Hammod ibn Salama

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ ‏"‏ سِقَاؤُهَا تَرِدُ الْمَاءَ وَتَأْكُلُ الشَّجَرَ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ ‏"‏ خُذْهَا ‏"‏ ‏.‏ فِي ضَالَّةِ الشَّاءِ وَقَالَ فِي اللُّقَطَةِ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ فَشَأْنَكَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ ‏"‏ اسْتَنْفِقْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ رَبِيعَةَ مِثْلَهُ لَمْ يَقُولُوا ‏"‏ خُذْهَا ‏"‏ ‏.‏

Molikdan oʻz isnodi bilan shu maʼnoda rivoyat qilingan. (Unda u): «Uning oʻz suvi (qorni) bor: suvga boradi va daraxtdan (oʻt-oʻlandan) yeydi», deb ziyoda qildi. Va adashgan qoʻy haqida: «Uni ol», demadi. Topib olingan narsa haqida esa: «Uni bir yil eʼlon qil. Agar egasi kelib qolsa (oʻziga ber), aks holda oʻzing ixtiyoring bilan tasarruf qil», dedi. «Undan foydalan» soʻzini esa zikr qilmadi. Abu Dovud aytdi: Buni Savriy, Sulaymon ibn Bilol va Hammod ibn Salama Rabiʼadan shunga oʻxshash rivoyat qilishgan; ular «Uni ol» demaganlar.Моликдан ўз исноди билан шу маънода ривоят қилинган. (Унда у): «Унинг ўз суви (қорни) бор: сувга боради ва дарахтдан (ўт-ўландан) ейди», деб зиёда қилди. Ва адашган қўй ҳақида: «Уни ол», демади. Топиб олинган нарса ҳақида эса: «Уни бир йил эълон қил. Агар эгаси келиб қолса (ўзига бер), акс ҳолда ўзинг ихтиёринг билан тасарруф қил», деди. «Ундан фойдалан» сўзини эса зикр қилмади. Абу Довуд айтди: Буни Саврий, Сулаймон ибн Билол ва Ҳаммод ибн Салама Рабиъадан шунга ўхшаш ривоят қилишган; улар «Уни ол» демаганлар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَرَبِيعَةَ، بِإِسْنَادِ قُتَيْبَةَ وَمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ ‏"‏ فَإِنْ جَاءَ بَاغِيهَا فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَعَدَدَهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ حَمَّادٌ أَيْضًا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ الَّتِي زَادَ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ فِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَرَبِيعَةَ ‏"‏ إِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ لَيْسَتْ بِمَحْفُوظَةٍ ‏"‏ فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا قَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً ‏"‏ ‏.‏

Yahyo ibn Said va Rabiʼadan Qutaybaning isnodi bilan shu maʼnoda rivoyat qilingan va unda: «Agar uni izlovchisi kelib, uning idishi va sonini tanisa, uni oʻshanga topshir», deb ziyoda qildi. Hammod yana Ubaydulloh ibn Umardan, u Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Salama Salama ibn Kuhayl, Yahyo ibn Said, Ubaydulloh ibn Umar va Rabiʼaning hadisida ziyoda qilgan ushbu «Agar egasi kelib, uning idishi va bogʻichini tanisa, uni oʻshanga topshir» degan «uning idishi va bogʻichini tanisa» (qismi) mahfuz (ishonchli saqlangan) emas. Uqba ibn Suvaydning oʻz otasidan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisida ham: «Uni bir yil eʼlon qil», deyilgan. Umar ibn al-Xattobning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisida ham: «Uni bir yil eʼlon qil», deyilgan.Яҳё ибн Саид ва Рабиъадан Қутайбанинг исноди билан шу маънода ривоят қилинган ва унда: «Агар уни изловчиси келиб, унинг идиши ва сонини таниса, уни ўшанга топшир», деб зиёда қилди. Ҳаммод яна Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Салама Салама ибн Куҳайл, Яҳё ибн Саид, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Рабиъанинг ҳадисида зиёда қилган ушбу «Агар эгаси келиб, унинг идиши ва боғичини таниса, уни ўшанга топшир» деган «унинг идиши ва боғичини таниса» (қисми) маҳфуз (ишончли сақланган) эмас. Уқба ибн Сувайднинг ўз отасидан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисида ҳам: «Уни бир йил эълон қил», дейилган. Умар ибн ал-Хаттобнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисида ҳам: «Уни бир йил эълон қил», дейилган.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُوَافِينَ هِلاَلَ ذِي الْحِجَّةِ فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ فَلْيُهِلَّ وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ بِعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى فِي حَدِيثِ وُهَيْبٍ ‏"‏ فَإِنِّي لَوْلاَ أَنِّي أَهْدَيْتُ لأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏"‏ وَأَمَّا أَنَا فَأُهِلُّ بِالْحَجِّ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقُوا فَكُنْتُ فِيمَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ حِضْتُ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ خَرَجْتُ الْعَامَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْفُضِي عُمْرَتَكِ وَانْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى ‏"‏ وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ وَاصْنَعِي مَا يَصْنَعُ الْمُسْلِمُونَ فِي حَجِّهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الصَّدَرِ أَمَرَ - يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - عَبْدَ الرَّحْمَنِ فَذَهَبَ بِهَا إِلَى التَّنْعِيمِ ‏.‏ زَادَ مُوسَى فَأَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ مَكَانَ عُمْرَتِهَا وَطَافَتْ بِالْبَيْتِ فَقَضَى اللَّهُ عُمْرَتَهَا وَحَجَّهَا ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَلَمْ يَكُنْ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ هَدْىٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ مُوسَى فِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْبَطْحَاءِ طَهُرَتْ عَائِشَةُ رضى الله عنها ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga aytib berdi, u: Hammod ibn Zayd bizga aytib berdi, dedi. Yana Musa ibn Ismoil bizga aytib berdi, Hammod — yaʼni ibn Salama — bizga aytib berdi. Yana Musa bizga aytib berdi, Vuhayb bizga Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Zulhijja oyining hiloli koʻrinish arafasida (yoʻlga) chiqdik. Zulhulayfaga yetganimizda u zot: «Kim hajga niyat qilib talbiya aytmoqchi boʻlsa, talbiya aytsin; kim umraga niyat qilib talbiya aytmoqchi boʻlsa, umraga talbiya aytsin», dedilar. Musa Vuhaybning hadisida (u zotning shunday deganlarini) keltirdi: «Agar men hadiy (qurbonlik hayvoni) olib kelmaganimda edi, men umraga niyat qilib talbiya aytgan boʻlar edim». Hammod ibn Salamaning hadisida esa shunday dedi: «Ammo men hajga talbiya aytaman, chunki men bilan hadiy bor». Soʻngra (roviylar bayonda) bir-biriga muvofiq keldilar: Men umraga talbiya aytganlar orasida edim. Yoʻlning bir qismida hayz koʻrdim. Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, men esa yigʻlayotgan edim. U zot: «Nima uchun yigʻlayapsan?» dedilar. Men: «Bu yil (hajga) chiqmagan boʻlishimni juda istardim», dedim. U zot: «Umrangni qoʻyib tur, sochingni yech va tara», dedilar. Musa (rivoyatida): «Va hajga niyat qilib talbiya ayt», dedi. Sulaymon (rivoyatida): «Va musulmonlar oʻz hajlarida nima qilsalar, sen ham shuni qil», dedi. Qaytish kechasi boʻlganda, u zot — yaʼni Rasululloh ﷺ — Abdurrahmonga buyurdilar, u (Oishani) Tanʼimga olib bordi. Musa (rivoyatida) shuni qoʻshdi: U (Oisha) oʻz umrasi oʻrniga umraga talbiya aytdi va Baytni tavof qildi, shunda Alloh uning umrasini ham, hajini ham toʻla qildi. Hishom: «Bularning hech birida hadiy boʻlmadi», dedi. Abu Dovud aytdi: Musa Hammod ibn Salamaning hadisida shuni qoʻshdi: Batho kechasi boʻlganda Oisha (roziyallohu anho) pok boʻldi.Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтиб берди, у: Ҳаммод ибн Зайд бизга айтиб берди, деди. Яна Муса ибн Исмоил бизга айтиб берди, Ҳаммод — яъни ибн Салама — бизга айтиб берди. Яна Муса бизга айтиб берди, Вуҳайб бизга Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Зулҳижжа ойининг ҳилоли кўриниш арафасида (йўлга) чиқдик. Зулҳулайфага етганимизда у зот: «Ким ҳажга ният қилиб талбия айтмоқчи бўлса, талбия айтсин; ким умрага ният қилиб талбия айтмоқчи бўлса, умрага талбия айтсин», дедилар. Муса Вуҳайбнинг ҳадисида (у зотнинг шундай деганларини) келтирди: «Агар мен ҳадий (қурбонлик ҳайвони) олиб келмаганимда эди, мен умрага ният қилиб талбия айтган бўлар эдим». Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисида эса шундай деди: «Аммо мен ҳажга талбия айтаман, чунки мен билан ҳадий бор». Сўнгра (ровийлар баёнда) бир-бирига мувофиқ келдилар: Мен умрага талбия айтганлар орасида эдим. Йўлнинг бир қисмида ҳайз кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, мен эса йиғлаётган эдим. У зот: «Нима учун йиғлаяпсан?» дедилар. Мен: «Бу йил (ҳажга) чиқмаган бўлишимни жуда истардим», дедим. У зот: «Умрангни қўйиб тур, сочингни еч ва тара», дедилар. Муса (ривоятида): «Ва ҳажга ният қилиб талбия айт», деди. Сулаймон (ривоятида): «Ва мусулмонлар ўз ҳажларида нима қилсалар, сен ҳам шуни қил», деди. Қайтиш кечаси бўлганда, у зот — яъни Расулуллоҳ ﷺ — Абдурраҳмонга буюрдилар, у (Оишани) Танъимга олиб борди. Муса (ривоятида) шуни қўшди: У (Оиша) ўз умраси ўрнига умрага талбия айтди ва Байтни тавоф қилди, шунда Аллоҳ унинг умрасини ҳам, ҳажини ҳам тўла қилди. Ҳишом: «Буларнинг ҳеч бирида ҳадий бўлмади», деди. Абу Довуд айтди: Муса Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисида шуни қўшди: Батҳо кечаси бўлганда Оиша (розияллоҳу анҳо) пок бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَهُ زَادَ ثُمَّ نَهَى عَنِ الْمُثْلَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ مِنْ خِلاَفٍ ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ وَسَلاَّمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ ثَابِتٍ جَمِيعًا عَنْ أَنَسٍ لَمْ يَذْكُرَا مِنْ خِلاَفٍ ‏.‏ وَلَمْ أَجِدْ فِي حَدِيثِ أَحَدٍ قَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلاَفٍ ‏.‏ إِلاَّ فِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilinadi. Unda quyidagi qoʻshimcha bor: «Soʻng (Paygʻambar ﷺ) muslalashdan (jasadni gʻajib buzishdan) qaytardilar». Bu rivoyatda ‹qarama-qarshi tomondan› degan soʻz zikr qilinmagan. Buni Shuʼba Qatodadan, Sallom ibn Miskin Sobitdan — ikkalasi Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi, ular ‹qarama-qarshi tomondan› degan soʻzni zikr qilmadilar. Men hech bir kishining hadisida ‹ularning qoʻl-oyoqlarini qarama-qarshi tomondan kesdilar› deganini Hammod ibn Salamaning hadisidan boshqasida topmadim.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинади. Унда қуйидаги қўшимча бор: «Сўнг (Пайғамбар ﷺ) муслалашдан (жасадни ғажиб бузишдан) қайтардилар». Бу ривоятда ‹қарама-қарши томондан› деган сўз зикр қилинмаган. Буни Шуъба Қатодадан, Саллом ибн Мискин Собитдан — иккаласи Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, улар ‹қарама-қарши томондан› деган сўзни зикр қилмадилар. Мен ҳеч бир кишининг ҳадисида ‹уларнинг қўл-оёқларини қарама-қарши томондан кесдилар› деганини Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан бошқасида топмадим.