Amr ibn al-Os

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي فِرَاسٍ، قَالَ خَطَبَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه فَقَالَ إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ عُمَّالِي لِيَضْرِبُوا أَبْشَارَكُمْ وَلاَ لِيَأْخُذُوا أَمْوَالَكُمْ فَمَنْ فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ فَلْيَرْفَعْهُ إِلَىَّ أَقُصُّهُ مِنْهُ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَدَّبَ بَعْضَ رَعِيَّتِهِ أَتَقُصُّهُ مِنْهُ قَالَ إِي وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ أَقُصُّهُ وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقَصَّ مِنْ نَفْسِهِ ‏.‏

Abu Firos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bizga xutba qilib dedi: «Men oʻz amaldorlarimni sizlarning badanlaringizni ursin yoki mol-mulkingizni olsin, deb yuborganim yoʻq. Kimga shunday qilingan boʻlsa, uni menga koʻtarib kelsin, men undan qasos olib beraman». Amr ibn al-Os: «Agar bir kishi (amir) oʻz raiyatidan birortasini adabini berib (jazolab) qoʻysa, undan ham qasos olib berasanmi?» dedi. U: «Ha, jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, undan qasos olib beraman. Men Rasulullohni ﷺ oʻzlaridan qasos olib berganlarini koʻrganman», dedi.Абу Фирос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бизга хутба қилиб деди: «Мен ўз амалдорларимни сизларнинг баданларингизни урсин ёки мол-мулкингизни олсин, деб юборганим йўқ. Кимга шундай қилинган бўлса, уни менга кўтариб келсин, мен ундан қасос олиб бераман». Амр ибн ал-Ос: «Агар бир киши (амир) ўз раиятидан бирортасини адабини бериб (жазолаб) қўйса, ундан ҳам қасос олиб берасанми?» деди. У: «Ҳа, жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, ундан қасос олиб бераман. Мен Расулуллоҳни ﷺ ўзларидан қасос олиб берганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْبَهْرَانِيُّ، أَنَّهُ قَرَأَ فِي أَصْلِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ وَحَدَّثَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ حَدَّثَنِي ضَمْضَمٌ عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو ظَبْيَةَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ قَالَ يَوْمًا وَقَامَ رَجُلٌ فَأَكْثَرَ الْقَوْلَ فَقَالَ عَمْرٌو لَوْ قَصَدَ فِي قَوْلِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَقَدْ رَأَيْتُ أَوْ أُمِرْتُ أَنْ أَتَجَوَّزَ فِي الْقَوْلِ فَإِنَّ الْجَوَازَ هُوَ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zabyaning rivoyat qilishicha, bir kuni bir kishi turib koʻp soʻzladi, shunda Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu): «Agar u soʻzida meʼyorni saqlaganida, oʻzi uchun yaxshiroq boʻlardi. Men Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Men soʻzda qisqa boʻlishni maʼqul koʻrdim (yoki: buyurildim), chunki qisqalik yaxshiroqdir›», dedi.Абу Забянинг ривоят қилишича, бир куни бир киши туриб кўп сўзлади, шунда Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу): «Агар у сўзида меъёрни сақлаганида, ўзи учун яхшироқ бўларди. Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини эшитганман: ‹Мен сўзда қисқа бўлишни маъқул кўрдим (ёки: буюрилдим), чунки қисқалик яхшироқдир›», деди.