Husayn ibn Ali

حَدَّثَنَا قتيبة بن سعيد ‏,‏ حَدَّثَنَا حاتم بن إسماعيل ‏,‏ عن جَعْفَرٍ بن محمد ‏,‏ عن أبيه ‏,‏ قَالَ‏:‏ كان الحسن والحسين يتختمان في يسارهما‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Hasan va Husayn (roziyallohu anhumo) uzukni chap qoʻllariga taqar edilar. Bu hadis hasan sahihdir.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади, у айтди: Ҳасан ва Ҳусайн (розияллоҳу анҳумо) узукни чап қўлларига тақар эдилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جُمَيْعُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعِجْلِيُّ، قَالَ‏:‏ أَنْبَأَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ مِنْ وَلَدِ أَبِي هَالَةَ زَوْجِ خَدِيجَةَ، يُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللهِ، عَنِ ابْنٍ لأَبِي هَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ‏:‏ سَأَلْتُ خَالِي هِنْدَ بْنَ أَبِي هَالَةَ، وَكَانَ وَصَّافًا عَنْ حِلْيَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَنَا أَشْتَهِي أَنْ يَصِفَ لِي مِنْهَا شَيْئًا، فَقَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم،‏:‏ -‏.‏ قَالَ‏:‏ فَسَأَلْتُهُ عَنْ مَخْرَجِهِ كَيْفَ يَصْنَعُ فِيهِ‏؟‏ قَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَخْرِنُ لِسَانُهُ إِلا فِيمَا يَعْنِيهِ، وَيُؤَلِّفُهُمْ وَلا يُنَفِّرُهُمْ، وَيُكْرِمُ كَرَيمَ كُلِّ قَوْمٍ وَيُوَلِّيهِ عَلَيْهِمْ، وَيُحَذِّرُ النَّاسَ وَيَحْتَرِسُ مِنْهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَطْوِيَ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ بِشْرَهُ وَخُلُقَهُ، وَيَتَفَقَّدُ أَصْحَابَهُ، وَيَسْأَلُ النَّاسَ عَمَّا فِي النَّاسِ، وَيُحَسِّنُ الْحَسَنَ وَيُقَوِّيهِ، وَيُقَبِّحُ الْقَبِيحَ وَيُوَهِّيهِ، مُعْتَدِلُ الأَمْرِ غَيْرُ مُخْتَلِفٍ، لا يَغْفُلُ مَخَافَةَ أَنْ يَغْفُلُوا أَوْ يَمِيلُوا، لِكُلِّ حَالٍ عِنْدَهُ عَتَادٌ، لا يُقَصِّرُ عَنِ الْحَقِّ وَلا يُجَاوِزُهُ الَّذِينَ يَلُونَهُ مِنَ النَّاسِ خِيَارُهُمْ، أَفْضَلُهُمْ عِنْدَهُ أَعَمُّهُمْ نَصِيحَةً، وَأَعْظَمُهُمْ عِنْدَهُ مَنْزِلَةً أَحْسَنُهُمْ مُوَاسَاةً وَمُؤَازَرَةً قَالَ‏:‏ فَسَأَلْتُهُ عَنْ مَجْلِسِهِ، فَقَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم لا يَقُومُ وَلا يَجَلِسُ، إِلا عَلَى ذِكْرٍ، وَإِذَا انْتَهَى إِلَى قَوْمٍ، جَلَسَ حَيْثُ يَنْتَهِي بِهِ الْمَجْلِسُ، وَيَأْمُرُ بِذَلِكَ، يُعْطِي كُلَّ جُلَسَائِهِ بِنَصِيبِهِ، لا يَحْسَبُ جَلِيسُهُ أَنَّ أَحَدًا أَكْرَمُ عَلَيْهِ مِنْهُ، مَنْ جَالَسَهُ أَوْ فَاوَضَهُ فِي حَاجَةٍ، صَابَرَهُ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الْمُنْصَرِفُ عَنْهُ، وَمَنْ سَأَلَهُ حَاجَةً لَمْ يَرُدَّهُ إِلا بِهَا، أَوْ بِمَيْسُورٍ مِنَ الْقَوْلِ، قَدْ وَسِعَ النَّاسَ بَسْطُهُ وَخُلُقُهُ، فَصَارَ لَهُمْ أَبًا وَصَارُوا عِنْدَهُ فِي الْحَقِّ سَوَاءً، مَجْلِسُهُ مَجْلِسُ عِلْمٍ وَحِلْمٍ وَحَيَاءٍ وَأَمَانَةٍ وَصَبْرٍ، لا تُرْفَعُ فِيهِ الأَصْوَاتُ، وَلا تُؤْبَنُ فِيهِ الْحُرَمُ، وَلا تُثَنَّى فَلَتَاتُهُ، مُتَعَادِلِينَ، بَلْ كَانُوا يَتَفَاضَلُونَ فِيهِ بِالتَّقْوَى، مُتَوَاضِعِينَ يُوقِّرُونَ فِيهِ الْكَبِيرَ، وَيَرْحَمُونَ فِيهِ الصَّغِيرَ، وَيُؤْثِرُونَ ذَا الْحَاجَةِ، وَيَحْفَظُونَ الْغَرِيبَ‏.‏

Hasan ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni yaxshi tavsiflovchi boʻlgan togʻam Hind ibn Abu Holadan Rasululloh ﷺning sifatlari haqida soʻradim va u zotning sifatlaridan bir narsani menga bayon qilib berishini istardim. Men undan u zotning (uydan) chiqishlari va oʻzlarini qanday tutishlari haqida soʻradim. U dedi: «Rasululloh ﷺ oʻziga aloqador boʻlmagan narsada tillarini tiyar edilar. Odamlarni oʻzaro yaqinlashtirar, ulardan (kishilarni) nafratlantirmas edilar. Har bir qavmning ulugʻini izzat qilar va uni oʻsha qavmga boshliq qilib qoʻyar edilar. Odamlarni ogohlantirar va ulardan ehtiyot boʻlar, biroq hech biridan xushroʻyligi va yaxshi xulqini ayamas edilar. Ashoblarini holidan soʻrab turar, odamlardan el orasidagi ahvol haqida soʻrar edilar. Yaxshini yaxshi sanab uni quvvatlantirar, yomonni yomon sanab uni zaiflashtirar edilar. Ishlarida moʻʼtadil boʻlib, oʻzgaruvchan emas edilar. Odamlar gʻofil boʻlib qolishidan yoki haqdan ogʻishidan qoʻrqib, oʻzlari gʻofil boʻlmas edilar. Har bir holat uchun u zotda tayyorgarlik bor edi. Haqdan qusur ham qilmas, undan oshib ham ketmas edilar. Odamlardan u zotga eng yaqinlari ularning eng yaxshilari edi. U zotning nazdida eng afzallari — nasihati eng keng qamrovli boʻlganlari, eng ulugʻ martabalilari esa odamlarga eng yaxshi gʻamxoʻrlik va yordam koʻrsatuvchilari edi.» Men undan u zotning majlislari haqida soʻradim. U dedi: «Rasululloh ﷺ faqat Allohni zikr qilgan holdagina oʻrinlaridan turar va oʻtirar edilar. Bir qavmning oldiga borganlarida, majlis qayerda tugagan boʻlsa, oʻsha joyda oʻtirar va shunga buyurar edilar. Har bir majlisdoshiga oʻz nasibasini berar, majlisdoshi u zot nazdida oʻzidan koʻra boshqa birov hurmatliroq deb oʻylamas edi. U zot bilan oʻtirgan yoki biror hojatda suhbatlashgan kishiga, oʻsha kishi oʻzi ketguncha, sabr qilar edilar. Kim u zotdan bir hojat soʻrasa, uni yo oʻsha hojati bilan, yo yumshoq soʻz bilan qaytarar edilar. U zotning xushmuomalaligi va yaxshi xulqi odamlarni qamrab olgan, shu bois u zot ularga ota boʻlib qolgan, ular esa u zot nazdida haqda teng edilar. U zotning majlisi ilm, hilm, hayo, omonat va sabr majlisi edi. Unda ovozlar koʻtarilmas, kishilarning obroʻlari toʻkilmas, xatolari takrorlanmas edi. Ular teng boʻlib, faqat taqvo bilan bir-birlaridan ustun kelar edilar. Kamtar boʻlib, unda kattani hurmat qilar, kichikka rahm qilar, hojatmandni oʻzlaridan afzal koʻrar va musofirni asrar edilar.»Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни яхши тавсифловчи бўлган тоғам Ҳинд ибн Абу Ҳоладан Расулуллоҳ ﷺнинг сифатлари ҳақида сўрадим ва у зотнинг сифатларидан бир нарсани менга баён қилиб беришини истардим. Мен ундан у зотнинг (уйдан) чиқишлари ва ўзларини қандай тутишлари ҳақида сўрадим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ ўзига алоқадор бўлмаган нарсада тилларини тияр эдилар. Одамларни ўзаро яқинлаштирар, улардан (кишиларни) нафратлантирмас эдилар. Ҳар бир қавмнинг улуғини иззат қилар ва уни ўша қавмга бошлиқ қилиб қўяр эдилар. Одамларни огоҳлантирар ва улардан эҳтиёт бўлар, бироқ ҳеч биридан хушрўйлиги ва яхши хулқини аямас эдилар. Ашобларини ҳолидан сўраб турар, одамлардан эл орасидаги аҳвол ҳақида сўрар эдилар. Яхшини яхши санаб уни қувватлантирар, ёмонни ёмон санаб уни заифлаштирар эдилар. Ишларида мўътадил бўлиб, ўзгарувчан эмас эдилар. Одамлар ғофил бўлиб қолишидан ёки ҳақдан оғишидан қўрқиб, ўзлари ғофил бўлмас эдилар. Ҳар бир ҳолат учун у зотда тайёргарлик бор эди. Ҳақдан қусур ҳам қилмас, ундан ошиб ҳам кетмас эдилар. Одамлардан у зотга энг яқинлари уларнинг энг яхшилари эди. У зотнинг наздида энг афзаллари — насиҳати энг кенг қамровли бўлганлари, энг улуғ мартабалилари эса одамларга энг яхши ғамхўрлик ва ёрдам кўрсатувчилари эди.» Мен ундан у зотнинг мажлислари ҳақида сўрадим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ фақат Аллоҳни зикр қилган ҳолдагина ўринларидан турар ва ўтирар эдилар. Бир қавмнинг олдига борганларида, мажлис қаерда тугаган бўлса, ўша жойда ўтирар ва шунга буюрар эдилар. Ҳар бир мажлисдошига ўз насибасини берар, мажлисдоши у зот наздида ўзидан кўра бошқа биров ҳурматлироқ деб ўйламас эди. У зот билан ўтирган ёки бирор ҳожатда суҳбатлашган кишига, ўша киши ўзи кетгунча, сабр қилар эдилар. Ким у зотдан бир ҳожат сўраса, уни ё ўша ҳожати билан, ё юмшоқ сўз билан қайтарар эдилар. У зотнинг хушмуомалалиги ва яхши хулқи одамларни қамраб олган, шу боис у зот уларга ота бўлиб қолган, улар эса у зот наздида ҳақда тенг эдилар. У зотнинг мажлиси илм, ҳилм, ҳаё, омонат ва сабр мажлиси эди. Унда овозлар кўтарилмас, кишиларнинг обрўлари тўкилмас, хатолари такрорланмас эди. Улар тенг бўлиб, фақат тақво билан бир-бирларидан устун келар эдилар. Камтар бўлиб, унда каттани ҳурмат қилар, кичикка раҳм қилар, ҳожатмандни ўзларидан афзал кўрар ва мусофирни асрар эдилар.»

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا جُمَيْعُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعِجْلِيُّ، قَالَ‏:‏ أَنْبَأَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ مِنْ وَلَدِ أَبِي هَالَةَ زَوْجِ خَدِيجَةَ، وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللهِ، عَنِ ابْنٍ لأَبِي هَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ‏:‏ قَالَ الْحُسَيْنُ‏:‏ سَأَلْتُ أَبي عَنْ سِيرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فِي جُلَسَائِهِ، فَقَالَ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، دَائِمَ الْبِشْرِ، سَهْلَ الْخُلُقِ، لَيِّنَ الْجَانِبِ، لَيْسَ بِفَظٍّ وَلا غَلِيظٍ، وَلا صَخَّابٍ وَلا فَحَّاشٍ، وَلا عَيَّابٍ وَلا مُشَاحٍ، يَتَغَافَلُ عَمَّا لا يَشْتَهِي، وَلا يُؤْيِسُ مِنْهُ رَاجِيهِ وَلا يُخَيَّبُ فِيهِ، قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلاثٍ‏:‏ الْمِرَاءِ، وَالإِكْثَارِ، وَمَا لا يَعْنِيهِ، وَتَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلاثٍ‏:‏ كَانَ لا يَذُمُّ أَحَدًا، وَلا يَعِيبُهُ، وَلا يَطْلُبُ عَوْرتَهُ، وَلا يَتَكَلَّمُ إِلا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ، وَإِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ، كَأَنَّمَا عَلَى رُؤُوسِهِمُ الطَّيْرُ، فَإِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا لا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ، وَمَنْ تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ، حَدِيثُهُمْ عِنْدَهُ حَدِيثُ أَوَّلِهِمْ، يَضْحَكُ مِمَّا يَضْحَكُونَ مِنْهُ، وَيَتَعَجَّبُ مِمَّا يَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ، وَيَصْبِرُ لِلْغَرِيبِ عَلَى الْجَفْوَةِ فِي مَنْطِقِهِ وَمَسْأَلَتِهِ، حَتَّى إِنْ كَانَ أَصْحَابُهُ، وَيَقُولُ‏:‏ إِذَا رَأَيْتُمْ طَالِبَ حَاجَةٍ يِطْلُبُهَا فَأَرْفِدُوهُ، وَلا يَقْبَلُ الثَّنَاءَ إِلا مِنْ مُكَافِئٍ وَلا يَقْطَعُ عَلَى أَحَدٍ حَدِيثَهُ حَتَّى يَجُوزَ فَيَقْطَعُهُ بِنَهْيٍ أَوْ قِيَامٍ‏.‏

Husayn ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men otamdan Nabiy ﷺning majlisdoshlari orasida oʻzlarini qanday tutishlari haqida soʻradim. U dedi: «Rasululloh ﷺ doimo xushchaqchaq, muloyim tabiatli, yumshoq koʻngil edilar. Qoʻpol ham, dagʻal ham, baqiroq ham, behayo soʻz aytuvchi ham, ayblovchi ham, xasis ham emas edilar. Oʻzi yoqtirmagan narsaga eʼtibor bermas, biroq (biror narsani) undan umid qilgan kishini noumid qilmas va u haqda umidini uzmas edilar. Oʻzlarini uch narsadan tiygan edilar: bahs-tortishuvdan, soʻzni koʻpaytirishdan va oʻzlariga aloqasi boʻlmagan narsadan. Odamlarga nisbatan ham uch narsani tark etgan edilar: hech kimni yomonlamas, aybini qidirmas edilar; faqat savobiga umid qilingan narsa haqidagina soʻzlar edilar. U zot soʻzlaganlarida, majlisdoshlari boshlari uzra qush qoʻngandek jim qotib qolar edilar; u zot jim boʻlganlarida soʻzlashar edilar. U zotning huzurida soʻz talashmas edilar. Kim u zotning oldida soʻzlasa, gapini tugatguncha jim eshitar edilar. Musofirning soʻzlashi va soʻrashidagi qoʻpolligiga sabr qilar edilar. U zot: ‹Hojatmand kishi hojatini soʻrab kelganini koʻrsangiz, unga yordam beringlar›, der edilar. Maqtovni faqat unga munosib tarzda javob qaytara oladigan kishidan qabul qilar edilar. Hech kimning gapini, u soʻzini tugatmaguncha boʻlmas edilar; balki uni kerak boʻlsa qaytarish yoki oʻrinlaridan turish bilan yakunlar edilar.»Ҳусайн ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен отамдан Набий ﷺнинг мажлисдошлари орасида ўзларини қандай тутишлари ҳақида сўрадим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ доимо хушчақчақ, мулойим табиатли, юмшоқ кўнгил эдилар. Қўпол ҳам, дағал ҳам, бақироқ ҳам, беҳаё сўз айтувчи ҳам, айбловчи ҳам, хасис ҳам эмас эдилар. Ўзи ёқтирмаган нарсага эътибор бермас, бироқ (бирор нарсани) ундан умид қилган кишини ноумид қилмас ва у ҳақда умидини узмас эдилар. Ўзларини уч нарсадан тийган эдилар: баҳс-тортишувдан, сўзни кўпайтиришдан ва ўзларига алоқаси бўлмаган нарсадан. Одамларга нисбатан ҳам уч нарсани тарк этган эдилар: ҳеч кимни ёмонламас, айбини қидирмас эдилар; фақат савобига умид қилинган нарса ҳақидагина сўзлар эдилар. У зот сўзлаганларида, мажлисдошлари бошлари узра қуш қўнгандек жим қотиб қолар эдилар; у зот жим бўлганларида сўзлашар эдилар. У зотнинг ҳузурида сўз талашмас эдилар. Ким у зотнинг олдида сўзласа, гапини тугатгунча жим эшитар эдилар. Мусофирнинг сўзлаши ва сўрашидаги қўполлигига сабр қилар эдилар. У зот: ‹Ҳожатманд киши ҳожатини сўраб келганини кўрсангиз, унга ёрдам беринглар›, дер эдилар. Мақтовни фақат унга муносиб тарзда жавоб қайтара оладиган кишидан қабул қилар эдилар. Ҳеч кимнинг гапини, у сўзини тугатмагунча бўлмас эдилар; балки уни керак бўлса қайтариш ёки ўринларидан туриш билан якунлар эдилар.»