أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ سُلَيْمَانَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأِنْطَاكِيُّ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبَّادٍ الْخَوَّاصِ الشَّامِيِّ أَبِي عُتْبَةَ ، قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ، اعْقِلُوا وَالْعَقْلُ نِعْمَةٌ، فَرُبَّ ذِي عَقْلٍ قَدْ شُغِلَ قَلْبُهُ بِالتَّعَمُّقِ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ ضَرَرٌ، عَنْ الِانْتِفَاعِ بِمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ حَتَّى صَارَ عَنْ ذَلِكَ سَاهِيًا، وَمِنْ فَضْلِ عَقْلِ الْمَرْءِ تَرْكُ النَّظَرِ فِيمَا لَا نَظَرَ فِيهِ حَتَّى لَا يَكُونَ فَضْلُ عَقْلِهِ وَبَالًا عَلَيْهِ فِي تَرْكِ مُنَافَسَةِ مَنْ هُوَ دُونَهُ فِي الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، أَوْ رَجُلٍ شُغِلَ قَلْبُهُ بِبِدْعَةٍ قَلَّدَ فِيهَا دِينَهُ رِجَالًا دُونَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَوْ اكْتَفَى بِرَأْيِهِ فِيمَا لَا يَرَى الْهُدَى إِلَّا فِيهَا، وَلَا يَرَى الضَّلَالَةَ إِلَّا بِتَرْكِهَا، يَزْعُمُ أَنَّهُ أَخَذَهَا مِنْ الْقُرْآنِ وَهُوَ يَدْعُو إِلَى فِرَاقِ الْقُرْآنِ، أَفَمَا كَانَ لِلْقُرْآنِ حَمَلَةٌ قَبْلَهُ وَقَبْلَ أَصْحَابِهِ يَعْمَلُونَ بِمُحْكَمِهِ ، وَيُؤْمِنُونَ بِمُتَشَابِهِهِ؟ وَكَانُوا مِنْهُ عَلَى مَنَارٍ لِوَضَحِ الطَّرِيقِ، وَكَانَ الْقُرْآنُ إِمَامَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِمَامًا لِأَصْحَابِهِ، وَكَانَ أَصْحَابُهُ أَئِمَّةً لِمَنْ بَعْدَهُمْ رِجَالٌ مَعْرُوفُونَ مَنْسُوبُونَ فِي الْبُلْدَانِ، مُتَّفِقُونَ فِي الرَّدِّ عَلَى أَصْحَابِ الْأَهْوَاءِ مَعَ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنْ الِاخْتِلَافِ، وَتَسَكَّعَ أَصْحَابُ الْأَهْوَاءِ بِرَأْيِهِمْ فِي سُبُلٍ مُخْتَلِفَةٍ جَائِرَةٍ عَنْ الْقَصْدِ، مُفَارِقَةٍ لِلصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، فَتَوَّهَتْ بِهِمْ أَدِلَّاؤُهُمْ فِي مَهَامِهَ مُضِلَّةٍ، فَأَمْعَنُوا فِيهَا مُتَعَسِّفِينَ فِي تِيهِهِمْ، كُلَّمَا أَحْدَثَ لَهُمْ الشَّيْطَانُ بِدْعَةً فِي ضَلَالَتِهِمْ، انْتَقَلُوا مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَطْلُبُوا أَثَرَ السَّالِفِينَ، وَلَمْ يَقْتَدُوا بِالْمُهَاجِرِينَ، وَقَدْ ذُكِرَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ لِزِيَادٍ : هَلْ تَدْرِي مَا يَهْدِمُ الْإِسْلَامَ؟ زَلَّةُ عَالِمٍ، وَجِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ، وَأَئِمَّةٌ مُضِلُّونَ، اتَّقُوا اللَّهَ وَمَا حَدَثَ فِي قُرَّائِكُمْ وَأَهْلِ مَسَاجِدِكُمْ مِنْ الْغِيبَةِ، وَالنَّمِيمَةِ، وَالْمَشْيِ بَيْنَ النَّاسِ بِوَجْهَيْنِ وَلِسَانَيْنِ، وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ مَنْ كَانَ ذَا وَجْهَيْنِ فِي الدُّنْيَا، كَانَ ذَا وَجْهَيْنِ فِي النَّارِ، يَلْقَاكَ صَاحِبُ الْغِيبَةِ فَيَغْتَابُ عِنْدَكَ مَنْ يَرَى أَنَّكَ تُحِبُّ غِيبَتَهُ، وَيُخَالِفُكَ إِلَى صَاحِبِكَ فَيَأْتِيهِ عَنْكَ بِمِثْلِهِ، فَإِذَا هُوَ قَدْ أَصَابَ عِنْدَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا حَاجَتَهُ، وَخَفِيَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا مَا أُتِيَ بِهِ عِنْدَ صَاحِبِهِ، حُضُورُهُ عِنْدَ مَنْ حَضَرَهُ حُضُورُ الْإِخْوَانِ، وَغَيْبَتُهُ عَنْ مَنْ غَابَ عَنْهُ غَيْبَةُ الْأَعْدَاءِ، مَنْ حَضَرَ مِنْهُمْ كَانَتْ لَهُ الْأَثَرَةُ، وَمَنْ غَابَ مِنْهُمْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حُرْمَةٌ، يَفْتِنُ مَنْ حَضَرَهُ بِالتَّزْكِيَةِ، وَيَغْتَابُ مَنْ غَابَ عَنْهُ بِالْغِيبَةِ، فَيَا لَعِبَادَ اللَّهِ أَمَا فِي الْقَوْمِ مِنْ رَشِيدٍ وَلَا مُصْلِحٍ بِهِ يَقْمَعُ هَذَا عَنْ مَكِيدَتِهِ، وَيَرُدُّهُ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ؟ بَلْ عَرَفَ هَوَاهُمْ فِيمَا مَشَى بِهِ إِلَيْهِمْ، فَاسْتَمْكَنَ مِنْهُمْ وَأَمْكَنُوهُ مِنْ حَاجَتِهِ، فَأَكَلَ بِدِينِهِ مَعَ أَدْيَانِهِمْ، فَاللَّهَ اللَّهَ، ذُبُّوا عَنْ حُرَمِ أَغْيَابِكُمْ، وَكُفُّوا أَلْسِنَتَكُمْ عَنْهُمْ إِلَّا مِنْ خَيْرٍ، وَنَاصِحُوا اللَّهَ فِي أُمَّتِكُمْ إِذْ كُنْتُمْ حَمَلَةَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَإِنَّ الْكِتَابَ لَا يَنْطِقُ حَتَّى يُنْطَقَ بِهِ، وَإِنَّ السُّنَّةَ لَا تَعْمَلُ حَتَّى يُعْمَلَ بِهَا، فَمَتَى يَتَعَلَّمُ الْجَاهِلُ إِذَا سَكَتَ الْعَالِمُ، فَلَمْ يُنْكِرْ مَا ظَهَرَ، وَلَمْ يَأْمُرْ بِمَا تُرِكَ؟ وَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ، اتَّقُوا اللَّهَ فَإِنَّكُمْ فِي زَمَانٍ رَقَّ فِيهِ الْوَرَعُ، وَقَلَّ فِيهِ الْخُشُوعُ، وَحَمَلَ الْعِلْمَ مُفْسِدُوهُ، فَأَحَبُّوا أَنْ يُعْرَفُوا بِحَمْلِهِ، وَكَرِهُوا أَنْ يُعْرَفُوا بِإِضَاعَتِهِ، فَنَطَقُوا فِيهِ بِالْهَوَى لَمَّا أَدْخَلُوا فِيهِ مِنْ الْخَطَإِ، وَحَرَّفُوا الْكَلِمَ عَمَّا تَرَكُوا مِنْ الْحَقِّ إِلَى مَا عَمِلُوا بِهِ مِنْ بَاطِلٍ، فَذُنُوبُهُمْ ذُنُوبٌ لَا يُسْتَغْفَرُ مِنْهَا، وَتَقْصِيرُهُمْ تَقْصِيرٌ لَا يُعْتَرَفُ بِهِ، كَيْفَ يَهْتَدِي الْمُسْتَدِلُّ الْمُسْتَرْشِدُ إِذَا كَانَ الدَّلِيلُ حَائِرًا؟ أَحَبُّوا الدُّنْيَا، وَكَرِهُوا مَنْزِلَةَ أَهْلِهَا، فَشَارَكُوهُمْ فِي الْعَيْشِ، وَزَايَلُوهُمْ بِالْقَوْلِ، وَدَافَعُوا بِالْقَوْلِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنْ يُنْسَبُوا إِلَى عَمَلِهِمْ، فَلَمْ يَتَبَرَّءُوا مِمَّا انْتَفَوْا مِنْهُ، وَلَمْ يَدْخُلُوا فِيمَا نَسَبُوا إِلَيْهِ أَنْفُسَهُمْ، لِأَنَّ الْعَامِلَ بِالْحَقِّ مُتَكَلِّمٌ وَإِنْ سَكَتَ، وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ : إِنِّي لَسْتُ كُلَّ كَلَامِ الْحَكِيمِ أَتَقَبَّلُ : وَلَكِنِّي أَنْظُرُ إِلَى هَمِّهِ وَهَوَاهُ، فَإِنْ كَانَ هَمُّهُ وَهَوَاهُ لِي، جَعَلْتُ صَمْتَهُ حَمْدًا وَوَقَارًا، لِي وَإِنْ لَمْ يَتَكَلَّمْ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى : # مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا سورة الجمعة آية 5 # : كُتُبًا، وَقَالَ : # خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ سورة البقرة آية 63 #، قَالَ : الْعَمَلُ بِمَا فِيهِ، وَلَا تَكْتَفُوا مِنْ السُّنَّةِ بِانْتِحَالِهَا بِالْقَوْلِ دُونَ الْعَمَلِ بِهَا، فَإِنَّ انْتِحَالَ السُّنَّةِ دُونَ الْعَمَلِ بِهَا كَذِبٌ بِالْقَوْلِ مَعَ إِضَاعَةِ الْعَمَلِ، وَلَا تَعِيبُوا بِالْبِدَعِ تَزَيُّنًا بِعَيْبِهَا، فَإِنَّ فَسَادَ أَهْلِ الْبِدَعِ لَيْسَ بِزَائِدٍ فِي صَلَاحِكُمْ، وَلَا تَعِيبُوهَا بَغْيًا عَلَى أَهْلِهَا، فَإِنَّ الْبَغْيَ مِنْ فَسَادِ أَنْفُسِكُمْ، وَلَيْسَ يَنْبَغِي لِلطَّبِيبِ أَنْ يُدَاوِيَ الْمَرْضَى بِمَا يُبَرِّئُهُمْ وَيُمْرِضُهُ، فَإِنَّهُ إِذَا مَرِضَ، اشْتَغَلَ بِمَرَضِهِ عَنْ مُدَاوَاتِهِمْ، وَلَكِنْ يَنْبَغِي أَنْ يَلْتَمِسَ لِنَفْسِهِ الصِّحَّةَ لِيَقْوَى بِهِ عَلَى عِلَاجِ الْمَرْضَى، فَلْيَكُنْ أَمْرُكُمْ فِيمَا تُنْكِرُونَ عَلَى إِخْوَانِكُمْ نَظَرًا مِنْكُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَنَصِيحَةً مِنْكُمْ لِرَبِّكُمْ، وَشَفَقَةً مِنْكُمْ عَلَى إِخْوَانِكُمْ، وَأَنْ تَكُونُوا مَعَ ذَلِكَ بِعُيُوبِ أَنْفُسِكُمْ أَعْنَى مِنْكُمْ بِعُيُوبِ غَيْرِكُمْ، وَأَنْ يَسْتَفْطِمَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا النَّصِيحَةَ، وَأَنْ يَحْظَى عِنْدَكُمْ مَنْ بَذَلَهَا لَكُمْ وَقَبِلَهَا مِنْكُمْ، وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ رَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَهْدَى إِلَيَّ عُيُوبِي، تُحِبُّونَ أَنْ تَقُولُوا فَيُحْتَمَلَ لَكُمْ، وَإِنْ قِيلَ لَكُمْ مِثْلُ الَّذِي قُلْتُمْ، غَضِبْتُمْ ، تَجِدُونَ عَلَى النَّاسِ فِيمَا تُنْكِرُونَ مِنْ أُمُورِهِمْ، وَتَأْتُونَ مِثْلَ ذَلِكَ أَفَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يُؤْخَذَ عَلَيْكُمْ؟ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ وَرَأْيَ أَهْلِ زَمَانِكُمْ، وَتَثَبَّتُوا قَبْلَ أَنْ تَكَلَّمُوا، وَتَعَلَّمُوا قَبْلَ أَنْ تَعْمَلُوا، فَإِنَّهُ يَأْتِي زَمَانٌ يَشْتَبِهُ فِيهِ الْحَقُّ وَالْبَاطِلُ، وَيَكُونُ الْمَعْرُوفُ فِيهِ مُنْكَرًا، وَالْمُنْكَرُ فِيهِ مَعْرُوفًا، فَكَمْ مِنْ مُتَقَرِّبٍ إِلَى اللَّهِ بِمَا يُبَاعِدُهُ، وَمُتَحَبِّبٍ إِلَيْهِ بِمَا يُغْضِبُهُ عَلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : # أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا سورة فاطر آية 8 #، فَعَلَيْكُمْ بِالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ حَتَّى يَبْرُزَ لَكُمْ وَاضِحُ الْحَقِّ بِالْبَيِّنَةِ، فَإِنَّ الدَّاخِلَ فِيمَا لَا يَعْلَمُ بِغَيْرِ عِلْمٍ آثِمٌ، وَمَنْ نَظَرَ لِلَّهِ، نَظَرَ اللَّهُ لَهُ، عَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ فَأْتَمُّوا بِهِ، وَأُمُّوا بِهِ، وَعَلَيْكُمْ بِطَلَبِ أَثَرِ الْمَاضِينَ، فِيهِ، وَلَوْ أَنَّ الْأَحْبَارَ وَالرُّهْبَانَ لَمْ يَتَّقُوا زَوَالَ مَرَاتِبِهِمْ، وَفَسَادَ مَنْزِلَتِهِمْ بِإِقَامَةِ الْكِتَابِ بأَعْمَالِهِمُ، وَتِبْيَانِهِ مَا حَرَّفُوهُ وَلَا كَتَمُوهُ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا خَالَفُوا الْكِتَابَ بِأَعْمَالِهِمْ، الْتَمَسُوا أَنْ يَخْدَعُوا قَوْمَهُمْ عَمَّا صَنَعُوا مَخَافَةَ أَنْ تَفْسُدَ مَنَازِلُهُمْ، وَأَنْ يَتَبَيَّنَ لِلنَّاسِ فَسَادُهُمْ فَحَرَّفُوا الْكِتَابَ بِالتَّفْسِيرِ، وَمَا لَمْ يَسْتَطِيعُوا تَحْرِيفَهُ، كَتَمُوهُ، فَسَكَتُوا عَنْ صَنِيعِ أَنْفُسِهِمْ إِبْقَاءً عَلَى مَنَازِلِهِمْ، وَسَكَتُوا عَمَّا صَنَعَ قَوْمُهُمْ مُصَانَعَةً لَهُمْ، وَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ، بَلْ مَالَئوا عَلَيْهِ وَرَقَّقُوا لَهُمْ فِيهِ "
Abbod ibn Abbod al-Xavvos ash-Shomiy Abu Utba aytdi: «Ammo baʼd. Aql yuritinglar; aql neʼmatdir. Qanchadan-qancha aql egasi borki, qalbi oʻziga zarar boʻlgan narsada chuqurlashish bilan band boʻlib, muhtoj boʻlgan narsadan foydalanishdan (mahrum) qolgan, hatto undan gʻofil boʻlgan. Kishining aqlining ortiqchaligidan (biri) — nazar solinmaydigan narsaga nazar solishni tark etishidir; toki aqlining ortiqchaligi solih amallarda oʻzidan pastroq kishi bilan musobaqalashishni tark etishida unga vabol boʻlmasin. Yoki qalbi bidʼat bilan band boʻlgan, unda oʻz dinini Rasululloh ﷺning ashoblaridan boshqa kishilarga taqlid qilgan, yoki hidoyatni faqat oʻsha (bidʼat)da, zalolatni esa faqat uni tark etishda koʻradigan narsada oʻz raʼyi bilan kifoyalangan kishi (borki), u buni Qurʼondan olganini daʼvo qiladi, holbuki u Qurʼondan ajralishga chaqiradi. Axir undan va uning ashoblaridan oldin Qurʼonning hamlalari (koʻtaruvchilari) boʻlmaganmidi? Ular uning muhkamiga amal qilar, mutashobihiga iymon keltirar va undan (kelib chiqqan) ochiq yoʻlning minorasi ustida edilar. Qurʼon Rasululloh ﷺning imomi edi, Rasululloh ﷺ oʻz ashoblariga imom edilar, ashoblari esa oʻzlaridan keyingilarga imomlar edilar — ular shaharlarda tanilgan, nisbatlari maʼlum kishilar boʻlib, oralaridagi ixtilofga qaramay, havo ahliga raddiya berishda ittifoq edilar. Havo ahli esa oʻz raʼylari bilan toʻgʻrilikdan ogʻgan, sirotul-mustaqimdan ajralgan turli yoʻllarda sangʻib qoldilar; yoʻlboshchilari ularni adashtiruvchi choʻllarda yoʻldan urdi, ular esa sarsonliklarida qiynalib, unda uzoqlashib ketdilar. Shayton ularning zalolatlarida ular uchun bir bidʼatni paydo qilgan sayin, ular undan boshqasiga koʻchib oʻtaverdilar; chunki ular oʻtganlarning izini talab qilmadilar va muhojirlarga iqtido qilmadilar. Umardan zikr qilinishicha, u Ziyodga: ‹Islomni nima buzishini bilasanmi? Olimning toyilishi, munofiqning Qurʼon bilan jidal qilishi va yoʻldan ozdiruvchi imomlar›, degan. Allohdan qoʻrqinglar va qorilaringiz hamda masjidlaringiz ahli orasida paydo boʻlgan gʻiybat, chaqimchilik va odamlar orasida ikki yuz, ikki til bilan yurishdan (ehtiyot boʻlinglar). Zikr qilinganki, dunyoda ikki yuzli boʻlgan kishi doʻzaxda ham ikki yuzli boʻladi. Gʻiybat sohibi seni uchratadi va sening oldingda sen gʻiybatini yoqtirasan deb bilgan kishini gʻiybat qiladi; soʻng sening sherigingga borib, unga sen haqingda ham shundayini keltiradi. Shunda u har biringizning oldingizda oʻz hojatini hosil qilgan boʻladi, har biringizdan esa u sherigingiz oldida keltirgan narsa yashirin qoladi. Uning hozir boʻlgan kishi oldidagi hozirligi — birodarlarning hozirligi; gʻoyib boʻlgan kishidan gʻoyibligi esa — dushmanlarning gʻoyibligidir. Ulardan kim hozir boʻlsa, unga imtiyoz bor; kim gʻoyib boʻlsa, uning hurmati yoʻq. Hozir boʻlganini poklash (maqtash) bilan fitnaga soladi, gʻoyib boʻlganini esa gʻiybat bilan gʻiybat qiladi. Ey Allohning bandalari! Qavm ichida bu (kishi)ni makridan qaytaradigan va uni musulmon birodarining obroʻsidan qaytaradigan bir toʻgʻri (kishi) yoki isloh qiluvchi yoʻqmi? Yoʻq, balki u ular tomon olib borgan narsada ularning havolarini bilib oldi; shunday qilib, u ulardan imkon topdi, ular ham unga oʻz hojatidan imkon berdilar; bas, u oʻz dinini ularning dinlari bilan birga yedi. Alloh(dan qoʻrqinglar), Alloh(dan qoʻrqinglar)! Gʻoyib boʻlganlaringizning hurmatlarini himoya qilinglar, tillaringizni ulardan tiyinglar — yaxshilikdan boshqasida. Ummatingiz haqida Alloh uchun nasihat qilinglar; chunki sizlar Kitob va Sunnatning hamlalarisiz. Kitob (oʻzi) gapirmaydi — toki u bilan gapirilmaguncha; sunnat (oʻzi) amal qilmaydi — toki unga amal qilinmaguncha. Olim jim tursa, zohir boʻlgan narsani inkor qilmasa, tark etilgan narsaga buyurmasa, johil qachon oʻrganadi? Holbuki, Alloh Kitob berilganlardan uni odamlarga bayon qilishlari va uni yashirmasliklari haqida ahd olgan. Allohdan qoʻrqinglar; chunki sizlar shunday bir zamondasizki, unda varaʼ (taqvo) yupqalashdi, xushuʼ kamaydi, ilmni uni buzuvchilar koʻtardilar: ular uni koʻtarish bilan tanilishni sevdilar, uni zoe qilish bilan tanilishni yomon koʻrdilar; unga xato kiritganlaridan keyin unda havo bilan gapirdilar va kalimalarni tark etgan haqlaridan amal qilgan botillariga tomon buzdilar. Bas, ularning gunohlari — magʻfirat soʻralmaydigan gunohlar; ularning taqsiri — eʼtirof etilmaydigan taqsirdir. Yoʻl koʻrsatuvchining oʻzi hayron boʻlsa, yoʻl soʻrovchi va hidoyat izlovchi qanday hidoyat topadi? Ular dunyoni sevdilar, uning ahlining martabasini esa yomon koʻrdilar; shunday qilib, yashashda ularga sherik boʻldilar, soʻz bilan esa ulardan ajraldilar; oʻzlarini ularning ameliga nisbat berilishidan soʻz bilan himoya qildilar. Bas, ular voz kechgan narsadan chinakam voz kechmadilar, oʻzlarini nisbat bergan narsaga ham kirmadilar; chunki haq bilan amal qiluvchi — jim tursa ham — soʻzlovchidir. Zikr qilinganki, Alloh taolo: ‹Men hakimning har bir soʻzini qabul qilavermayman; balki Men uning himmatiga va havosiga nazar solaman: agar himmati va havosi Men uchun boʻlsa, gapirmasa ham, uning sukutini Men uchun hamd va viqor qilaman›, deydi. Alloh taolo: ‹Tavrot yuklatilib, soʻng uni koʻtarmaganlarning misoli — kitoblarni koʻtargan eshakning misolidek› (Jumʼa surasi, 5) dedi — yaʼni kitoblarni. Va: ‹Sizlarga berganimizni quvvat bilan olinglar› (Baqara surasi, 63) dedi — (bu) unda borga amal qilish, dedi. Sunnatga amal qilmay turib, uni soʻz bilan daʼvo qilish bilan kifoyalanmanglar; chunki sunnatni unga amal qilmay daʼvo qilish — amalni zoe qilish bilan birga soʻzda yolgʻondir. Bidʼatlarni ularning aybi bilan bezanish uchun ayblamanglar; chunki bidʼat ahlining buzuqligi sizlarning solihligingizni ziyoda qilmaydi. Ularni ularning ahliga zulm qilish uchun ham ayblamanglar; chunki zulm sizlarning nafslaringizning buzuqligidandir. Tabibga kasallarni oʻzini kasal qiladigan (narsa) bilan davolash loyiq emas; chunki u kasal boʻlsa, oʻz kasalligi bilan mashgʻul boʻlib, ularni davolashdan qoladi; balki unga oʻzi uchun sihatni talab qilish loyiqdir — u bilan kasallarni davolashga quvvat topsin. Bas, birodarlaringizga inkor qiladigan narsangizdagi ishingiz sizlardan oʻzingiz uchun bir nazar, Robbingiz uchun bir nasihat va birodarlaringizga bir shafqat boʻlsin; shu bilan birga oʻz ayblaringizga oʻzgalarning ayblaridan koʻra koʻproq eʼtiborli boʻlinglar; bir-biringizdan nasihatni talab qilinglar va uni sizlarga bergan hamda sizlardan qabul qilgan kishi huzuringizda qadrli boʻlsin. Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu): ‹Menga ayblarimni hadya qilgan kishiga Alloh rahm qilsin›, degan. Sizlar oʻzingiz gapirishni va bunga toqat qilinishini yaxshi koʻrasizlar; agar sizlarga oʻzingiz aytgandek (gap) aytilsa, gʻazablanasizlar. Odamlarning ishlaridan inkor qilgan narsangiz uchun ularni ayblaysizlar, oʻzingiz esa shunga oʻxshashini qilasizlar. Sizlarga (ayb) tutilishini yoqtirmaysizlarmi? Oʻz raʼyingizni va zamonangiz ahlining raʼyini (toʻgʻri deb ishonavermay) ayblanglar; gapirishdan oldin tekshirib olinglar, amal qilishdan oldin oʻrganinglar. Chunki shunday bir zamon keladiki, unda haq bilan botil chalkashadi, maʼruf unda munkar, munkar esa maʼruf boʻladi. Qancha kishi borki, Allohga Undan uzoqlashtiradigan narsa bilan yaqinlashadi va Unga oʻziga gʻazab keltiradigan narsa bilan sevimli boʻlishga urinadi. Alloh taolo: ‹Yomon amali oʻziga chiroyli koʻrsatilib, uni goʻzal deb koʻrgan kishi (hidoyat topganga oʻxshaymi)?› (Fotir surasi, 8) dedi. Bas, sizlarga shubhalar oldida toʻxtash lozim — toki sizlarga haqning ochigʻi hujjat bilan namoyon boʻlsin; chunki bilmagan narsasiga ilmsiz kiruvchi gunohkordir. Kim Alloh uchun nazar solsa, Alloh unga nazar soladi. Sizlarga Qurʼon lozim: unga iqtido qilinglar va u bilan imomlik qilinglar. Va sizlarga unda oʻtganlarning izini talab qilish lozim. Agar ahborlar va ruhbonlar Kitobni oʻz amallari bilan barpo qilish va oʻzlari buzgan narsani bayon qilish orqali martabalari zavol topishidan va mavqelari buzilishidan qoʻrqmaganlarida, uni na buzgan va na yashirgan boʻlar edilar. Lekin ular oʻz amallari bilan Kitobga xilof qilganlarida, mavqelari buzilishidan va odamlarga oʻz buzuqliklari ayon boʻlishidan qoʻrqib, qilgan ishlaridan qavmlarini aldashni talab qildilar; shunday qilib, Kitobni tafsir bilan buzdilar, buzishga kuchlari yetmagan narsani esa yashirdilar. Bas, mavqelarini saqlab qolish uchun oʻz qilmishlaridan sukut qildilar va qavmlariga yon berib, ular qilgan narsadan sukut qildilar. Holbuki, Alloh Kitob berilganlardan uni odamlarga bayon qilishlari va uni yashirmasliklari haqida ahd olgan edi. Balki ular unda ularga yon berdilar va ularga uni yumshoq qilib berdilar».Аббод ибн Аббод ал-Хаввос аш-Шомий Абу Утба айтди: «Аммо баъд. Ақл юритинглар; ақл неъматдир. Қанчадан-қанча ақл эгаси борки, қалби ўзига зарар бўлган нарсада чуқурлашиш билан банд бўлиб, муҳтож бўлган нарсадан фойдаланишдан (маҳрум) қолган, ҳатто ундан ғофил бўлган. Кишининг ақлининг ортиқчалигидан (бири) — назар солинмайдиган нарсага назар солишни тарк этишидир; токи ақлининг ортиқчалиги солиҳ амалларда ўзидан пастроқ киши билан мусобақалашишни тарк этишида унга вабол бўлмасин. Ёки қалби бидъат билан банд бўлган, унда ўз динини Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан бошқа кишиларга тақлид қилган, ёки ҳидоятни фақат ўша (бидъат)да, залолатни эса фақат уни тарк этишда кўрадиган нарсада ўз раъйи билан кифояланган киши (борки), у буни Қуръондан олганини даъво қилади, ҳолбуки у Қуръондан ажралишга чақиради. Ахир ундан ва унинг ашобларидан олдин Қуръоннинг ҳамлалари (кўтарувчилари) бўлмаганмиди? Улар унинг муҳкамига амал қилар, муташобиҳига иймон келтирар ва ундан (келиб чиққан) очиқ йўлнинг минораси устида эдилар. Қуръон Расулуллоҳ ﷺнинг имоми эди, Расулуллоҳ ﷺ ўз ашобларига имом эдилар, ашоблари эса ўзларидан кейингиларга имомлар эдилар — улар шаҳарларда танилган, нисбатлари маълум кишилар бўлиб, ораларидаги ихтилофга қарамай, ҳаво аҳлига раддия беришда иттифоқ эдилар. Ҳаво аҳли эса ўз раъйлари билан тўғриликдан оғган, сиротул-мустақимдан ажралган турли йўлларда санғиб қолдилар; йўлбошчилари уларни адаштирувчи чўлларда йўлдан урди, улар эса сарсонликларида қийналиб, унда узоқлашиб кетдилар. Шайтон уларнинг залолатларида улар учун бир бидъатни пайдо қилган сайин, улар ундан бошқасига кўчиб ўтавердилар; чунки улар ўтганларнинг изини талаб қилмадилар ва муҳожирларга иқтидо қилмадилар. Умардан зикр қилинишича, у Зиёдга: ‹Исломни нима бузишини биласанми? Олимнинг тойилиши, мунофиқнинг Қуръон билан жидал қилиши ва йўлдан оздирувчи имомлар›, деган. Аллоҳдан қўрқинглар ва қориларингиз ҳамда масжидларингиз аҳли орасида пайдо бўлган ғийбат, чақимчилик ва одамлар орасида икки юз, икки тил билан юришдан (эҳтиёт бўлинглар). Зикр қилинганки, дунёда икки юзли бўлган киши дўзахда ҳам икки юзли бўлади. Ғийбат соҳиби сени учратади ва сенинг олдингда сен ғийбатини ёқтирасан деб билган кишини ғийбат қилади; сўнг сенинг шеригингга бориб, унга сен ҳақингда ҳам шундайини келтиради. Шунда у ҳар бирингизнинг олдингизда ўз ҳожатини ҳосил қилган бўлади, ҳар бирингиздан эса у шеригингиз олдида келтирган нарса яширин қолади. Унинг ҳозир бўлган киши олдидаги ҳозирлиги — биродарларнинг ҳозирлиги; ғойиб бўлган кишидан ғойиблиги эса — душманларнинг ғойиблигидир. Улардан ким ҳозир бўлса, унга имтиёз бор; ким ғойиб бўлса, унинг ҳурмати йўқ. Ҳозир бўлганини поклаш (мақташ) билан фитнага солади, ғойиб бўлганини эса ғийбат билан ғийбат қилади. Эй Аллоҳнинг бандалари! Қавм ичида бу (киши)ни макридан қайтарадиган ва уни мусулмон биродарининг обрўсидан қайтарадиган бир тўғри (киши) ёки ислоҳ қилувчи йўқми? Йўқ, балки у улар томон олиб борган нарсада уларнинг ҳаволарини билиб олди; шундай қилиб, у улардан имкон топди, улар ҳам унга ўз ҳожатидан имкон бердилар; бас, у ўз динини уларнинг динлари билан бирга еди. Аллоҳ(дан қўрқинглар), Аллоҳ(дан қўрқинглар)! Ғойиб бўлганларингизнинг ҳурматларини ҳимоя қилинглар, тилларингизни улардан тийинглар — яхшиликдан бошқасида. Умматингиз ҳақида Аллоҳ учун насиҳат қилинглар; чунки сизлар Китоб ва Суннатнинг ҳамлаларисиз. Китоб (ўзи) гапирмайди — токи у билан гапирилмагунча; суннат (ўзи) амал қилмайди — токи унга амал қилинмагунча. Олим жим турса, зоҳир бўлган нарсани инкор қилмаса, тарк этилган нарсага буюрмаса, жоҳил қачон ўрганади? Ҳолбуки, Аллоҳ Китоб берилганлардан уни одамларга баён қилишлари ва уни яширмасликлари ҳақида аҳд олган. Аллоҳдан қўрқинглар; чунки сизлар шундай бир замондасизки, унда вараъ (тақво) юпқалашди, хушуъ камайди, илмни уни бузувчилар кўтардилар: улар уни кўтариш билан танилишни севдилар, уни зоэ қилиш билан танилишни ёмон кўрдилар; унга хато киритганларидан кейин унда ҳаво билан гапирдилар ва калималарни тарк этган ҳақларидан амал қилган ботилларига томон буздилар. Бас, уларнинг гуноҳлари — мағфират сўралмайдиган гуноҳлар; уларнинг тақсири — эътироф этилмайдиган тақсирдир. Йўл кўрсатувчининг ўзи ҳайрон бўлса, йўл сўровчи ва ҳидоят изловчи қандай ҳидоят топади? Улар дунёни севдилар, унинг аҳлининг мартабасини эса ёмон кўрдилар; шундай қилиб, яшашда уларга шерик бўлдилар, сўз билан эса улардан ажралдилар; ўзларини уларнинг амелига нисбат берилишидан сўз билан ҳимоя қилдилар. Бас, улар воз кечган нарсадан чинакам воз кечмадилар, ўзларини нисбат берган нарсага ҳам кирмадилар; чунки ҳақ билан амал қилувчи — жим турса ҳам — сўзловчидир. Зикр қилинганки, Аллоҳ таоло: ‹Мен ҳакимнинг ҳар бир сўзини қабул қилавермайман; балки Мен унинг ҳимматига ва ҳавосига назар соламан: агар ҳиммати ва ҳавоси Мен учун бўлса, гапирмаса ҳам, унинг сукутини Мен учун ҳамд ва виқор қиламан›, дейди. Аллоҳ таоло: ‹Таврот юклатилиб, сўнг уни кўтармаганларнинг мисоли — китобларни кўтарган эшакнинг мисолидек› (Жумъа сураси, 5) деди — яъни китобларни. Ва: ‹Сизларга берганимизни қувват билан олинглар› (Бақара сураси, 63) деди — (бу) унда борга амал қилиш, деди. Суннатга амал қилмай туриб, уни сўз билан даъво қилиш билан кифояланманглар; чунки суннатни унга амал қилмай даъво қилиш — амални зоэ қилиш билан бирга сўзда ёлғондир. Бидъатларни уларнинг айби билан безаниш учун айбламанглар; чунки бидъат аҳлининг бузуқлиги сизларнинг солиҳлигингизни зиёда қилмайди. Уларни уларнинг аҳлига зулм қилиш учун ҳам айбламанглар; чунки зулм сизларнинг нафсларингизнинг бузуқлигидандир. Табибга касалларни ўзини касал қиладиган (нарса) билан даволаш лойиқ эмас; чунки у касал бўлса, ўз касаллиги билан машғул бўлиб, уларни даволашдан қолади; балки унга ўзи учун сиҳатни талаб қилиш лойиқдир — у билан касалларни даволашга қувват топсин. Бас, биродарларингизга инкор қиладиган нарсангиздаги ишингиз сизлардан ўзингиз учун бир назар, Роббингиз учун бир насиҳат ва биродарларингизга бир шафқат бўлсин; шу билан бирга ўз айбларингизга ўзгаларнинг айбларидан кўра кўпроқ эътиборли бўлинглар; бир-бирингиздан насиҳатни талаб қилинглар ва уни сизларга берган ҳамда сизлардан қабул қилган киши ҳузурингизда қадрли бўлсин. Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Менга айбларимни ҳадя қилган кишига Аллоҳ раҳм қилсин›, деган. Сизлар ўзингиз гапиришни ва бунга тоқат қилинишини яхши кўрасизлар; агар сизларга ўзингиз айтгандек (гап) айтилса, ғазабланасизлар. Одамларнинг ишларидан инкор қилган нарсангиз учун уларни айблайсизлар, ўзингиз эса шунга ўхшашини қиласизлар. Сизларга (айб) тутилишини ёқтирмайсизларми? Ўз раъйингизни ва замонангиз аҳлининг раъйини (тўғри деб ишонавермай) айбланглар; гапиришдан олдин текшириб олинглар, амал қилишдан олдин ўрганинглар. Чунки шундай бир замон келадики, унда ҳақ билан ботил чалкашади, маъруф унда мункар, мункар эса маъруф бўлади. Қанча киши борки, Аллоҳга Ундан узоқлаштирадиган нарса билан яқинлашади ва Унга ўзига ғазаб келтирадиган нарса билан севимли бўлишга уринади. Аллоҳ таоло: ‹Ёмон амали ўзига чиройли кўрсатилиб, уни гўзал деб кўрган киши (ҳидоят топганга ўхшайми)?› (Фотир сураси, 8) деди. Бас, сизларга шубҳалар олдида тўхташ лозим — токи сизларга ҳақнинг очиғи ҳужжат билан намоён бўлсин; чунки билмаган нарсасига илмсиз кирувчи гуноҳкордир. Ким Аллоҳ учун назар солса, Аллоҳ унга назар солади. Сизларга Қуръон лозим: унга иқтидо қилинглар ва у билан имомлик қилинглар. Ва сизларга унда ўтганларнинг изини талаб қилиш лозим. Агар аҳборлар ва руҳбонлар Китобни ўз амаллари билан барпо қилиш ва ўзлари бузган нарсани баён қилиш орқали мартабалари завол топишидан ва мавқелари бузилишидан қўрқмаганларида, уни на бузган ва на яширган бўлар эдилар. Лекин улар ўз амаллари билан Китобга хилоф қилганларида, мавқелари бузилишидан ва одамларга ўз бузуқликлари аён бўлишидан қўрқиб, қилган ишларидан қавмларини алдашни талаб қилдилар; шундай қилиб, Китобни тафсир билан буздилар, бузишга кучлари етмаган нарсани эса яширдилар. Бас, мавқеларини сақлаб қолиш учун ўз қилмишларидан сукут қилдилар ва қавмларига ён бериб, улар қилган нарсадан сукут қилдилар. Ҳолбуки, Аллоҳ Китоб берилганлардан уни одамларга баён қилишлари ва уни яширмасликлари ҳақида аҳд олган эди. Балки улар унда уларга ён бердилар ва уларга уни юмшоқ қилиб бердилар».