أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرٍ الْمِصْرِيُّ L108 ، عَنْ سُلَيْمَانَ أَبِي أَيُّوبَ الْخُزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْأُمَوِيِّ ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ الْمَكِّيِّ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ ، قَالَ : " دَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْأَهْتَمِ L4678 عَلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ مَعَ الْعَامَّةِ فَلَمْ يُفْجَأْ عُمَرُ إِلَّا وَهُوَ بَيْنَ يَدَيْهِ يَتَكَلَّمُ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ : أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِنًا لِمَعْصِيَتِهِمْ، وَالنَّاسُ يَوْمَئِذٍ فِي الْمَنَازِلِ وَالرَّأْيِ مُخْتَلِفُونَ، فَالْعَرَبُ بِشَرِّ تِلْكَ الْمَنَازِلِ : أَهْلُ الْحَجَرِ، وَأَهْلُ الْوَبَرِ، وَأَهْلُ الدَّبَرِ، تُجْتَازُ دُونَهُمْ طَيِّبَاتُ الدُّنْيَا وَرَخَاءُ عَيْشِهَا، لَا يَسْأَلُونَ اللَّهَ جَمَاعَةً، وَلَا يَتْلُونَ لَهُ كِتَابًا، مَيِّتُهُمْ فِي النَّارِ، وَحَيُّهُمْ أَعْمَى نَجِسٌ مَعَ مَا لَا يُحْصَى مِنْ الْمَرْغُوبِ عَنْهُ، وَالْمَزْهُودِ فِيهِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَنْشُرَ عَلَيْهِمْ رَحْمَتَهُ، بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ، صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَلَمْ يَمْنَعْهُمْ ذَلِكَ أَنْ جَرَحُوهُ فِي جِسْمِهِ وَلَقَّبُوهُ فِي اسْمِهِ، وَمَعَهُ كِتَابٌ مِنْ اللَّهِ نَاطِقٌ، لَا يُقُومُ إِلَّا بِأَمْرِهِ، وَلَا يُرْحَلُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، فَلَمَّا أُمِرَ بِالْعَزْمَةِ، وَحُمِلَ عَلَى الْجِهَادِ، انْبَسَطَ لِأَمْرِ اللَّهِ لَوْثُهُ، فَأَفْلَجَ اللَّهُ حُجَّتَهُ، وَأَجَازَ كَلِمَتَهُ، وَأَظْهَرَ دَعْوَتَهُ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا، ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُ أَبُو بَكْرٍ فَسَلَكَ سُنَّتَهُ، وَأَخَذَ سَبِيلَهُ، وَارْتَدَّتْ الْعَرَبُ أَوْ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُمْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا الَّذِي كَانَ قَابِلًا، انْتَزَعَ السُّيُوفَ مِنْ أَغْمَادِهَا، وَأَوْقَدَ النِّيرَانَ فِي شُعُلِهَا، ثُمَّ نَكِبَ بِأَهْلِ الْحَقِّ أَهْلَ الْبَاطِلِ، فَلَمْ يَبْرَحْ يُقَطِّعُ أَوْصَالَهُمْ، وَيَسْقِي الْأَرْضَ دِمَاءَهُمْ، حَتَّى أَدْخَلَهُمْ فِي الَّذِي خَرَجُوا مِنْهُ، وَقَرَّرَهُمْ بِالَّذِي نَفَرُوا عَنْهُ، وَقَدْ كَانَ أَصَابَ مِنْ مَالِ اللَّهِ بَكْرًا ، يَرْتَوِي عَلَيْهِ، وَحَبَشِيَّةً أَرْضَعَتْ وَلَدًا لَهُ، فَرَأَى ذَلِكَ عِنْدَ مَوْتِهِ غُصَّةً فِي حَلْقِهِ، فَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى الْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا عَلَى مِنْهَاجِ صَاحِبِهِ، ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَمَصَّرَ الْأَمْصَارَ، وَخَلَطَ الشِّدَّةَ بِاللِّينِ، وَحَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ، وَشَمَّرَ عَنْ سَاقَيْهِ وَعَدَّ لِلْأُمُورِ أَقْرَانَهَا، وَلِلْحَرْبِ آلَتَهَا، فَلَمَّا أَصَابَهُ فَتَي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَمَرَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَسْأَلُ النَّاسَ : هَلْ يُثْبِتُونَ قَاتِلَهُ : فَلَمَّا قِيلَ : فَتَي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، اسْتَهَلَّ يَحْمَدُ رَبَّهُ أَنْ لَا يَكُونَ أَصَابَهُ ذُو حَقٍّ فِي الْفَيْءِ فَيَحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ إِنَّمَا اسْتَحَلَّ دَمَهُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ حَقِّهِ، وَقَدْ كَانَ أَصَابَ مِنْ مَالِ اللَّهِ بِضْعَةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا، فَكَسَرَ لَهَا رِبَاعَهُ وَكَرِهَ بِهَا كَفَالَةَ أَوْلَادِهِ، فَأَدَّاهَا إِلَى الْخَلِيفَةِ مِنْ بَعْدِهِ، وَفَارَقَ الدُّنْيَا تَقِيًّا نَقِيًّا عَلَى مِنْهَاجِ صَاحِبَيْهِ، ثُمَّ إِنَّكَ يَا عُمَرُ بُنَيُّ الدُّنْيَا وَلَّدَتْكَ مُلُوكُهَا، وَأَلْقَمَتْكَ ثَدْيَيْهَا، وَنَبَتَّ فِيهَا تَلْتَمِسُهَا مَظَانَّهَا، فَلَمَّا وُلِيتَهَا أَلْقَيْتَهَا حَيْثُ أَلْقَاهَا اللَّهُ، هَجَرْتَهَا وَجَفَوْتَهَا، وَقَذِرْتَهَا إِلَّا مَا تَزَوَّدْتَ مِنْهَا، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَلَا بِكَ حَوْبَتَنَا وَكَشَفَ بِكَ كُرْبَتَنَا، فَامْضِ وَلَا تَلْتَفِتْ، فَإِنَّهُ لَا يَعِزُّ عَلَى الْحَقِّ شَيْءٌ، وَلَا يَذِلُّ عَلَى الْبَاطِلِ شَيْءٌ، أَقُولُ قَوْلِي هَذَا، وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ " ، قَالَ أَبُو أَيُّوبَ : فَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، يَقُولُ فِي الشَّيْءِ : قَالَ لِيَ ابْنُ الْأَهْتَمِ : امْضِ وَلَا تَلْتَفِتْ
Xolid ibn Maʼdon aytadi: Abdulloh ibn al-Ahtam Umar ibn Abdulaziz huzuriga oddiy odamlar bilan birga kirdi. Umar toʻsatdan uni oʻz oldida gapirib turgan holda koʻrdi. U Allohga hamd va sano aytdi, soʻng dedi: Ammo baʼd, albatta, Alloh xalqni ularning toatidan behojat, maʼsiyatlaridan omon holda yaratdi. Oʻsha kunlarda odamlar manzillarda ham, qarashlarda ham turlicha edilar. Arablar esa oʻsha manzillarning eng yomonida edilar: tosh ahli, jun chodir ahli va yara ahli edilar. Dunyoning yaxshiliklari va turmushining farovonligi ulardan chetlab oʻtardi. Ular Allohga jamoat boʻlib iltijo qilmas, Unga kitob tilovat qilmas edilar. Oʻliklari doʻzaxda, tiriklari koʻr va nopok edi, bularga qoʻshimcha yuz oʻgiriladigan va rad etiladigan sanoqsiz (yomon) ishlar bor edi. Alloh ularga oʻz rahmatini yoyishni iroda qilganda, ularga oʻzlaridan boʻlgan bir elchini yubordi: {sizlarga yetgan mashaqqat unga ogʻirdir, u sizlarga (hidoyatni) juda istaydi, moʻminlarga esa raufdir, rahimdir}. Alloh unga salavot aytsin, u zotga salom, Allohning rahmati va barakalari boʻlsin. Bu ularni u zotning badanini yaralashdan va ismiga (yomon) laqab qoʻyishdan toʻsmadi. U zot bilan birga Allohdan boʻlgan soʻzlovchi bir kitob bor edi: u zot faqat uning buyrugʻi bilan turar, faqat uning izni bilan safarga chiqar edilar. U zotga qatʼiy amr buyurilib, jihodga daʼvat qilinganda, u zotning qudrati Allohning amri uchun yoyildi. Bas, Alloh u zotning hujjatini gʻolib qildi, kalimasini oʻtkazdi, daʼvatini zohir qildi va u zot dunyodan taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng u zotdan keyin Abu Bakr turdi va u zotning sunnatidan yurdi, yoʻlidan bordi. Arablar — yoki ulardan shunday qilganlar — dindan qaytdilar. U esa Rasululloh ﷺdan keyin ulardan (u zot) qabul qiladigan narsadan boshqasini qabul qilishdan bosh tortdi. Qilichlarni qinlaridan sugʻurdi, olovlarni yondirdi, soʻng haq ahli bilan botil ahlini urdi. U ularning bandlarini uzishda va yerni ularning qonlari bilan sugʻorishda davom etdi, toki ularni chiqib ketgan (dinlariga) qaytarib kiritguncha va yuz oʻgirgan narsalarida ularni qaror toptirguncha. U Allohning molidan suv tashiydigan bir yosh tuyani va bolasini emizgan bir habashiy choʻrini olgan edi. Oʻlimi paytida buni tomogʻidagi bir tiqilish deb bildi va uni oʻzidan keyingi xalifaga topshirdi hamda dunyodan sohibining yoʻlida, taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng undan keyin Umar ibn Xattob turdi. U shaharlar barpo qildi, qattiqlikni yumshoqlik bilan aralashtirdi, bilaklarini shimardi, boldirlarini ochdi, ishlarga oʻz muvofiqlarini va urushga uning asbobini tayyorladi. Mugʻira ibn Shuʼbaning yigiti unga (zarba) yetkazganda, u Ibn Abbosga odamlardan: qotilini aniqlay olyaptilarmi, deb soʻrashni buyurdi. «Mugʻira ibn Shuʼbaning yigiti», deyilganda, u Robbiga hamd aytishni boshladi — unga fayʼda haqqi bor kishi (zarba) yetkazmagani uchun, aks holda u: sen mening haqqimni oʻzingga halol qilganing uchun men ham sening qoningni halol qildim, deb unga hujjat keltirgan boʻlardi. U Allohning molidan sakson necha ming (dirham) olgan edi. Buning uchun mulklarini boʻlib sotdi va bu sababli farzandlarining kafilligini ham xush koʻrmadi. Uni oʻzidan keyingi xalifaga topshirdi va dunyodan ikki sohibining yoʻlida, taqvodor va pok holda ayrildi. Soʻng, ey Umar, sen dunyoning oʻgʻiljonisan: uning podshohlari seni tugʻdirdi, u senga ikki koʻkragini emizdi va sen unda oʻsib, uni oʻz joylaridan izlab yurding. Unga voliy boʻlganingda esa, uni Alloh tashlagan joyga tashlading; undan hijrat qilding, undan yuz oʻgirding va oʻzing zod qilib olgan narsadan boshqasini iflos bilding. Sen orqali gunohimizni ketkazgan va musibatimizni kushoyish qilgan Allohga hamd boʻlsin. Bas, yur va oʻgirilib qarama. Chunki haq oldida hech narsa aziz emas va botil ustida hech narsa xor boʻlmaydi. Men bu soʻzimni aytaman va oʻzim uchun ham, moʻmin erkaklar va moʻmina ayollar uchun ham Allohdan magʻfirat soʻrayman. Abu Ayyub aytdi: Umar ibn Abdulaziz bir ish haqida: «Menga Ibn al-Ahtam: yur va oʻgirilib qarama, degan edi», der edi.Холид ибн Маъдон айтади: Абдуллоҳ ибн ал-Аҳтам Умар ибн Абдулазиз ҳузурига оддий одамлар билан бирга кирди. Умар тўсатдан уни ўз олдида гапириб турган ҳолда кўрди. У Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг деди: Аммо баъд, албатта, Аллоҳ халқни уларнинг тоатидан беҳожат, маъсиятларидан омон ҳолда яратди. Ўша кунларда одамлар манзилларда ҳам, қарашларда ҳам турлича эдилар. Араблар эса ўша манзилларнинг энг ёмонида эдилар: тош аҳли, жун чодир аҳли ва яра аҳли эдилар. Дунёнинг яхшиликлари ва турмушининг фаровонлиги улардан четлаб ўтарди. Улар Аллоҳга жамоат бўлиб илтижо қилмас, Унга китоб тиловат қилмас эдилар. Ўликлари дўзахда, тириклари кўр ва нопок эди, буларга қўшимча юз ўгириладиган ва рад этиладиган саноқсиз (ёмон) ишлар бор эди. Аллоҳ уларга ўз раҳматини ёйишни ирода қилганда, уларга ўзларидан бўлган бир элчини юборди: {сизларга етган машаққат унга оғирдир, у сизларга (ҳидоятни) жуда истайди, мўминларга эса рауфдир, раҳимдир}. Аллоҳ унга салавот айтсин, у зотга салом, Аллоҳнинг раҳмати ва баракалари бўлсин. Бу уларни у зотнинг баданини яралашдан ва исмига (ёмон) лақаб қўйишдан тўсмади. У зот билан бирга Аллоҳдан бўлган сўзловчи бир китоб бор эди: у зот фақат унинг буйруғи билан турар, фақат унинг изни билан сафарга чиқар эдилар. У зотга қатъий амр буюрилиб, жиҳодга даъват қилинганда, у зотнинг қудрати Аллоҳнинг амри учун ёйилди. Бас, Аллоҳ у зотнинг ҳужжатини ғолиб қилди, калимасини ўтказди, даъватини зоҳир қилди ва у зот дунёдан тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг у зотдан кейин Абу Бакр турди ва у зотнинг суннатидан юрди, йўлидан борди. Араблар — ёки улардан шундай қилганлар — диндан қайтдилар. У эса Расулуллоҳ ﷺдан кейин улардан (у зот) қабул қиладиган нарсадан бошқасини қабул қилишдан бош тортди. Қиличларни қинларидан суғурди, оловларни ёндирди, сўнг ҳақ аҳли билан ботил аҳлини урди. У уларнинг бандларини узишда ва ерни уларнинг қонлари билан суғоришда давом этди, токи уларни чиқиб кетган (динларига) қайтариб киритгунча ва юз ўгирган нарсаларида уларни қарор топтиргунча. У Аллоҳнинг молидан сув ташийдиган бир ёш туяни ва боласини эмизган бир ҳабаший чўрини олган эди. Ўлими пайтида буни томоғидаги бир тиқилиш деб билди ва уни ўзидан кейинги халифага топширди ҳамда дунёдан соҳибининг йўлида, тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг ундан кейин Умар ибн Хаттоб турди. У шаҳарлар барпо қилди, қаттиқликни юмшоқлик билан аралаштирди, билакларини шимарди, болдирларини очди, ишларга ўз мувофиқларини ва урушга унинг асбобини тайёрлади. Муғира ибн Шуъбанинг йигити унга (зарба) етказганда, у Ибн Аббосга одамлардан: қотилини аниқлай оляптиларми, деб сўрашни буюрди. «Муғира ибн Шуъбанинг йигити», дейилганда, у Роббига ҳамд айтишни бошлади — унга файъда ҳаққи бор киши (зарба) етказмагани учун, акс ҳолда у: сен менинг ҳаққимни ўзингга ҳалол қилганинг учун мен ҳам сенинг қонингни ҳалол қилдим, деб унга ҳужжат келтирган бўларди. У Аллоҳнинг молидан саксон неча минг (дирҳам) олган эди. Бунинг учун мулкларини бўлиб сотди ва бу сабабли фарзандларининг кафиллигини ҳам хуш кўрмади. Уни ўзидан кейинги халифага топширди ва дунёдан икки соҳибининг йўлида, тақводор ва пок ҳолда айрилди. Сўнг, эй Умар, сен дунёнинг ўғилжонисан: унинг подшоҳлари сени туғдирди, у сенга икки кўкрагини эмизди ва сен унда ўсиб, уни ўз жойларидан излаб юрдинг. Унга волий бўлганингда эса, уни Аллоҳ ташлаган жойга ташладинг; ундан ҳижрат қилдинг, ундан юз ўгирдинг ва ўзинг зод қилиб олган нарсадан бошқасини ифлос билдинг. Сен орқали гуноҳимизни кетказган ва мусибатимизни кушойиш қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин. Бас, юр ва ўгирилиб қарама. Чунки ҳақ олдида ҳеч нарса азиз эмас ва ботил устида ҳеч нарса хор бўлмайди. Мен бу сўзимни айтаман ва ўзим учун ҳам, мўмин эркаклар ва мўмина аёллар учун ҳам Аллоҳдан мағфират сўрайман. Абу Айюб айтди: Умар ибн Абдулазиз бир иш ҳақида: «Менга Ибн ал-Аҳтам: юр ва ўгирилиб қарама, деган эди», дер эди.