حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ". فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ " حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ". وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ " خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ. قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ [quran sura="18" aya_start="60" aya_end="60"]{وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا. قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ. قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ".
(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Biz Ibn Abbosning uyida uning huzurida edik; u: «Mendan soʻranglar» dedi. Men: «Ey Abu Abbos — Alloh meni senga fido qilsin — Kufada Navf degan bir qissaxon kishi bor; u (Xizrning hamrohi Muso) Bani Isroil Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. (Amr: «Ibn Abbos: ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi› dedi» dedi; Yaʼlo: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi› dedi» dedi.) (Ubayy:) Rasululloh ﷺ: «Muso — Allohning Rasuli alayhissalom — bir kuni odamlarga vaʼz qildi, to koʻ zlar yoshlandi va qalblar yumshadi; soʻng (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib: ‹Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq biror kishi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq› dedi. Shu sababli (Alloh) unga — ilmni Allohga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi. ‹Yoʻq, (bor)› deyildi. (Muso): ‹Ey Robbim, qaerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda› dedi. (Muso): ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat (belgi) qilib ber› dedi.» (Amr: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda (deb)› dedi» dedi; Yaʼlo: «(Alloh): ‹Oʻ lik baliq olgin — qaerda unga ruh puflansa (tirilsa, oʻ sha joyda)› dedi» dedi.) «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishdan boshqa (narsa) bilan seni qiynamayman› dedi. (Xizmatkor): ‹Koʻ p (narsa) yuklamading› dedi. Mana shu — Allohning ‹Va eslang, Muso oʻ z xizmatkori (Yushaʼ ibn Nun)ga (degan)› (Kahf surasi, 60) degan soʻzidir. Bir qoyaning soyasida — nam (hoʻ l) joyda — boʻ lganlarida, baliq qimirladi, Muso esa uyquda edi. Xizmatkori: ‹Uni uygʻ otmayman› dedi. (Muso) uygʻ onganida, (xizmatkor) unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, dengizga kirib ketdi. Alloh undan dengizning oqimini toʻ xtatdi, to uning izi toshda(gidek) (qoldi).» «(Muso): ‹Bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. (Xizmatkor): ‹Alloh sendan charchoqni (allaqachon) kesdi (aritdi)› deb unga xabar berdi. Ikkalasi qaytdi va Xizrni — (Usmon ibn Abu Sulaymon: «dengiz qirgʻ ogʻ ida yashil bir gilam ustida») — kiyimiga oʻ ralgan holda topdi — (gilamning) bir uchini oyoqlari ostiga, bir uchini boshi ostiga qoʻ ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochdi va: ‹Mening yerimda (qaerdan) salom? Sen kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha› dedi. (Xizr): ‹Ishing nima?› dedi. (Muso): ‹Senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Tavrot qoʻ lingda ekani va senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing lozim emas; senda (ham) bir ilm borki, uni men bilishim lozim emas› dedi. Soʻng bir qush tumshugʻ i bilan dengizdan (suv) oldi va (Xizr): ‹Allohga qasamki, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmi yonida — faqat mana shu qush tumshugʻ i bilan dengizdan olganchalik (oz)dir› dedi.» «Ular kemaga minganlarida, kichik kemalar (qayiqlar)ni topdilar — ular bu sohil ahlini u (narigi) sohil ahliga olib oʻ tar edi. (Kema egalari) uni (Xizrni) tanib: ‹Allohning solih bandasi› dedi (biz Saʼidga: ‹Xizrmi?› dedik; u: ‹Ha› dedi) ‹uni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tamiz› dedi. (Xizr) uni (kemani) teshdi va unga bir qoziq qoqdi. Muso: ‹Uni — ahlini gʻ arq qilish uchun — teshdingmi? Sen dahshatli bir ish qilding!› dedi (Mujohid: ‹munkar (yomon)› dedi). (Xizr): ‹Men: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.» — Birinchisi unutishdan, oʻ rtadagisi shart (qilishdan), uchinchisi qasdan edi. — «(Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni tutma va ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma› dedi. Ular bir bolani uchratdi va (Xizr) uni oʻ ldirdi.» (Yaʼlo, Saʼiddan: «(Xizr) oʻ ynab turgan bolalarni topdi va bir kofir, chiroyli bolani olib, uni yotqizdi, soʻng pichoq bilan boʻ gʻ izladi.») «(Muso): ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas, qatl (gunohi) qilmagan (holda) — oʻ ldirdingmi?› dedi.» — Ibn Abbos uni ‹zakiyya› (yoki) ‹zokiya› — ‹musulmona› (deb) — ‹gʻ ulaman zakiyyan› deganingdek oʻqir edi. «Ikkalasi joʻnadi va qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi; (Xizr) uni tiklab qoʻ ydi — Saʼid: ‹qoʻ li bilan mana bunday (qildi)› dedi va qoʻ lini koʻ tardi — u (devor) toʻ gʻ ri (tik) boʻ ldi.» (Yaʼlo: «Saʼid: ‹uni qoʻ li bilan siladi, u toʻ gʻ ri boʻ ldi› dedi deb oʻylayman».) «(Muso): ‹Agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi» — Saʼid: «yeydigan haq (oziq)» dedi — «‹...Va ularning ortida (bir podshoh bor edi)›» — Ibn Abbos: ‹...ularning oldida bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi. (Baʼzilar Saʼiddan boshqadan: ‹uning ismi Hudad ibn Budad edi; oʻ ldirilgan bolaning ismi — Jaysur edi› deb daʼvo qiladi.) ‹U — har bir kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi podshoh edi; men — u (kema) undan oʻ tganida, uni nuqsoni sababli (podshoh) qoldirishini istadim; ular oʻ tib ketganlarida, uni tuzatib, undan foydalandilar› (deydi Xizr). Baʼzilar: ‹uni shisha (boʻ lak)i bilan berkitdi› deydi; baʼzilar: ‹qatron (smola) bilan› deydi. ‹Bolaning ota-onasi moʻmin edi, u esa kofir edi; biz — uning (ota-onaga boʻ lgan) muhabbati ularni oʻ z diniga ergashishga olib borishidan — ularga tugʻ yon va kufr (yuqtirishidan) qoʻ rqdik; shu sababli Robbi ularga — undan koʻ ra pokroq va rahmdil(roq) bir (farzand) almashtirishini istadik.› (Saʼiddan boshqalar: ‹ularga bir qiz almashtirildi› deb daʼvo qildi; Dovud ibn Abu Osim ham bir necha (rovi)dan: ‹u bir qiz edi› dedi.)»(Саъид ибн Жубайр айтди:) Биз Ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик; у: «Мендан сўранглар» деди. Мен: «Эй Абу Аббос — Аллоҳ мени сенга фидо қилсин — Куфада Навф деган бир қиссахон киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи Мусо) Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. (Амр: «Ибн Аббос: ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди› деди» деди; Яъло: «Ибн Аббос: ‹Менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди› деди» деди.) (Убайй:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусо — Аллоҳнинг Расули алайҳиссалом — бир куни одамларга ваъз қилди, то кў злар ёшланди ва қалблар юмшади; сўнг (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирор киши борми?› деди. У: ‹Йўқ› деди. Шу сабабли (Аллоҳ) унга — илмни Аллоҳга (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб қилди. ‹Йўқ, (бор)› дейилди. (Мусо): ‹Эй Роббим, қаэрда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қў шилган жойда› деди. (Мусо): ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат (белги) қилиб бер› деди.» (Амр: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда (деб)› деди» деди; Яъло: «(Аллоҳ): ‹Ў лик балиқ олгин — қаэрда унга руҳ пуфланса (тирилса, ў ша жойда)› деди» деди.) «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришдан бошқа (нарса) билан сени қийнамайман› деди. (Хизматкор): ‹Кў п (нарса) юкламадинг› деди. Мана шу — Аллоҳнинг ‹Ва эсланг, Мусо ў з хизматкори (Юшаъ ибн Нун)га (деган)› (Каҳф сураси, 60) деган сўзидир. Бир қоянинг соясида — нам (ҳў л) жойда — бў лганларида, балиқ қимирлади, Мусо эса уйқуда эди. Хизматкори: ‹Уни уйғ отмайман› деди. (Мусо) уйғ онганида, (хизматкор) унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Балиқ қимирлаб, денгизга кириб кетди. Аллоҳ ундан денгизнинг оқимини тў хтатди, то унинг изи тошда(гидек) (қолди).» «(Мусо): ‹Бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. (Хизматкор): ‹Аллоҳ сендан чарчоқни (аллақачон) кесди (аритди)› деб унга хабар берди. Иккаласи қайтди ва Хизрни — (Усмон ибн Абу Сулаймон: «денгиз қирғ оғ ида яшил бир гилам устида») — кийимига ў ралган ҳолда топди — (гиламнинг) бир учини оёқлари остига, бир учини боши остига қў йган эди. Мусо унга салом берди. У юзини очди ва: ‹Менинг еримда (қаэрдан) салом? Сен кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа› деди. (Хизр): ‹Ишинг нима?› деди. (Мусо): ‹Сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Таврот қў лингда экани ва сенга ваҳй келаётгани сенга кифоя эмасми? Эй Мусо, менда бир илм борки, уни сен билишинг лозим эмас; сенда (ҳам) бир илм борки, уни мен билишим лозим эмас› деди. Сўнг бир қуш тумшуғ и билан денгиздан (сув) олди ва (Хизр): ‹Аллоҳга қасамки, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илми ёнида — фақат мана шу қуш тумшуғ и билан денгиздан олганчалик (оз)дир› деди.» «Улар кемага минганларида, кичик кемалар (қайиқлар)ни топдилар — улар бу соҳил аҳлини у (нариги) соҳил аҳлига олиб ў тар эди. (Кема эгалари) уни (Хизрни) таниб: ‹Аллоҳнинг солиҳ бандаси› деди (биз Саъидга: ‹Хизрми?› дедик; у: ‹Ҳа› деди) ‹уни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тамиз› деди. (Хизр) уни (кемани) тешди ва унга бир қозиқ қоқди. Мусо: ‹Уни — аҳлини ғ арқ қилиш учун — тешдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг!› деди (Мужоҳид: ‹мункар (ёмон)› деди). (Хизр): ‹Мен: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.» — Биринчиси унутишдан, ў ртадагиси шарт (қилишдан), учинчиси қасдан эди. — «(Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени тутма ва ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма› деди. Улар бир болани учратди ва (Хизр) уни ў лдирди.» (Яъло, Саъиддан: «(Хизр) ў йнаб турган болаларни топди ва бир кофир, чиройли болани олиб, уни ётқизди, сўнг пичоқ билан бў ғ излади.») «(Мусо): ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас, қатл (гуноҳи) қилмаган (ҳолда) — ў лдирдингми?› деди.» — Ибн Аббос уни ‹закийя› (ёки) ‹зокия› — ‹мусулмона› (деб) — ‹ғ уламан закийян› деганингдек ўқир эди. «Иккаласи жўнади ва қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди; (Хизр) уни тиклаб қў йди — Саъид: ‹қў ли билан мана бундай (қилди)› деди ва қў лини кў тарди — у (девор) тў ғ ри (тик) бў лди.» (Яъло: «Саъид: ‹уни қў ли билан силади, у тў ғ ри бў лди› деди деб ўйлайман».) «(Мусо): ‹Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди» — Саъид: «ейдиган ҳақ (озиқ)» деди — «‹...Ва уларнинг ортида (бир подшоҳ бор эди)›» — Ибн Аббос: ‹...уларнинг олдида бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди. (Баъзилар Саъиддан бошқадан: ‹унинг исми Ҳудад ибн Будад эди; ў лдирилган боланинг исми — Жайсур эди› деб даъво қилади.) ‹У — ҳар бир кемани зў рлик билан тортиб олувчи подшоҳ эди; мен — у (кема) ундан ў тганида, уни нуқсони сабабли (подшоҳ) қолдиришини истадим; улар ў тиб кетганларида, уни тузатиб, ундан фойдаландилар› (дейди Хизр). Баъзилар: ‹уни шиша (бў лак)и билан беркитди› дейди; баъзилар: ‹қатрон (смола) билан› дейди. ‹Боланинг ота-онаси мўмин эди, у эса кофир эди; биз — унинг (ота-онага бў лган) муҳаббати уларни ў з динига эргашишга олиб боришидан — уларга туғ ён ва куфр (юқтиришидан) қў рқдик; шу сабабли Робби уларга — ундан кў ра покроқ ва раҳмдил(роқ) бир (фарзанд) алмаштиришини истадик.› (Саъиддан бошқалар: ‹уларга бир қиз алмаштирилди› деб даъво қилди; Довуд ибн Абу Осим ҳам бир неча (рови)дан: ‹у бир қиз эди› деди.)»