حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَيْنِ قَدْ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الآخَرَ حَدَّثَنَا " أَنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جِذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ نَزَلَ الْقُرْآنُ فَعَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ وَعَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ " . ثُمَّ حَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِ الأَمَانَةِ قَالَ " يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْوَكْتِ ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا وَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ - ثُمَّ أَخَذَ حَصًى فَدَحْرَجَهُ عَلَى رِجْلِهِ - فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ لاَ يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الأَمَانَةَ حَتَّى يُقَالَ إِنَّ فِي بَنِي فُلاَنٍ رَجُلاً أَمِينًا . حَتَّى يُقَالَ لِلرَّجُلِ مَا أَجْلَدَهُ مَا أَظْرَفَهُ مَا أَعْقَلَهُ وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ " . وَلَقَدْ أَتَى عَلَىَّ زَمَانٌ وَمَا أُبَالِي أَيَّكُمْ بَايَعْتُ لَئِنْ كَانَ مُسْلِمًا لَيَرُدَّنَّهُ عَلَىَّ دِينُهُ وَلَئِنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا أَوْ يَهُودِيًّا لَيَرُدَّنَّهُ عَلَىَّ سَاعِيهِ وَأَمَّا الْيَوْمَ فَمَا كُنْتُ لأُبَايِعَ مِنْكُمْ إِلاَّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا .
Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga ikki hadis aytdilar — birini (roʻyobga chiqqanini) koʻrdim, ikkinchisini esa (hali) kutyapman —. Bizga: «Albatta omonat (halollik) kishilarning qalblari tubiga (ildiziga) nozil boʻldi; soʻng Qurʼon nozil boʻldi va ular Qurʼondan (ham) bildilar, Sunnatdan (ham) bildilar», deb hadis aytdilar. Soʻng bizga omonatning koʻtarilishi haqida hadis aytib: «Kishi bir uyqu uxlaydi-da, omonat qalbidan olib qoʻyiladi; uning izi nuqtacha (xira dogʻ) misol qoladi. Soʻng yana bir uyqu uxlaydi-da, omonat qalbidan olib qoʻyiladi; uning izi qabariq (suvqovuq) misol qoladi — xuddi oyogʻingga bir choʻgʻni dumalatib yuborsang-da, u qabarib (suvqovuq boʻlib), uni shishgan (boʻrtgan) holda koʻrasan-u, ichida hech narsa yoʻq (boʻlgani) kabi», dedilar — soʻng (Paygʻambar) mayda tosh olib, uni oyoqlari ustida dumalatdilar —. «Bas, odamlar (shunday holga keladiki,) bir-birlari bilan oldi-sotdi qiladilar, (ammo) deyarli hech kim omonatni ado etmaydi; hatto: ‹Falon (qabila) ichida ishonchli (amin) bir kishi bor (emish)› deyiladi. Hatto bir kishi haqida: ‹U qanchalik jurʼatli, qanchalik zarif (zukko), qanchalik aqlli!› deyiladi — holbuki uning qalbida xardal (gorchitsa) donasi misqolicha (ham) iymon yoʻq», dedilar. Va (Huzayfa): «Menga shunday bir zamon keldiki, men sizlardan qaysingiz bilan oldi-sotdi qilishimga parvo qilmasdim: agar (u) musulmon boʻlsa, uning dini uni menga (haqimni) qaytarishga majbur qilardi; agar nasroniy yoki yahudiy boʻlsa, uning voliysi (hokimi) uni menga (haqimni) qaytarishga majbur qilardi. Bugun esa, men sizlardan faqat falon va falon (kishi) bilangina oldi-sotdi qilaman», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга икки ҳадис айтдилар — бирини (рўёбга чиққанини) кўрдим, иккинчисини эса (ҳали) кутяпман —. Бизга: «Албатта омонат (ҳалоллик) кишиларнинг қалблари тубига (илдизига) нозил бўлди; сўнг Қуръон нозил бўлди ва улар Қуръондан (ҳам) билдилар, Суннатдан (ҳам) билдилар», деб ҳадис айтдилар. Сўнг бизга омонатнинг кўтарилиши ҳақида ҳадис айтиб: «Киши бир уйқу ухлайди-да, омонат қалбидан олиб қўйилади; унинг изи нуқтача (хира доғ) мисол қолади. Сўнг яна бир уйқу ухлайди-да, омонат қалбидан олиб қўйилади; унинг изи қабариқ (сувқовуқ) мисол қолади — худди оёғингга бир чўғни думалатиб юборсанг-да, у қабариб (сувқовуқ бўлиб), уни шишган (бўртган) ҳолда кўрасан-у, ичида ҳеч нарса йўқ (бўлгани) каби», дедилар — сўнг (Пайғамбар) майда тош олиб, уни оёқлари устида думалатдилар —. «Бас, одамлар (шундай ҳолга келадики,) бир-бирлари билан олди-сотди қиладилар, (аммо) деярли ҳеч ким омонатни адо этмайди; ҳатто: ‹Фалон (қабила) ичида ишончли (амин) бир киши бор (эмиш)› дейилади. Ҳатто бир киши ҳақида: ‹У қанчалик журъатли, қанчалик зариф (зукко), қанчалик ақлли!› дейилади — ҳолбуки унинг қалбида хардал (горчитса) донаси мисқолича (ҳам) иймон йўқ», дедилар. Ва (Ҳузайфа): «Менга шундай бир замон келдики, мен сизлардан қайсингиз билан олди-сотди қилишимга парво қилмасдим: агар (у) мусулмон бўлса, унинг дини уни менга (ҳақимни) қайтаришга мажбур қиларди; агар насроний ёки яҳудий бўлса, унинг волийси (ҳокими) уни менга (ҳақимни) қайтаришга мажбур қиларди. Бугун эса, мен сизлардан фақат фалон ва фалон (киши) билангина олди-сотди қиламан», деди.