Molik Ibn Shihobdan, u Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Ravohani Xaybarga yuborar edilar, u esa u zot bilan Xaybar yahudiylari oʻrtasida xars qilar edi. U aytdi: Ular unga ayollarining taqinchoqlaridan taqinchoq toʻplab: «Bu senga, bizga yengillik qil va taqsimda yon bos», deyishdi. Abdulloh ibn Ravoha: «Ey yahudiylar jamoasi, Allohga qasamki, sizlar Allohning xalqi ichida menga eng yomon koʻringanlardansiz, lekin bu meni sizlarga jabr qilishga eltmaydi. Sizlar taklif qilgan poraga kelsak, u suhtdir, biz uni yemaymiz», dedi. Ular: «Osmonlar va Yer ana shu bilan qoim boʻlgan», deyishdi. Molik aytdi: Kishi ichida oq yeri bor xurmozorni musoqotga bersa, molga kirgan kishi oʻsha oq yerda ekkan narsasi oʻziniki boʻladi. U aytdi: Agar yer egasi oq yerda oʻzi uchun ekin ekishni shart qilsa, bu durust emas; chunki molga kirgan kishi yer egasi uchun suv qoʻyadi, bu esa unga yuklangan ziyodadir. U aytdi: Agar ekinni ikkovi oʻrtasida boʻlishishni shart qilsa, bunda zarar yoʻq — qachonki barcha xarajat molga kirgan kishining zimmasida boʻlsa: urugʻ, suv qoʻyish va butun ishlov. Agar molga kirgan kishi mol egasiga: «Urugʻ sening zimmangda», deb shart qilsa, bu joiz boʻlmaydi; chunki u mol egasiga unga yuklangan ziyodani shart qilibdi. Musoqot faqat molga kirgan kishining zimmasida barcha xarajat va nafaqa boʻlishi, mol egasining zimmasida esa ulardan hech narsa boʻlmasligi bilan boʻladi; musoqotning maʼruf shakli shudir. Molik ikki kishi oʻrtasida boʻlgan buloq haqida — uning suvi uzilib qolib, biri buloqda ishlamoqchi boʻlsa, ikkinchisi: «Menda ishlaydigan narsa yoʻq», desa — aytdi: Buloqda ishlamoqchi boʻlgan kishiga: «Ishla va sarfla; hamrohing sen sarflaganning yarmini keltirgunicha butun suv seniki boʻladi, sen u bilan suv qoʻyaverasan. Qachonki u sen sarflaganning yarmini keltirsa, suvdan oʻz hissasini oladi», deyiladi. Birinchisiga butun suv berildi, chunki u sarfladi; agar u oʻz ishi bilan hech narsaga erishmaganida, ikkinchisiga sarfdan hech narsa yopishmagan boʻlar edi. Molik aytdi: Agar barcha nafaqa va xarajat bogʻ egasining zimmasida boʻlib, molga kirgan kishining zimmasida oʻz qoʻli bilan ishlashdan boshqa hech narsa boʻlmasa — u shunda faqat mevaning bir qismiga yollangan ishchi boʻladi — bu durust emas; chunki oʻziga maʼlum boʻlgan, ustida ishlaydigan narsa aytilmagan boʻlsa, u ijorasi qancha ekanini bilmaydi, uning oz boʻlishini yoki koʻp boʻlishini bilmaydi. Molik aytdi: Har bir muqorid yoki musoqiy uchun hamrohidan tashqari moldan ham, xurmodan ham biror narsani istisno qilib olishi durust emas; chunki u shu bilan unga yollanma boʻlib qoladi. U: «Sen menga falon-falon xurmoni suv qoʻyib, changlatib ishlab berishing sharti bilan senga musoqot beraman va senga qiroz berayotgan moldan boʻlmagan oʻn dinorga men uchun ishlashing sharti bilan falon-falon molda senga qiroz beraman», deydi. Bu esa durust emas va joiz emas. Bizning oldimizdagi hukm shudir. Molik aytdi: Musoqotda bogʻ egasi musoqot oluvchiga shart qilishi joiz boʻlgan sunnat — toʻsiqni mustahkamlash, buloqni tozalash, ariqni ochish, xurmoni changlatish, xurmo shoxlarini kesish va mevani uzish; bu va shunga oʻxshashlar. Musoqot oluvchiga esa mevaning yarmi yoki undan kam, yoki koʻp boʻlishi sharti bilan — agar ular bunga oʻzaro rozi boʻlsalar. Faqat asl egasi ishlovchi u yerda yangidan boshlaydigan ishni shart qilmaydi: quduq qazish, buloqning boshini koʻtarish, aslini oʻzidan keltirib koʻchat oʻtqazish yoki xarajati katta boʻladigan toʻgʻon qurish kabi. Bu bogʻ egasining odamlardan bir kishiga: «Menga shu yerda uy qurib ber, yoki menga quduq qaz, yoki menga buloq oqizib ber, yoki menga bir ish qilib ber — shu bogʻim mevasining yarmiga», deyishi oʻrnidadir — bogʻning mevasi pishib, uni sotish halol boʻlishidan oldin. Bu esa yaxshiligi zohir boʻlmasidan burun mevani sotishdir; Rasululloh ﷺ mevalarni yaxshiligi zohir boʻlmagunicha sotishdan qaytarganlar. Molik aytdi: Ammo meva pishib, yaxshiligi zohir boʻlib, uni sotish halol boʻlganidan keyin, bir kishi boshqa kishiga: «Menga mana shu ishlarning baʼzisini qilib ber» — u ishni nomlab aytadi — «shu bogʻim mevasining yarmiga», desa, bunda zarar yoʻq; u faqat oʻzi koʻrgan va rozi boʻlgan maʼlum, maʼruf narsaga uni yollagan boʻladi. Musoqotga kelsak, agar bogʻning mevasi boʻlmasa yoki mevasi oz boʻlsa yoki buzilsa, unga shundan boshqasi yoʻq. Yollanma esa faqat nomlangan narsaga yollanadi, ijora faqat shu bilan joiz boʻladi. Ijora savdolardan bir savdodir; u undan ishini sotib oladi; unga gʻarar kirsa, durust boʻlmaydi, chunki Rasululloh ﷺ gʻarar savdosidan qaytarganlar. Molik aytdi: Bizning oldimizda musoqotdagi sunnat shuki, u har bir xurmo, uzum, zaytun, anor, shaftoli yoki shunga oʻxshash asllarda boʻladi — joizdir, unda zarar yoʻq; mol egasiga shundan mevaning yarmi yoki uchdan biri yoki choragi yoki undan koʻp yoki oz boʻlishi sharti bilan. Molik aytdi: Musoqot ekinda ham joizdir — u chiqib, mustaqil boʻlgach, egasi unga suv qoʻyish, ishlash va ishlov berishdan ojiz qolsa; bunda ham musoqot joizdir. Molik aytdi: Musoqot halol boʻladigan asllarning hech birida — unda pishib, yaxshiligi zohir boʻlib, sotish halol boʻlgan meva boʻlsa — musoqot durust boʻlmaydi; balki kelasi yildan musoqot qilinishi lozim. Sotish halol boʻlgan mevalarga musoqot qilish esa ijoradir; chunki u asl egasiga yaxshiligi zohir boʻlgan mevani — uni oʻzi uchun kifoya qilib, uzib berishi sharti bilan — musoqot qilibdi; bu esa unga beradigan dinor va dirhamlar oʻrnidadir; bu musoqot emas. Musoqot faqat xurmoni uzishdan to meva pishib, sotish halol boʻlgunicha boʻlgan (muddat)dadir. Molik aytdi: Kim aslda boʻlgan mevani yaxshiligi zohir boʻlib, sotish halol boʻlishidan oldin musoqotga bersa, ana shu musoqotning oʻzi joizdir. Molik aytdi: Oq yerni musoqotga berish durust emas; chunki egasi uchun uni dinor va dirhamlarga hamda shunga oʻxshash maʼlum narxlarga ijaraga berish halol. U aytdi: Ammo oʻz oq yerini undan chiqadigan narsaning uchdan biriga yoki choragiga beradigan kishiga kelsak, bu gʻarar kiradigan narsadir; chunki ekin bir marta oz, bir marta koʻp boʻladi, baʼzan butunlay halok boʻladi. Shunda yer egasi yerini ijaraga berishi durust boʻlgan maʼlum ijarani tark etib, tamom boʻladimi yoki yoʻqmi bilinmaydigan gʻararli ishni olgan boʻladi; bu makruhdir. Bu bir kishining safar uchun maʼlum narsaga yollanma yollab, soʻng yollovchining: «Bu safarimda foyda qilganimning oʻndan birini senga ijara qilib bersam boʻladimi?» deyishi oʻrnidadir. Bu esa halol emas va durust emas. Molik aytdi: Kishi oʻzini ham, yerini ham, kemasini ham boshqasiga oʻzgarib ketmaydigan maʼlum narsadan boshqasiga ijaraga berishi durust emas. Molik aytdi: Xurmodagi musoqot bilan oq yer oʻrtasi shuning uchun ajratildiki, xurmo egasi uning mevasini yaxshiligi zohir boʻlmagunicha sota olmaydi; yer egasi esa uni ichida hech narsa yoʻq oq yer holida ijaraga beradi. Molik aytdi: Bizning oldimizdagi hukm xurmoda ham shuki, u uch yil, toʻrt yil, undan kam va undan koʻp muddatga musoqotga beriladi. U aytdi: Men eshitganim shu; asllardan shunga oʻxshash har bir narsa xurmo oʻrnidadir; musoqot qilgan kishi uchun yillar (miqdorida) xurmoda joiz boʻlgan narsa unda ham joizdir. Molik musoqiy haqida aytdi: U oʻziga musoqot bergan hamrohidan ziyoda qilib oltindan ham, kumushdan ham, taomdan ham, narsalardan ham hech narsa olmaydi; bu durust emas. Musoqot oluvchining bogʻ egasidan unga ziyoda qilib beradigan oltin, kumush, taom yoki narsalardan biror narsa olishi ham durust emas; ikkovi oʻrtasidagi ziyoda durust emas. Molik aytdi: Muqorid ham ana shu oʻrindadir, durust emas. Musoqotga yoki muqoradaga ziyoda kirsa, u ijoraga aylanadi; ijora kirgan narsa esa durust emas. Ijoraning boʻladimi yoki boʻlmaydimi, oz boʻladimi yoki koʻp boʻladimi bilinmaydigan gʻararli ish ustida tushishi durust emas. Molik bir kishi boshqa kishiga ichida xurmo va uzum yoki shunga oʻxshash asllar boʻlgan yerni musoqotga berishi va unda oq yer ham boʻlishi haqida aytdi: Agar oq yer aslga tobeʼ boʻlsa va asl uning kattarogʻi yoki koʻprogʻi boʻlsa, uni musoqotga berishda zarar yoʻq; bu esa xurmo uchdan ikki yoki undan koʻp, oq yer esa uchdan bir yoki undan kam boʻlishidir, chunki bu holda oq yer aslga tobeʼdir. Agar oq yerda xurmo yoki uzum yoki shunga oʻxshash asllar boʻlib, asl uchdan bir yoki undan kam, oq yer esa uchdan ikki yoki undan koʻp boʻlsa, unda ijara joiz boʻladi va musoqot harom boʻladi. Chunki odamlarning ishidan shuki, ular ichida oq yeri bor aslni musoqotga beradilar va ichida asldan ozgina narsa bor yerni ijaraga beradilar; yoki ichida kumush zebi bor mushaf yoki qilich kumushga sotiladi; yoki ichida koʻzlar va oltin bor marjon yoki uzuk dinorlarga sotiladi. Bu savdolar hamisha joiz boʻlib kelgan, odamlar ularni sotishgan va sotib olishgan; bu haqda vasf qilingan, unga yetsa harom, undan qolsa halol boʻladigan belgilangan narsa kelmagan. Bizning oldimizda bu haqdagi — odamlar amal qilgan va oʻzaro joiz sanagan — hukm shuki, oʻsha kumush yoki oltindan boʻlgan narsa oʻzi ichida boʻlgan narsaga tobeʼ boʻlsa, uni sotish joizdir; bu esa tigʻ yoki mushaf yoki koʻzlarning qiymati uchdan ikki yoki undan koʻp, zebning qiymati esa uchdan bir yoki undan kam boʻlishidir.Молик Ибн Шиҳобдан, у Сулаймон ибн Ясордан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Равоҳани Хайбарга юборар эдилар, у эса у зот билан Хайбар яҳудийлари ўртасида харс қилар эди. У айтди: Улар унга аёлларининг тақинчоқларидан тақинчоқ тўплаб: «Бу сенга, бизга енгиллик қил ва тақсимда ён бос», дейишди. Абдуллоҳ ибн Равоҳа: «Эй яҳудийлар жамоаси, Аллоҳга қасамки, сизлар Аллоҳнинг халқи ичида менга энг ёмон кўринганлардансиз, лекин бу мени сизларга жабр қилишга элтмайди. Сизлар таклиф қилган порага келсак, у суҳтдир, биз уни емаймиз», деди. Улар: «Осмонлар ва Ер ана шу билан қоим бўлган», дейишди. Молик айтди: Киши ичида оқ ери бор хурмозорни мусоқотга берса, молга кирган киши ўша оқ ерда эккан нарсаси ўзиники бўлади. У айтди: Агар ер эгаси оқ ерда ўзи учун экин экишни шарт қилса, бу дуруст эмас; чунки молга кирган киши ер эгаси учун сув қўяди, бу эса унга юкланган зиёдадир. У айтди: Агар экинни иккови ўртасида бўлишишни шарт қилса, бунда зарар йўқ — қачонки барча харажат молга кирган кишининг зиммасида бўлса: уруғ, сув қўйиш ва бутун ишлов. Агар молга кирган киши мол эгасига: «Уруғ сенинг зиммангда», деб шарт қилса, бу жоиз бўлмайди; чунки у мол эгасига унга юкланган зиёдани шарт қилибди. Мусоқот фақат молга кирган кишининг зиммасида барча харажат ва нафақа бўлиши, мол эгасининг зиммасида эса улардан ҳеч нарса бўлмаслиги билан бўлади; мусоқотнинг маъруф шакли шудир. Молик икки киши ўртасида бўлган булоқ ҳақида — унинг суви узилиб қолиб, бири булоқда ишламоқчи бўлса, иккинчиси: «Менда ишлайдиган нарса йўқ», деса — айтди: Булоқда ишламоқчи бўлган кишига: «Ишла ва сарфла; ҳамроҳинг сен сарфлаганнинг ярмини келтиргунича бутун сув сеники бўлади, сен у билан сув қўяверасан. Қачонки у сен сарфлаганнинг ярмини келтирса, сувдан ўз ҳиссасини олади», дейилади. Биринчисига бутун сув берилди, чунки у сарфлади; агар у ўз иши билан ҳеч нарсага эришмаганида, иккинчисига сарфдан ҳеч нарса ёпишмаган бўлар эди. Молик айтди: Агар барча нафақа ва харажат боғ эгасининг зиммасида бўлиб, молга кирган кишининг зиммасида ўз қўли билан ишлашдан бошқа ҳеч нарса бўлмаса — у шунда фақат меванинг бир қисмига ёлланган ишчи бўлади — бу дуруст эмас; чунки ўзига маълум бўлган, устида ишлайдиган нарса айтилмаган бўлса, у ижораси қанча эканини билмайди, унинг оз бўлишини ёки кўп бўлишини билмайди. Молик айтди: Ҳар бир муқорид ёки мусоқий учун ҳамроҳидан ташқари молдан ҳам, хурмодан ҳам бирор нарсани истисно қилиб олиши дуруст эмас; чунки у шу билан унга ёлланма бўлиб қолади. У: «Сен менга фалон-фалон хурмони сув қўйиб, чанглатиб ишлаб беришинг шарти билан сенга мусоқот бераман ва сенга қироз бераётган молдан бўлмаган ўн динорга мен учун ишлашинг шарти билан фалон-фалон молда сенга қироз бераман», дейди. Бу эса дуруст эмас ва жоиз эмас. Бизнинг олдимиздаги ҳукм шудир. Молик айтди: Мусоқотда боғ эгаси мусоқот олувчига шарт қилиши жоиз бўлган суннат — тўсиқни мустаҳкамлаш, булоқни тозалаш, ариқни очиш, хурмони чанглатиш, хурмо шохларини кесиш ва мевани узиш; бу ва шунга ўхшашлар. Мусоқот олувчига эса меванинг ярми ёки ундан кам, ёки кўп бўлиши шарти билан — агар улар бунга ўзаро рози бўлсалар. Фақат асл эгаси ишловчи у ерда янгидан бошлайдиган ишни шарт қилмайди: қудуқ қазиш, булоқнинг бошини кўтариш, аслини ўзидан келтириб кўчат ўтқазиш ёки харажати катта бўладиган тўғон қуриш каби. Бу боғ эгасининг одамлардан бир кишига: «Менга шу ерда уй қуриб бер, ёки менга қудуқ қаз, ёки менга булоқ оқизиб бер, ёки менга бир иш қилиб бер — шу боғим мевасининг ярмига», дейиши ўрнидадир — боғнинг меваси пишиб, уни сотиш ҳалол бўлишидан олдин. Бу эса яхшилиги зоҳир бўлмасидан бурун мевани сотишдир; Расулуллоҳ ﷺ меваларни яхшилиги зоҳир бўлмагунича сотишдан қайтарганлар. Молик айтди: Аммо мева пишиб, яхшилиги зоҳир бўлиб, уни сотиш ҳалол бўлганидан кейин, бир киши бошқа кишига: «Менга мана шу ишларнинг баъзисини қилиб бер» — у ишни номлаб айтади — «шу боғим мевасининг ярмига», деса, бунда зарар йўқ; у фақат ўзи кўрган ва рози бўлган маълум, маъруф нарсага уни ёллаган бўлади. Мусоқотга келсак, агар боғнинг меваси бўлмаса ёки меваси оз бўлса ёки бузилса, унга шундан бошқаси йўқ. Ёлланма эса фақат номланган нарсага ёлланади, ижора фақат шу билан жоиз бўлади. Ижора савдолардан бир савдодир; у ундан ишини сотиб олади; унга ғарар кирса, дуруст бўлмайди, чунки Расулуллоҳ ﷺ ғарар савдосидан қайтарганлар. Молик айтди: Бизнинг олдимизда мусоқотдаги суннат шуки, у ҳар бир хурмо, узум, зайтун, анор, шафтоли ёки шунга ўхшаш аслларда бўлади — жоиздир, унда зарар йўқ; мол эгасига шундан меванинг ярми ёки учдан бири ёки чораги ёки ундан кўп ёки оз бўлиши шарти билан. Молик айтди: Мусоқот экинда ҳам жоиздир — у чиқиб, мустақил бўлгач, эгаси унга сув қўйиш, ишлаш ва ишлов беришдан ожиз қолса; бунда ҳам мусоқот жоиздир. Молик айтди: Мусоқот ҳалол бўладиган аслларнинг ҳеч бирида — унда пишиб, яхшилиги зоҳир бўлиб, сотиш ҳалол бўлган мева бўлса — мусоқот дуруст бўлмайди; балки келаси йилдан мусоқот қилиниши лозим. Сотиш ҳалол бўлган меваларга мусоқот қилиш эса ижорадир; чунки у асл эгасига яхшилиги зоҳир бўлган мевани — уни ўзи учун кифоя қилиб, узиб бериши шарти билан — мусоқот қилибди; бу эса унга берадиган динор ва дирҳамлар ўрнидадир; бу мусоқот эмас. Мусоқот фақат хурмони узишдан то мева пишиб, сотиш ҳалол бўлгунича бўлган (муддат)дадир. Молик айтди: Ким аслда бўлган мевани яхшилиги зоҳир бўлиб, сотиш ҳалол бўлишидан олдин мусоқотга берса, ана шу мусоқотнинг ўзи жоиздир. Молик айтди: Оқ ерни мусоқотга бериш дуруст эмас; чунки эгаси учун уни динор ва дирҳамларга ҳамда шунга ўхшаш маълум нархларга ижарага бериш ҳалол. У айтди: Аммо ўз оқ ерини ундан чиқадиган нарсанинг учдан бирига ёки чорагига берадиган кишига келсак, бу ғарар кирадиган нарсадир; чунки экин бир марта оз, бир марта кўп бўлади, баъзан бутунлай ҳалок бўлади. Шунда ер эгаси ерини ижарага бериши дуруст бўлган маълум ижарани тарк этиб, тамом бўладими ёки йўқми билинмайдиган ғарарли ишни олган бўлади; бу макруҳдир. Бу бир кишининг сафар учун маълум нарсага ёлланма ёллаб, сўнг ёлловчининг: «Бу сафаримда фойда қилганимнинг ўндан бирини сенга ижара қилиб берсам бўладими?» дейиши ўрнидадир. Бу эса ҳалол эмас ва дуруст эмас. Молик айтди: Киши ўзини ҳам, ерини ҳам, кемасини ҳам бошқасига ўзгариб кетмайдиган маълум нарсадан бошқасига ижарага бериши дуруст эмас. Молик айтди: Хурмодаги мусоқот билан оқ ер ўртаси шунинг учун ажратилдики, хурмо эгаси унинг мевасини яхшилиги зоҳир бўлмагунича сота олмайди; ер эгаси эса уни ичида ҳеч нарса йўқ оқ ер ҳолида ижарага беради. Молик айтди: Бизнинг олдимиздаги ҳукм хурмода ҳам шуки, у уч йил, тўрт йил, ундан кам ва ундан кўп муддатга мусоқотга берилади. У айтди: Мен эшитганим шу; асллардан шунга ўхшаш ҳар бир нарса хурмо ўрнидадир; мусоқот қилган киши учун йиллар (миқдорида) хурмода жоиз бўлган нарса унда ҳам жоиздир. Молик мусоқий ҳақида айтди: У ўзига мусоқот берган ҳамроҳидан зиёда қилиб олтиндан ҳам, кумушдан ҳам, таомдан ҳам, нарсалардан ҳам ҳеч нарса олмайди; бу дуруст эмас. Мусоқот олувчининг боғ эгасидан унга зиёда қилиб берадиган олтин, кумуш, таом ёки нарсалардан бирор нарса олиши ҳам дуруст эмас; иккови ўртасидаги зиёда дуруст эмас. Молик айтди: Муқорид ҳам ана шу ўриндадир, дуруст эмас. Мусоқотга ёки муқорадага зиёда кирса, у ижорага айланади; ижора кирган нарса эса дуруст эмас. Ижоранинг бўладими ёки бўлмайдими, оз бўладими ёки кўп бўладими билинмайдиган ғарарли иш устида тушиши дуруст эмас. Молик бир киши бошқа кишига ичида хурмо ва узум ёки шунга ўхшаш асллар бўлган ерни мусоқотга бериши ва унда оқ ер ҳам бўлиши ҳақида айтди: Агар оқ ер аслга тобеъ бўлса ва асл унинг каттароғи ёки кўпроғи бўлса, уни мусоқотга беришда зарар йўқ; бу эса хурмо учдан икки ёки ундан кўп, оқ ер эса учдан бир ёки ундан кам бўлишидир, чунки бу ҳолда оқ ер аслга тобеъдир. Агар оқ ерда хурмо ёки узум ёки шунга ўхшаш асллар бўлиб, асл учдан бир ёки ундан кам, оқ ер эса учдан икки ёки ундан кўп бўлса, унда ижара жоиз бўлади ва мусоқот ҳаром бўлади. Чунки одамларнинг ишидан шуки, улар ичида оқ ери бор аслни мусоқотга берадилар ва ичида аслдан озгина нарса бор ерни ижарага берадилар; ёки ичида кумуш зеби бор мушаф ёки қилич кумушга сотилади; ёки ичида кўзлар ва олтин бор маржон ёки узук динорларга сотилади. Бу савдолар ҳамиша жоиз бўлиб келган, одамлар уларни сотишган ва сотиб олишган; бу ҳақда васф қилинган, унга етса ҳаром, ундан қолса ҳалол бўладиган белгиланган нарса келмаган. Бизнинг олдимизда бу ҳақдаги — одамлар амал қилган ва ўзаро жоиз санаган — ҳукм шуки, ўша кумуш ёки олтиндан бўлган нарса ўзи ичида бўлган нарсага тобеъ бўлса, уни сотиш жоиздир; бу эса тиғ ёки мушаф ёки кўзларнинг қиймати учдан икки ёки ундан кўп, зебнинг қиймати эса учдан бир ёки ундан кам бўлишидир.