Abu Barza al-Aslamiy

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ لأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي فَرَسٍ بَعْدَ مَا تَبَايَعَا ‏.‏ وَكَانُوا فِي سَفِينَةٍ فَقَالَ لاَ أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ كَيْفَ أَرُدُّ هَذَا وَالْحَدِيثُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَوَّى هَذَا الْمَذْهَبَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ مَعْنَاهُ أَنْ يُخَيِّرَ الْبَائِعُ الْمُشْتَرِيَ بَعْدَ إِيجَابِ الْبَيْعِ فَإِذَا خَيَّرَهُ فَاخْتَارَ الْبَيْعَ فَلَيْسَ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ ذَلِكَ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar. Agar (ikkalasi) rost soʻzlab, (aybni) bayon qilsalar, savdolarida ularga baraka berilur. Agar (aybni) yashirib, yolgʻon gapirsalar, savdolarining barakasi yoʻq qilinur», dedilar. Bu sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish soʻz bilan emas, balki badanlar bilan boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosini soʻz bilan ajralish, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan: ikki kishi savdolashganlaridan soʻng bir ot toʻgʻrisida tortishib uning oldiga kelishdi, ular kemada edilar. Shunda u: «Sizlarni ajralgan deb koʻrmayapman», dedi va Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar», deganliklarini aytdi. Kufa ahli va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari ajralish soʻz bilan boʻladi, deyishgan, bu Sufyon as-Savriyning soʻzidir, Molik ibn Anasdan ham shunday rivoyat qilingan. Ibn al-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Buni qanday rad etaman, bu haqdagi hadis Nabiy ﷺdan sahih kelgan-ku», dedi va bu mazhabni quvvatladi. Nabiy ﷺning «magar ixtiyor savdosi boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi shuki, sotuvchi savdo qatʼiy boʻlgandan soʻng xaridorni ixtiyorli qiladi. Agar uni ixtiyorli qilsa va u savdoni ixtiyor qilsa, undan soʻng ajralmasalar ham, savdoni buzishda uning ixtiyori qolmaydi. Shofiiy va boshqalar shunday talqin qilganlar. «Ajralish soʻz bilan emas, badanlar bilan boʻladi» deguvchilarning soʻzini quvvatlovchi narsalardan biri Abdulloh ibn Amrning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар. Агар (иккаласи) рост сўзлаб, (айбни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилур. Агар (айбни) яшириб, ёлғон гапирсалар, савдоларининг баракаси йўқ қилинур», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш сўз билан эмас, балки баданлар билан бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъносини сўз билан ажралиш, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган: икки киши савдолашганларидан сўнг бир от тўғрисида тортишиб унинг олдига келишди, улар кемада эдилар. Шунда у: «Сизларни ажралган деб кўрмаяпман», деди ва Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар», деганликларини айтди. Куфа аҳли ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари ажралиш сўз билан бўлади, дейишган, бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир, Молик ибн Анасдан ҳам шундай ривоят қилинган. Ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Буни қандай рад этаман, бу ҳақдаги ҳадис Набий ﷺдан саҳиҳ келган-ку», деди ва бу мазҳабни қувватлади. Набий ﷺнинг «магар ихтиёр савдоси бўлса» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо қатъий бўлгандан сўнг харидорни ихтиёрли қилади. Агар уни ихтиёрли қилса ва у савдони ихтиёр қилса, ундан сўнг ажралмасалар ҳам, савдони бузишда унинг ихтиёри қолмайди. Шофиий ва бошқалар шундай талқин қилганлар. «Ажралиш сўз билан эмас, баданлар билан бўлади» дегувчиларнинг сўзини қувватловчи нарсалардан бири Абдуллоҳ ибн Амрнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ سَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ بَصْرِيٌّ صَاحِبُ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ortiqcha suv u bilan oʻt-oʻlanni (oʻstirishni) man qilish uchun man qilinmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Minholning ismi Abdurrahmon ibn Mutʼim boʻlib, kufalikdir va undan Habib ibn Abu Sobit rivoyat qilgan. (Boshqa bir) Abu Minhol esa Sayyor ibn Salama boʻlib, basralikdir, u Abu Barza al-Aslamiyning sherigidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ортиқча сув у билан ўт-ўланни (ўстиришни) ман қилиш учун ман қилинмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Минҳолнинг исми Абдурраҳмон ибн Мутъим бўлиб, куфаликдир ва ундан Ҳабиб ибн Абу Собит ривоят қилган. (Бошқа бир) Абу Минҳол эса Сайёр ибн Салама бўлиб, басраликдир, у Абу Барза ал-Асламийнинг шеригидир.

حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ جِبْرَائِيلَ هَبَطَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ خَيِّرْهُمْ يَعْنِي أَصْحَابَكَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ الْقَتْلَ أَوِ الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ قَابِلاً مِثْلُهُمْ ‏.‏ قَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ اسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Jibroil u zotning huzuriga tushib, unga: ‹Ularni — yaʼni sahobalaringizni — Badr asirlari xususida tanlatib qoʻ: ularni oʻldirish yoki tovon evaziga ozod qilish, ammo (agar tovon olsalar) kelgusi yili ulardan oʻshancha (kishi) oʻldiriladi›, dedi. Ular: ‹Tovon (olamiz), bizdan (oʻshancha) oʻldirilsa ham (rozimiz)›, dedilar», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Anas, Abu Barza va Jubayr ibn Mutʼimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Savriyning hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Zoidaning hadisidan bilamiz. Abu Usoma Hishomdan, u Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Ibn Avn esa Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobani tushirib) rivoyat qilgan. Abu Dovud al-Hafariyning ismi Umar ibn Saʼddir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Жиброил у зотнинг ҳузурига тушиб, унга: ‹Уларни — яъни саҳобаларингизни — Бадр асирлари хусусида танлатиб қў: уларни ўлдириш ёки товон эвазига озод қилиш, аммо (агар товон олсалар) келгуси йили улардан ўшанча (киши) ўлдирилади›, деди. Улар: ‹Товон (оламиз), биздан (ўшанча) ўлдирилса ҳам (розимиз)›, дедилар», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Барза ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саврийнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидан биламиз. Абу Усома Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилган. Ибн Авн эса Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобани тушириб) ривоят қилган. Абу Довуд ал-Ҳафарийнинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ أَبُو مِحْصَنٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ الرَّحَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا ابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ خَمْسٍ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ وَمَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ وَمَاذَا عَمِلَ فِيمَا عَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qiyomat kuni Odam bolasining ikki oyogʻi Robbisining huzuridan besh narsadan soʻralmaguncha jilmaydi: umrini nimaga sarflagani haqida, yoshligini nimaga ketkazgani haqida, molini qayerdan topganligi va nimaga sarflaganligi haqida hamda bilganiga koʻra nima amal qilgani haqida», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Ibn Masʼudning Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyati sifatida faqat Husayn ibn Qaysning rivoyati orqaligina bilamiz. Husayn ibn Qays esa hofizasi sababli hadisda zaif sanaladi. Bu bobda Abu Barza va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қиёмат куни Одам боласининг икки оёғи Роббисининг ҳузуридан беш нарсадан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, ёшлигини нимага кетказгани ҳақида, молини қаердан топганлиги ва нимага сарфлаганлиги ҳақида ҳамда билганига кўра нима амал қилгани ҳақида», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Масъуднинг Набий ﷺдан (қилган) ривояти сифатида фақат Ҳусайн ибн Қайснинг ривояти орқалигина биламиз. Ҳусайн ибн Қайс эса ҳофизаси сабабли ҳадисда заиф саналади. Бу бобда Абу Барза ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.