning aqlini tortib olmaydi», dedi.Абдураҳмон ибн Язид ибн Жобир Саъддан (ривоят қилиб) айтишича, у Ибн Мунаббиҳнинг олдига келиб, ундан Ҳасан ҳақида сўради ва унга: «Унинг ақли қандай?» деди. У унга хабар берди, сўнг: «Биз шундай деймиз ёки китобларда шундай топамиз: Аллоҳ субҳонаҳу бир бандага илм бериб, у унга ҳидоят йўлида амал қилса, Аллоҳ уни Ўзига олгунига қадар унинг ақлини тортиб олмайди», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، عَنْ ابْنِ الْقَاسِمِ بْنِ قَيْسٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ سَيْفٍ الْحِمْصِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو كَبْشَةَ السَّلُولِيُّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، يَقُولُ : " إِنَّ مِنْ أَشَرِّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، عَالِمًا لَا يَنْتَفِعُ بِعِلْمِهِ "

Abu Kabsha as-Saluliy aytdi: Men Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning: «Qiyomat kuni Alloh nazdida odamlarning eng yomon martabalisi — oʻz ilmidan foydalanmagan olimdir», deyayotganini eshitdim.Абу Кабша ас-Салулий айтди: Мен Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг: «Қиёмат куни Аллоҳ наздида одамларнинг энг ёмон мартабалиси — ўз илмидан фойдаланмаган олимдир», деяётганини эшитдим.