حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَصَلَّى بِصَلاَتِهِ نَاسٌ ثُمَّ صَلَّى اللَّيْلَةَ الْقَابِلَةَ فَكَثُرَ النَّاسُ ثُمَّ اجْتَمَعُوا مِنَ اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ ‏ "‏ قَدْ رَأَيْتُ الَّذِي صَنَعْتُمْ وَلَمْ يَمْنَعْنِي مِنَ الْخُرُوجِ إِلَيْكُمْ إِلاَّ أَنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ ‏.‏

Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ bir kecha masjidda namoz oʻqidilar, u zotning namozlariga (ergashib) bir necha kishi namoz oʻqidi. Soʻng ikkinchi kechasi ham oʻqidilar, odamlar koʻpaydi. Soʻng uchinchi yoki toʻrtinchi kechasi (odamlar) toʻplanishdi, ammo Rasululloh ﷺ ular oldiga chiqmadilar. Tong otganda: «Sizlarning qilgan ishingizni koʻrdim. Meni sizlarning oldingizga chiqishimdan faqat bu (namoz) sizlarga farz qilib qoʻyilishidan qoʻrqqanim toʻsdi», dedilar. Bu Ramazonda boʻlgan edi.Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ бир кеча масжидда намоз ўқидилар, у зотнинг намозларига (эргашиб) бир неча киши намоз ўқиди. Сўнг иккинчи кечаси ҳам ўқидилар, одамлар кўпайди. Сўнг учинчи ёки тўртинчи кечаси (одамлар) тўпланишди, аммо Расулуллоҳ ﷺ улар олдига чиқмадилар. Тонг отганда: «Сизларнинг қилган ишингизни кўрдим. Мени сизларнинг олдингизга чиқишимдан фақат бу (намоз) сизларга фарз қилиб қўйилишидан қўрққаним тўсди», дедилар. Бу Рамазонда бўлган эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُرَغِّبُ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَأْمُرَ بِعَزِيمَةٍ فَيَقُولُ ‏ "‏ مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ كَانَ الأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ فِي خِلاَفَةِ أَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ qatʼiy buyurmagan holda Ramazon (kechalari)ni ibodat bilan oʻtkazishga (odamlarni) qiziqtirar va: «Kim Ramazonni iymon va (savob) umidi bilan (ibodatda) tursa, uning oʻtgan gunohlari kechiriladi», derdilar. Ibn Shihob aytdi: «Rasululloh ﷺ vafot etdilar, ish shu (holida) edi. Keyin Abu Bakr xalifaligida va Umar ibn al-Xattob xalifaligining boshida ham ish shu (holida) davom etdi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ қатъий буюрмаган ҳолда Рамазон (кечалари)ни ибодат билан ўтказишга (одамларни) қизиқтирар ва: «Ким Рамазонни иймон ва (савоб) умиди билан (ибодатда) турса, унинг ўтган гуноҳлари кечирилади», дердилар. Ибн Шиҳоб айтди: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, иш шу (ҳолида) эди. Кейин Абу Бакр халифалигида ва Умар ибн ал-Хаттоб халифалигининг бошида ҳам иш шу (ҳолида) давом этди».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَنَّهُ قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي رَمَضَانَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا النَّاسُ أَوْزَاعٌ مُتَفَرِّقُونَ يُصَلِّي الرَّجُلُ لِنَفْسِهِ وَيُصَلِّي الرَّجُلُ فَيُصَلِّي بِصَلاَتِهِ الرَّهْطُ فَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَانِي لَوْ جَمَعْتُ هَؤُلاَءِ عَلَى قَارِئٍ وَاحِدٍ لَكَانَ أَمْثَلَ ‏.‏ فَجَمَعَهُمْ عَلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ - قَالَ - ثُمَّ خَرَجْتُ مَعَهُ لَيْلَةً أُخْرَى وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ قَارِئِهِمْ فَقَالَ عُمَرُ نِعْمَتِ الْبِدْعَةُ هَذِهِ وَالَّتِي تَنَامُونَ عَنْهَا أَفْضَلُ مِنَ الَّتِي تَقُومُونَ ‏.‏ يَعْنِي آخِرَ اللَّيْلِ وَكَانَ النَّاسُ يَقُومُونَ أَوَّلَهُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abd al-Qoriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u shunday dedi: «Men Ramazonda Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bilan masjidga chiqdim. Odamlar toʻp-toʻp, tarqoq edilar: kimdir yakka oʻzi namoz oʻqir, kimdir namoz oʻqisa, unga (ergashib) bir guruh kishi oʻqir edi. Umar: ‹Vallohi, agar men bularni bitta qoriga birlashtirsam, yaxshiroq boʻlardi, deb oʻylayman›, dedi. Soʻng ularni Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ga birlashtirdi». U (Abdurrahmon) aytdi: «Keyin boshqa bir kecha u bilan chiqdim, odamlar qorilarining namoziga (ergashib) namoz oʻqiyotgan edilar. Umar: ‹Bu qanday yaxshi bidʼat! Sizlar undan uxlab (qoldirib) qoʻyadigan (kechaning oxirgi) qismi, sizlar turadigan qismidan afzalroqdir›, dedi». U kechaning oxirini nazarda tutardi; odamlar esa uning avvalida turardilar.Абдурраҳмон ибн Абд ал-Қорий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у шундай деди: «Мен Рамазонда Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) билан масжидга чиқдим. Одамлар тўп-тўп, тарқоқ эдилар: кимдир якка ўзи намоз ўқир, кимдир намоз ўқиса, унга (эргашиб) бир гуруҳ киши ўқир эди. Умар: ‹Валлоҳи, агар мен буларни битта қорига бирлаштирсам, яхшироқ бўларди, деб ўйлайман›, деди. Сўнг уларни Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)га бирлаштирди». У (Абдурраҳмон) айтди: «Кейин бошқа бир кеча у билан чиқдим, одамлар қориларининг намозига (эргашиб) намоз ўқиётган эдилар. Умар: ‹Бу қандай яхши бидъат! Сизлар ундан ухлаб (қолдириб) қўядиган (кечанинг охирги) қисми, сизлар турадиган қисмидан афзалроқдир›, деди». У кечанинг охирини назарда тутарди; одамлар эса унинг аввалида турардилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ قَالَ أَمَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ وَتَمِيمًا الدَّارِيَّ أَنْ يَقُومَا، لِلنَّاسِ بِإِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً قَالَ وَقَدْ كَانَ الْقَارِئُ يَقْرَأُ بِالْمِئِينَ حَتَّى كُنَّا نَعْتَمِدُ عَلَى الْعِصِيِّ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ وَمَا كُنَّا نَنْصَرِفُ إِلاَّ فِي فُرُوعِ الْفَجْرِ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u dedi: «Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Ubay ibn Kaʼb va Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhumo)ga odamlarga oʻn bir rakaat (namoz) oʻqib berishni buyurdi». U aytdi: «Qori (bir rakaatda) yuzlab (oyat) oʻqir, biz uzoq turganimizdan tayoqlarga suyanib qolardik. Biz faqat tong yorishishiga yaqingina (namozdan) tarqar edik».Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у деди: «Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Убай ибн Каъб ва Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳумо)га одамларга ўн бир ракаат (намоз) ўқиб беришни буюрди». У айтди: «Қори (бир ракаатда) юзлаб (оят) ўқир, биз узоқ турганимиздан таёқларга суяниб қолардик. Биз фақат тонг ёришишига яқингина (намоздан) тарқар эдик».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ النَّاسُ يَقُومُونَ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي رَمَضَانَ بِثَلاَثٍ وَعِشْرِينَ رَكْعَةً ‏.‏

Yazid ibn Rumon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u dedi: «Odamlar Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) zamonida Ramazonda yigirma uch rakaat (namoz) oʻqir edilar».Язид ибн Румон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у деди: «Одамлар Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) замонида Рамазонда йигирма уч ракаат (намоз) ўқир эдилар».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، أَنَّهُ سَمِعَ الأَعْرَجَ، يَقُولُ مَا أَدْرَكْتُ النَّاسَ إِلاَّ وَهُمْ يَلْعَنُونَ الْكَفَرَةَ فِي رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ الْقَارِئُ يَقْرَأُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ فِي ثَمَانِ رَكَعَاتٍ فَإِذَا قَامَ بِهَا فِي اثْنَتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً رَأَى النَّاسُ أَنَّهُ قَدْ خَفَّفَ ‏.‏

Dovud ibn al-Husayn (rahimahulloh) al-Aʼrajning shunday deganini eshitdi: «Men odamlarni faqat Ramazonda kofirlarni laʼnatlagan holda uchratdim». U aytdi: «Qori Baqara surasini sakkiz rakaatda oʻqir, agar uni oʻn ikki rakaatda oʻqisa, odamlar u yengil qilibdi, deb hisoblardi».Довуд ибн ал-Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ) ал-Аъражнинг шундай деганини эшитди: «Мен одамларни фақат Рамазонда кофирларни лаънатлаган ҳолда учратдим». У айтди: «Қори Бақара сурасини саккиз ракаатда ўқир, агар уни ўн икки ракаатда ўқиса, одамлар у енгил қилибди, деб ҳисобларди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، كُنَّا نَنْصَرِفُ فِي رَمَضَانَ فَنَسْتَعْجِلُ الْخَدَمَ بِالطَّعَامِ مَخَافَةَ الْفَجْرِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr (rahimahulloh) aytdi: «Otamning shunday deganini eshitdim: ‹Biz Ramazonda (namozdan) tarqar, tong otishidan qoʻrqib, xizmatchilarni taom (keltirish) bilan shoshiltirar edik›».Абдуллоҳ ибн Абу Бакр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Отамнинг шундай деганини эшитдим: ‹Биз Рамазонда (намоздан) тарқар, тонг отишидан қўрқиб, хизматчиларни таом (келтириш) билан шошилтирар эдик›».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ذَكْوَانَ أَبَا عَمْرٍو، - وَكَانَ عَبْدًا لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَعْتَقَتْهُ عَنْ دُبُرٍ مِنْهَا - كَانَ يَقُومُ يَقْرَأُ لَهَا فِي رَمَضَانَ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, Zakvon Abu Amr — u Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)ning quli boʻlib, Oisha uni oʻlimidan keyin (ozod boʻlishini vasiyat qilib) mudabbar qilib qoʻygan edi — Ramazonda unga (Oishaga imom boʻlib) turib Qurʼon oʻqir edi.Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, Заквон Абу Амр — у Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг қули бўлиб, Оиша уни ўлимидан кейин (озод бўлишини васият қилиб) мудаббар қилиб қўйган эди — Рамазонда унга (Оишага имом бўлиб) туриб Қуръон ўқир эди.