أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ أَيْمَنَ الْمَكِّيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ حَدِّثْنِي بِحَدِيثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتَهُ مِنْهُ أَرْوِيهِ عَنْكَ، فَقَالَ جَابِرٌ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفُرُهُ، فَلَبِثْنَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا نَطْعَمُ طَعَامًا، وَلَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَعَرَضَتْ فِي الْخَنْدَقِ كُدْيَةٌ فَجِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذِهِ كُدْيَةٌ قَدْ عَرَضَتْ، فِي الْخَنْدَقِ فَرَشَشْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ، فَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ، فَأَخَذَ الْمِعْوَلَ، أَوْ الْمِسْحَاةَ، ثُمَّ سَمَّى ثَلَاثًا، ثُمَّ ضَرَبَ فَعَادَتْ كَثِيبًا أَهْيَلَ، فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، ائْذَنْ لِي، قَالَ : فَأَذِنَ لِي، فَجِئْتُ امْرَأَتِي، فَقُلْتُ : ثَكِلَتْكِ أُمُّكِ قَدْ رَأَيْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْئًا لَا صَبْرَ لِي عَلَيْهِ، فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَيْءٍ؟، فَقَالَتْ : عِنْدِي صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَعَنَاقٌ، قَالَ : فَطَحَنَّا الشَّعِيرَ، وَذَبَحْنَا الْعَنَاقَ، وَسَلَخْتُهَا، وَجَعَلْتُهَا، فِي الْبُرْمَةِ وَعَجَنْتُ الشَّعِيرَ، قَالَ : ثُمَّ قَالَ : رَجَعْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَبِثْتُ سَاعَةً، ثُمَّ اسْتَأْذَنْتُهُ الثَّانِيَةَ فَأَذِنَ لِي، فَجِئْتُ، فَإِذَا الْعَجِينُ قَدْ أَمْكَنَ، فَأَمَرْتُهَا بِالْخَبْزِ وَجَعَلْتُ الْقِدْرَ عَلَى الْأَثَاثِي، قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ : إِنَّمَا هِيَ الْأَثَافِيُّ وَلَكِنْ هَكَذَا، قَالَ : ثُمَّ جِئْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقُلْتُ : إِنَّ عِنْدَنَا طُعَيِّمًا لَنَا، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَقُومَ مَعِي أَنْتَ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلَانِ مَعَكَ، فَقَالَ : " وَكَمْ هُوَ؟ "، قُلْتُ : صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَعَنَاقٌ، فَقَالَ : " ارْجِعْ إِلَى أَهْلِكَ وَقُلْ لَهَا لَا تَنْزِعْ الْقِدْرَ مِنْ الْأَثَافِيِّ، وَلَا تُخْرِجْ الْخُبْزَ مِنْ التَّنُّورِ حَتَّى آتِيَ "، ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ : " قُومُوا إِلَى بَيْتِ جَابِرٍ "، قَالَ : فَاسْتَحْيَيْتُ حَيَاءً لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي : ثَكِلَتْكِ أُمُّكِ، قَدْ جَاءَكِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِأَصْحَابِهِ أَجْمَعِينَ، فَقَالَتْ : أَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَكَ : كَمْ الطَّعَامُ؟، فَقُلْتُ : نَعَمْ، فَقَالَتْ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَدْ أَخْبَرْتَهُ بِمَا كَانَ عِنْدَنَا، قَالَ : فَذَهَبَ عَنِّي بَعْضُ مَا كُنْتُ أَجِدُ، وَقُلْتُ : لَقَدْ صَدَقْتِ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَخَلَ، ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ : " لَا تَضَاغَطُوا "، " ثُمَّ بَرَّكَ عَلَى التَّنُّورِ وَعَلَى الْبُرْمَةِ "، قَالَ : فَجَعَلْنَا نَأْخُذُ مِنْ التَّنُّورِ الْخُبْزَ، وَنَأْخُذُ اللَّحْمَ مِنْ الْبُرْمَةِ، فَنُثَرِّدُ وَنَغْرِفُ لَهُمْ، وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِيَجْلِسْ عَلَى الصَّحْفَةِ سَبْعَةٌ أَوْ ثَمَانِيَةٌ "، فَإِذَا أَكَلُوا كَشَفْنَا عَنْ التَّنُّورِ، وَكَشَفْنَا عَنْ الْبُرْمَةِ، فَإِذَا هُمَا أَمْلَأُ مِمَّا كَانَا، فَلَمْ نَزَلْ نَفْعَلُ ذَلِكَ كُلَّمَا فَتَحْنَا التَّنُّورَ وَكَشَفْنَا عَنْ الْبُرْمَةِ، وَجَدْنَاهُمَا أَمْلَأَ مَا كَانَا حَتَّى شَبِعَ الْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ، وَبَقِيَ طَائِفَةٌ مِنْ الطَّعَامِ، فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ النَّاسَ قَدْ أَصَابَتْهُمْ مَخْمَصَةٌ، فَكُلُوا وَأَطْعِمُوا "، فَلَمْ نَزَلْ يَوْمَنَا ذَلِكَ نَأْكُلُ وَنُطْعِمُ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُمْ كَانُوا ثَمَانَ مِئَةٍ، أَوْ قَالَ : ثَلَاثَ مِئَةٍ، قَالَ أَيْمَنُ : لَا أَدْرِي أَيُّهُمَا قَالَ
Ayman aytadi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)ga: «Menga Rasululloh ﷺdan oʻzingiz eshitgan bir hadisni soʻzlab bering, men uni sizdan rivoyat qilay», dedim. Jobir dedi: Xandaq kuni biz Rasululloh ﷺ bilan birga xandaq qazayotgan edik. Uch kun taom yemay turdik, unga qurbimiz ham yetmasdi. Xandaqda qattiq bir tepalik chiqib qoldi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, xandaqda mana shu qattiq tepalik chiqib qoldi», dedim. Biz uning ustiga suv sepdik. Nabiy ﷺ qorinlariga tosh bogʻlangan holda turdilar, ketmonni yoki belkurakni oldilar, soʻng uch marta bismillo aytdilar va urdilar. U toʻkiladigan qum uyumiga aylandi. Men Rasululloh ﷺdan buni koʻrganimda: «Yo Rasululloh, menga izn bering», dedim. U zot menga izn berdilar. Men xotinimning oldiga kelib: «Onang seni yoʻqotsin! Men Rasululloh ﷺdan sabr qilolmaydigan bir narsani koʻrdim. Sanda biror narsa bormi?» dedim. U: «Menda bir soʻ arpa va bir uloqcha bor», dedi. Biz arpani tortdik, uloqchani soʻydik, men uni terisini shildim va qozonga soldim, arpani esa xamir qildim. Soʻng Nabiy ﷺning oldiga qaytdim va bir soat turdim. Keyin u zotdan ikkinchi marta izn soʻradim, u zot menga izn berdilar. Kelsam, xamir koʻtarilibdi. Men xotinimga non yopishni buyurdim va qozonni oʻchoqning toshlariga qoʻydim. Abu Abdurrahmon aytdi: U «asofiy»dir, lekin shunday aytdi. Soʻng Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Bizda ozgina taomimiz bor. Agar maʼqul koʻrsangiz, oʻzingiz va yoningizda bir yoki ikki kishi bilan men bilan yuring», dedim. U zot: «U qancha?» dedilar. Men: «Bir soʻ arpa va bir uloqcha», dedim. U zot: «Ahlingning oldiga qayt va unga ayt: men kelmagunimcha qozonni oʻchoq toshlaridan tushirmasin, nonni tandirdan chiqarmasin», dedilar. Soʻng odamlarga: «Jobirning uyiga turinglar», dedilar. Men shunday uyaldimki, uni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Xotinimga: «Onang seni yoʻqotsin! Senikiga Rasululloh ﷺ butun sahobalari bilan keldilar», dedim. U: «Nabiy ﷺ sendan: taom qancha, deb soʻraganmidilar?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq, sen u zotga bizda bori nima ekanini aytgansan-ku», dedi. Shunda koʻnglimdagi narsaning bir qismi ketdi va men: «Toʻgʻri aytding», dedim. Nabiy ﷺ kelib kirdilar, soʻng sahobalariga: «Bir-biringizni siqmanglar», dedilar. Soʻng tandirga va qozonga baraka duosini qildilar. Biz tandirdan non olar, qozondan goʻsht olar, tarid qilib, ularga suzib berar edik. Nabiy ﷺ: «Bir laganga yetti yoki sakkiz kishi oʻtirsin», dedilar. Ular yeb boʻlganlarida, tandirni ochib, qozonni ochib qarasak, ikkovi avvalgisidan toʻlaroq edi. Biz shunday qilishda davom etdik: har gal tandirni ochsak va qozonni ochsak, ikkovini oldingidan toʻlaroq topardik, toki barcha musulmonlar toʻyguncha. Taomdan yana bir qismi qoldi. Rasululloh ﷺ bizga: «Odamlarni ochlik tutgan. Yenglar va (boshqalarga) yediringlar», dedilar. Biz oʻsha kunimizda yeyish va yedirishda davom etdik. (Rovi) aytdi: U menga xabar berdiki, ular sakkiz yuz kishi edilar, yoki uch yuz kishi dedi. Ayman aytdi: Ikkovidan qaysi birini aytganini bilmayman.Айман айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)га: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан ўзингиз эшитган бир ҳадисни сўзлаб беринг, мен уни сиздан ривоят қилай», дедим. Жобир деди: Хандақ куни биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга хандақ қазаётган эдик. Уч кун таом емай турдик, унга қурбимиз ҳам етмасди. Хандақда қаттиқ бир тепалик чиқиб қолди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, хандақда мана шу қаттиқ тепалик чиқиб қолди», дедим. Биз унинг устига сув сепдик. Набий ﷺ қоринларига тош боғланган ҳолда турдилар, кетмонни ёки белкуракни олдилар, сўнг уч марта бисмилло айтдилар ва урдилар. У тўкиладиган қум уюмига айланди. Мен Расулуллоҳ ﷺдан буни кўрганимда: «Ё Расулуллоҳ, менга изн беринг», дедим. У зот менга изн бердилар. Мен хотинимнинг олдига келиб: «Онанг сени йўқотсин! Мен Расулуллоҳ ﷺдан сабр қилолмайдиган бир нарсани кўрдим. Санда бирор нарса борми?» дедим. У: «Менда бир сў арпа ва бир улоқча бор», деди. Биз арпани тортдик, улоқчани сўйдик, мен уни терисини шилдим ва қозонга солдим, арпани эса хамир қилдим. Сўнг Набий ﷺнинг олдига қайтдим ва бир соат турдим. Кейин у зотдан иккинчи марта изн сўрадим, у зот менга изн бердилар. Келсам, хамир кўтарилибди. Мен хотинимга нон ёпишни буюрдим ва қозонни ўчоқнинг тошларига қўйдим. Абу Абдурраҳмон айтди: У «асофий»дир, лекин шундай айтди. Сўнг Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Бизда озгина таомимиз бор. Агар маъқул кўрсангиз, ўзингиз ва ёнингизда бир ёки икки киши билан мен билан юринг», дедим. У зот: «У қанча?» дедилар. Мен: «Бир сў арпа ва бир улоқча», дедим. У зот: «Аҳлингнинг олдига қайт ва унга айт: мен келмагунимча қозонни ўчоқ тошларидан туширмасин, нонни тандирдан чиқармасин», дедилар. Сўнг одамларга: «Жобирнинг уйига туринглар», дедилар. Мен шундай уялдимки, уни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Хотинимга: «Онанг сени йўқотсин! Сеникига Расулуллоҳ ﷺ бутун саҳобалари билан келдилар», дедим. У: «Набий ﷺ сендан: таом қанча, деб сўраганмидилар?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ, сен у зотга бизда бори нима эканини айтгансан-ку», деди. Шунда кўнглимдаги нарсанинг бир қисми кетди ва мен: «Тўғри айтдинг», дедим. Набий ﷺ келиб кирдилар, сўнг саҳобаларига: «Бир-бирингизни сиқманглар», дедилар. Сўнг тандирга ва қозонга барака дуосини қилдилар. Биз тандирдан нон олар, қозондан гўшт олар, тарид қилиб, уларга сузиб берар эдик. Набий ﷺ: «Бир лаганга етти ёки саккиз киши ўтирсин», дедилар. Улар еб бўлганларида, тандирни очиб, қозонни очиб қарасак, иккови аввалгисидан тўлароқ эди. Биз шундай қилишда давом этдик: ҳар гал тандирни очсак ва қозонни очсак, икковини олдингидан тўлароқ топардик, токи барча мусулмонлар тўйгунча. Таомдан яна бир қисми қолди. Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Одамларни очлик тутган. Енглар ва (бошқаларга) едиринглар», дедилар. Биз ўша кунимизда ейиш ва едиришда давом этдик. (Рови) айтди: У менга хабар бердики, улар саккиз юз киши эдилар, ёки уч юз киши деди. Айман айтди: Икковидан қайси бирини айтганини билмайман.