حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَقِيلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمِصْرِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ، خَتَنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَلَكِنْ هَذَا عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتُحِيضَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ - وَهِيَ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - سَبْعَ سِنِينَ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْكَلاَمَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ الأَوْزَاعِيِّ وَرَوَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَاللَّيْثُ وَيُونُسُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَمَعْمَرٌ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْكَلاَمَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَإِنَّمَا هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ أَيْضًا أَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . وَهُوَ وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ شَىْءٌ يَقْرُبُ مِنَ الَّذِي زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي حَدِيثِهِ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh — u Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurahmon ibn Avfning xotini edi — yetti yil istihoza boʻldi. U Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu hayz emas, balki (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Avzoiy bu hadisda — Zuhriydan, u Urva va Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba binti Jahsh — u Abdurahmon ibn Avfning xotini — yetti yil istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga: ‹Hayz kelganda, namozni tark et; u ketganda, gʻusl qil va namoz oʻqi›, deb buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning shogirdlaridan Avzoiydan boshqa hech kim bu soʻzni keltirmagan; Zuhriydan uni Amr ibn al-Horis, Lays, Yunus, Ibn Abu Ziʼb, Maʼmar, Ibrohim ibn Saʼd, Sulaymon ibn Kasir, Ibn Ishoq va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilishgan-u, bu soʻzni keltirishmagan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hishom ibn Urvaning otasidan, u Oishadan (qilgan) hadisining lafzidir. Abu Dovud aytdi: Ibn Uyayna unda yana: ‹U zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar›, deb (qoʻshimcha) keltirgan; bu — Ibn Uyaynaning vahmidir. Muhammad ibn Amrning Zuhriydan (qilgan) hadisida esa Avzoiy oʻz hadisida qoʻshganiga yaqin bir narsa bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини эди — етти йил истиҳоза бўлди. У Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳайз эмас, балки (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», — дедилар. Абу Довуд айтди: Авзоий бу ҳадисда — Зуҳрийдан, у Урва ва Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини — етти йил истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга: ‹Ҳайз келганда, намозни тарк эт; у кетганда, ғусл қил ва намоз ўқи›, деб буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг шогирдларидан Авзоийдан бошқа ҳеч ким бу сўзни келтирмаган; Зуҳрийдан уни Амр ибн ал-Ҳорис, Лайс, Юнус, Ибн Абу Зиъб, Маъмар, Иброҳим ибн Саъд, Сулаймон ибн Касир, Ибн Ишоқ ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилишган-у, бу сўзни келтиришмаган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳишом ибн Урванинг отасидан, у Оишадан (қилган) ҳадисининг лафзидир. Абу Довуд айтди: Ибн Уяйна унда яна: ‹У зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар›, деб (қўшимча) келтирган; бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир. Муҳаммад ибн Амрнинг Зуҳрийдан (қилган) ҳадисида эса Авзоий ўз ҳадисида қўшганига яқин бир нарса бор.
حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فِيهِ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الْقَاسِمُ بْنُ مَبْرُورٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ جَحْشٍ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَرُبَّمَا قَالَ مَعْمَرٌ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِمَعْنَاهُ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِ وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ أَيْضًا قَالَ فِيهِ قَالَتْ عَائِشَةُ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ .
Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan rivoyat qilingan; (roviy) unda: «U har namozga gʻusl qilar edi», — degan. Abu Dovud aytdi: Buni Qosim ibn Mabrur Yunusdan, u Ibn Shihobdan, u Amradan, u Oishadan, u Umm Habiba binti Jahshdan rivoyat qilgan. Buni Maʼmar ham Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan; baʼzan Maʼmar: «Amradan, u Umm Habibadan» — shu maʼnoda degan. Buni Ibrohim ibn Saʼd va Ibn Uyayna ham Zuhriydan, u Amradan, u Oishadan rivoyat qilishgan. Ibn Uyayna oʻz hadisida: «Paygʻambar ﷺ unga gʻusl qilishni buyurdilar», — demagan. Buni Avzoiy ham shunday rivoyat qilib, unda: «Oisha: ‹U har namozga gʻusl qilar edi›, dedi», — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан ривоят қилинган; (ровий) унда: «У ҳар намозга ғусл қилар эди», — деган. Абу Довуд айтди: Буни Қосим ибн Мабрур Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан, у Амрадан, у Оишадан, у Умм Ҳабиба бинти Жаҳшдан ривоят қилган. Буни Маъмар ҳам Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан шундай ривоят қилган; баъзан Маъмар: «Амрадан, у Умм Ҳабибадан» — шу маънода деган. Буни Иброҳим ибн Саъд ва Ибн Уяйна ҳам Зуҳрийдан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилишган. Ибн Уяйна ўз ҳадисида: «Пайғамбар ﷺ унга ғусл қилишни буюрдилар», — демаган. Буни Авзоий ҳам шундай ривоят қилиб, унда: «Оиша: ‹У ҳар намозга ғусл қилар эди›, деди», — деган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، - فِي آخَرِينَ - قَالُوا حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَرَّسَ بِأُولاَتِ الْجَيْشِ وَمَعَهُ عَائِشَةُ فَانْقَطَعَ عِقْدٌ لَهَا مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ فَحَبَسَ النَّاسَ ابْتِغَاءُ عِقْدِهَا ذَلِكَ حَتَّى أَضَاءَ الْفَجْرُ وَلَيْسَ مَعَ النَّاسِ مَاءٌ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ حَبَسْتِ النَّاسَ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةَ التَّطَهُّرِ بِالصَّعِيدِ الطَّيِّبِ فَقَامَ الْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَضَرَبُوا بِأَيْدِيهِمْ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ رَفَعُوا أَيْدِيَهُمْ وَلَمْ يَقْبِضُوا مِنَ التُّرَابِ شَيْئًا فَمَسَحُوا بِهَا وُجُوهَهُمْ وَأَيْدِيَهُمْ إِلَى الْمَنَاكِبِ وَمِنْ بُطُونِ أَيْدِيهِمْ إِلَى الآبَاطِ . زَادَ ابْنُ يَحْيَى فِي حَدِيثِهِ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فِي حَدِيثِهِ وَلاَ يَعْتَبِرُ بِهَذَا النَّاسُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَكَرَ ضَرْبَتَيْنِ كَمَا ذَكَرَ يُونُسُ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ ضَرْبَتَيْنِ وَقَالَ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمَّارٍ وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو أُوَيْسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَشَكَّ فِيهِ ابْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ مَرَّةً عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ أَوْ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَرَّةً قَالَ عَنْ أَبِيهِ وَمَرَّةً قَالَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ اضْطَرَبَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ وَفِي سَمَاعِهِ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الضَّرْبَتَيْنِ إِلاَّ مَنْ سَمَّيْتُ .
Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Xalaf va Muhammad ibn Yahyo an-Naysoburiy — boshqalar qatorida — aytib berishdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga xabar berdi: U Solihdan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qildi): Ubaydulloh ibn Abdulloh menga aytib berdi: U Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ Ulotul-Jaysh degan joyda tunadilar, u zot bilan birga Oisha (roziyallohu anho) ham bor edi. (Oishaning) Zafor aqiqidan boʻlgan marjoni uzilib (tushib ketdi). U marjonni qidirib topish uchun u zot odamlarni to subh yorishguncha toʻxtatib qoʻydilar, holbuki odamlar yonida suv yoʻq edi. Shunda Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga gʻazablanib: «Odamlarni toʻxtatib qoʻyding, holbuki ular yonida suv yoʻq!» dedi. Shunda Alloh taolo oʻz Rasuli ﷺga pok tuproq bilan tozalanish ruxsatini nozil qildi. Soʻng musulmonlar Rasululloh ﷺ bilan birga turib, qoʻllari bilan yerga urdilar, soʻng qoʻllarini koʻtarib oldilar, ammo tuproqdan hech narsa olmadilar. Soʻng u bilan yuzlarini va qoʻllarini to yelkalariga qadar, kaftlarining ichki tomonidan esa qoʻltiqlariga qadar mash qildilar. Ibn Yahyo oʻz hadisida (shuni) qoʻshdi: Ibn Shihob oʻz hadisida dedi: «Odamlar bunga amal qilmaydilar». Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Ishoq ham shunday rivoyat qilgan, unda Ibn Abbosdan deb, Yunus zikr qilgani kabi ikki urishni zikr qilgan. Buni Maʼmar ham az-Zuhriydan ikki urish bilan rivoyat qilgan. Molik esa az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u otasidan, u Ammordan (deb rivoyat qildi). Abu Uvays ham az-Zuhriydan shunday dedi. Ibn Uyayna unda shubha qildi: bir marta «Ubaydullohdan, u otasidan» dedi, bir marta «Ubaydullohdan, u Ibn Abbosdan» dedi, bir marta «otasidan» dedi, bir marta «Ibn Abbosdan» dedi — Ibn Uyayna unda va uni az-Zuhriydan eshitganida chalkashib ketdi. Bu hadisda ikki urishni men nomini aytganlardan boshqa hech kim zikr qilmagan.Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Халаф ва Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий — бошқалар қаторида — айтиб беришди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга хабар берди: У Солиҳдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилди): Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ менга айтиб берди: У Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Улотул-Жайш деган жойда тунадилар, у зот билан бирга Оиша (розияллоҳу анҳо) ҳам бор эди. (Оишанинг) Зафор ақиқидан бўлган маржони узилиб (тушиб кетди). У маржонни қидириб топиш учун у зот одамларни то субҳ ёришгунча тўхтатиб қўйдилар, ҳолбуки одамлар ёнида сув йўқ эди. Шунда Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга ғазабланиб: «Одамларни тўхтатиб қўйдинг, ҳолбуки улар ёнида сув йўқ!» деди. Шунда Аллоҳ таоло ўз Расули ﷺга пок тупроқ билан тозаланиш рухсатини нозил қилди. Сўнг мусулмонлар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга туриб, қўллари билан ерга урдилар, сўнг қўлларини кўтариб олдилар, аммо тупроқдан ҳеч нарса олмадилар. Сўнг у билан юзларини ва қўлларини то елкаларига қадар, кафтларининг ички томонидан эса қўлтиқларига қадар маш қилдилар. Ибн Яҳё ўз ҳадисида (шуни) қўшди: Ибн Шиҳоб ўз ҳадисида деди: «Одамлар бунга амал қилмайдилар». Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ишоқ ҳам шундай ривоят қилган, унда Ибн Аббосдан деб, Юнус зикр қилгани каби икки уришни зикр қилган. Буни Маъмар ҳам аз-Зуҳрийдан икки уриш билан ривоят қилган. Молик эса аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Аммордан (деб ривоят қилди). Абу Увайс ҳам аз-Зуҳрийдан шундай деди. Ибн Уяйна унда шубҳа қилди: бир марта «Убайдуллоҳдан, у отасидан» деди, бир марта «Убайдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан» деди, бир марта «отасидан» деди, бир марта «Ибн Аббосдан» деди — Ибн Уяйна унда ва уни аз-Зуҳрийдан эшитганида чалкашиб кетди. Бу ҳадисда икки уришни мен номини айтганлардан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو مَعْمَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْحَائِضُ وَالنُّفَسَاءُ إِذَا أَتَتَا عَلَى الْوَقْتِ تَغْتَسِلاَنِ وَتُحْرِمَانِ وَتَقْضِيَانِ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ " . قَالَ أَبُو مَعْمَرٍ فِي حَدِيثِهِ حَتَّى تَطْهُرَ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ عِيسَى عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدًا قَالَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ عِيسَى " كُلَّهَا " . قَالَ " الْمَنَاسِكَ إِلاَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Hayzli va nifosli ayollar miqotga yetib kelganlarida gʻusl qiladilar, ehrom bogʻlaydilar va Baytni tavof qilishdan boshqa barcha haj amallarini bajaradilar». Abu Maʼmar oʻz hadisida: «toki poklanmagunlaricha», dedi. Ibn Iso esa Ikrima va Mujohidni zikr qilmadi, u: «Atodan, u Ibn Abbosdan», dedi va Ibn Iso «barchasini» soʻzini aytmasdan: «Baytni tavof qilishdan boshqa haj amallarini», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Ҳайзли ва нифосли аёллар миқотга етиб келганларида ғусл қиладилар, эҳром боғлайдилар ва Байтни тавоф қилишдан бошқа барча ҳаж амалларини бажарадилар». Абу Маъмар ўз ҳадисида: «токи покланмагунларича», деди. Ибн Исо эса Икрима ва Мужоҳидни зикр қилмади, у: «Атодан, у Ибн Аббосдан», деди ва Ибн Исо «барчасини» сўзини айтмасдан: «Байтни тавоф қилишдан бошқа ҳаж амалларини», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ اشْتَكَى عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ عَيْنَيْهِ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ - قَالَ سُفْيَانُ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ - مَا يَصْنَعُ بِهِمَا قَالَ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ - رضى الله عنه - يُحَدِّثُ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmarning koʻzlari ogʻridi. Shunda u Abon ibn Usmonga — Sufyon: «U haj mavsumining amiri edi», dedi — ularni nima qilishi haqida (soʻrab) odam yubordi. U: «Ularni sabir (aloe) bilan boylab qoʻy, chunki men Usmon (roziyallohu anhu)ning buni Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytayotganini eshitganman», dedi.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмарнинг кўзлари оғриди. Шунда у Абон ибн Усмонга — Суфён: «У ҳаж мавсумининг амири эди», деди — уларни нима қилиши ҳақида (сўраб) одам юборди. У: «Уларни сабир (алоэ) билан бойлаб қўй, чунки мен Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг буни Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтаётганини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، وَسَلَمَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ أَوْ مَرِضَ " . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ . قَالَ سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ قَالَ أَنَا مَعْمَرٌ .
Hajjoj ibn Amr (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot ﷺ: «Kimning (suyagi) sinsa yoki choloq boʻlsa yoki kasal boʻlsa…», dedilar va (rovi) shu maʼnoni zikr qildi. Salama ibn Shabib aytdi: Bizga Maʼmar rivoyat qildi, dedi.Ҳажжож ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот ﷺ: «Кимнинг (суяги) синса ёки чолоқ бўлса ёки касал бўлса…», дедилар ва (рови) шу маънони зикр қилди. Салама ибн Шабиб айтди: Бизга Маъмар ривоят қилди, деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيٌّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ بِلاَ إِخْبَارٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَقِيَتْ لَكَ وَاحِدَةٌ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لِمَعْمَرٍ مَنْ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا لَقَدْ تَحَمَّلَ صَخْرَةً عَظِيمَةً . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ أَحَادِيثَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ مَعْرُوفٌ وَلَيْسَ الْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ .
Ali (ibn Muborak) (rahimahulloh)dan oʻz isnodi va (yuqoridagi) maʼnosi bilan, lekin «axbarani (menga xabar berdi)» (degan tasrih) lafzisiz rivoyat qilinadi. (Bu rivoyatda) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Senga bir (taloq) qoldi. Rasululloh ﷺ shunday hukm qilganlar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: «Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak Maʼmarga: ‹Bu Abu Hasan kim oʻzi? U ulkan bir qoyani koʻtaribdi›, — dedi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasandan Zuhriy rivoyat qilgan. Zuhriy: «U faqihlardan edi», — degan; Zuhriy Abu Hasandan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasan (kishi) maʼlum (zot)dir, lekin amal bu hadisga (binoan) emas.Али (ибн Муборак) (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди ва (юқоридаги) маъноси билан, лекин «ахбарани (менга хабар берди)» (деган тасриҳ) лафзисиз ривоят қилинади. (Бу ривоятда) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сенга бир (талоқ) қолди. Расулуллоҳ ﷺ шундай ҳукм қилганлар», — деди. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: «Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак Маъмарга: ‹Бу Абу Ҳасан ким ўзи? У улкан бир қояни кўтарибди›, — деди», — деди. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасандан Зуҳрий ривоят қилган. Зуҳрий: «У фақиҳлардан эди», — деган; Зуҳрий Абу Ҳасандан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасан (киши) маълум (зот)дир, лекин амал бу ҳадисга (биноан) эмас.
وَصَارَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - وَهَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ سُئِلُوا عَنِ الْبِكْرِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا ثَلاَثًا فَكُلُّهُمْ قَالُوا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ أَنَّهُ شَهِدَ هَذِهِ الْقِصَّةَ حِينَ جَاءَ مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - ثُمَّ سَاقَ هَذَا الْخَبَرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ أَنَّ الطَّلاَقَ الثَّلاَثَ تَبِينُ مِنْ زَوْجِهَا مَدْخُولاً بِهَا وَغَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ هَذَا مِثْلُ خَبَرِ الصَّرْفِ قَالَ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ .
Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi quyidagi (rivoyat)da boʻldi: Bizga Ahmad ibn Solih va Muhammad ibn Yahyo aytdi — bu Ahmadning hadisi —, ikkovi: bizga Abdurazzoq, u Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Savbondan, ular Muhammad ibn Iyosdan rivoyat qilishdiki, Ibn Abbos, Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan eri uni uch marta taloq qilgan boqira (qiz) haqida soʻralganda, ularning barchasi: «U boshqa bir erga tegmaguncha unga halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Molik Yahyo ibn Saiddan, u Bukayr ibn al-Ashajjdan, u Muoviya ibn Abu Ayyoshdan rivoyat qildiki, u bu voqeani — Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr Ibnuz-Zubayr va Osim ibn Umarning oldiga kelib, ulardan shu haqda soʻraganda — guvoh boʻldi. Ular ikkisi: «Ibn Abbos va Abu Hurayraning oldiga bor, men ularni Oisha (roziyallohu anho)ning huzurida qoldirib kelgan edim», dedilar. Soʻng u bu xabarni keltirdi. Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi shuki, uch taloq xotinni eridan — qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin — ajratadi, u boshqa bir erga tegmaguncha eriga halol boʻlmaydi. Bu sarf (pul almashtirish) xabariga oʻxshaydi — unda (rivoyatchi): Soʻng u (yaʼni Ibn Abbos) bundan qaytdi, dedi.Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи қуйидаги (ривоят)да бўлди: Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ва Муҳаммад ибн Яҳё айтди — бу Аҳмаднинг ҳадиси —, иккови: бизга Абдураззоқ, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, улар Муҳаммад ибн Иёсдан ривоят қилишдики, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан эри уни уч марта талоқ қилган боқира (қиз) ҳақида сўралганда, уларнинг барчаси: «У бошқа бир эрга тегмагунча унга ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Довуд айтди: Молик Яҳё ибн Саиддан, у Букайр ибн ал-Ашажждан, у Муовия ибн Абу Айёшдан ривоят қилдики, у бу воқеани — Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр Ибнуз-Зубайр ва Осим ибн Умарнинг олдига келиб, улардан шу ҳақда сўраганда — гувоҳ бўлди. Улар иккиси: «Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига бор, мен уларни Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида қолдириб келган эдим», дедилар. Сўнг у бу хабарни келтирди. Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи шуки, уч талоқ хотинни эридан — қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин — ажратади, у бошқа бир эрга тегмагунча эрига ҳалол бўлмайди. Бу сарф (пул алмаштириш) хабарига ўхшайди — унда (ривоятчи): Сўнг у (яъни Ибн Аббос) бундан қайтди, деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْهُ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِدَّتَهَا حَيْضَةً . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini undan xulʼ qildi (yaʼni evaz berib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ uning iddasini bir hayz (muddati) qilib belgiladilar. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Bu hadisni Abdurazzoq Maʼmardan, u Amr ibn Muslimdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини ундан хулъ қилди (яъни эваз бериб ажралди). Шунда Набий ﷺ унинг иддасини бир ҳайз (муддати) қилиб белгиладилар. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Бу ҳадисни Абдураззоқ Маъмардан, у Амр ибн Муслимдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَرْسَلَ مَرْوَانُ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصٍ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَمَّرَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ - يَعْنِي عَلَى بَعْضِ الْيَمَنِ - فَخَرَجَ مَعَهُ زَوْجُهَا فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ لَهَا وَأَمَرَ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ أَنْ يُنْفِقَا عَلَيْهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً . فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لاَ نَفَقَةَ لَكِ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً " . وَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا فَقَالَتْ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ " . وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يُبْصِرُهَا فَلَمْ تَزَلْ هُنَاكَ حَتَّى مَضَتْ عِدَّتُهَا فَأَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنَ امْرَأَةٍ فَسَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } حَتَّى { لاَ تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا } قَالَتْ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَأَمَّا الزُّبَيْدِيُّ فَرَوَى الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ عُبَيْدِ اللَّهِ بِمَعْنَى مَعْمَرٍ وَحَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ بِمَعْنَى عُقَيْلٍ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ حَدَّثَهُ بِمَعْنًى دَلَّ عَلَى خَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حِينَ قَالَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ .
Ubaydulloh (rahimahulloh) aytdi: Marvon Fotima(ning oldi)ga (Qabiysani) yuborib, undan (bu ish haqida) soʻradi. U (Marvonga) xabar berib, oʻzi Abu Hafsning nikohida boʻlganini aytdi. Nabiy ﷺ Ali ibn Abu Tolibni — yaʼni Yamanning baʼzi (qismi)ga — amir qilib tayinlagan edilar. Uning eri ham u bilan (birga) chiqib ketdi va (yoʻldan) unga oʻzida qolgan (oxirgi) bir taloqni yubordi hamda Ayyosh ibn Abu Rabiya va Horis ibn Hishomga unga nafaqa berishlarini buyurdi. Ular ikkovlari: «Ollohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq», dedilar. Shunda u Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Sen homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. U koʻchib oʻtishga (uydan chiqishga) izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. U: «Qayerga koʻchib oʻtay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummi Maktumning oldiga», dedilar. U koʻr edi, (Fotima) uning oldida kiyimlarini yechar, u esa uni koʻrmas edi. U iddasi tugaguncha oʻsha yerda turdi. Soʻngra Nabiy ﷺ uni Usomaga nikohlab berdilar. Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi. Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik, shu sababli biz odamlar amal qilib turgan ishonchli (yoʻl)ni tutamiz», dedi. Fotimaga bu (gap) yetib borganda u: «Mening bilan sizlarning oraingizda Ollohning Kitobi (hakam) boʻlsin», dedi. Olloh taolo: {Ularni iddalarini (kuzatib) taloq qilinglar} deb, toki {(Ey Paygʻambar,) bilmaysan, ehtimol Olloh shundan keyin (yana) bir ishni paydo qilar} (degan oyatgacha aytdi. Soʻngra Fotima): «Uch (taloq)dan keyin yana qanday ish paydo boʻlardi?» dedi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus Zuhriydan rivoyat qilgan. Zubaydiy esa har ikkala hadisni — Ubaydullohning hadisini Maʼmarning maʼnosida, Abu Salamaning hadisini esa Uqaylning maʼnosida — rivoyat qilgan. Buni Muhammad ibn Ishoq Zuhriydan, Qabiysa ibn Zuʼayb unga hadis aytib bergani (haqida) rivoyat qilgan boʻlib, (bu rivoyat) Ubaydulloh ibn Abdulloh xabariga dalolat qiladi, chunki u: «Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi», degan.Убайдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Марвон Фотима(нинг олди)га (Қабийсани) юбориб, ундан (бу иш ҳақида) сўради. У (Марвонга) хабар бериб, ўзи Абу Ҳафснинг никоҳида бўлганини айтди. Набий ﷺ Али ибн Абу Толибни — яъни Яманнинг баъзи (қисми)га — амир қилиб тайинлаган эдилар. Унинг эри ҳам у билан (бирга) чиқиб кетди ва (йўлдан) унга ўзида қолган (охирги) бир талоқни юборди ҳамда Айёш ибн Абу Рабия ва Ҳорис ибн Ҳишомга унга нафақа беришларини буюрди. Улар икковлари: «Оллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ», дедилар. Шунда у Набий ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Сен ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. У кўчиб ўтишга (уйдан чиқишга) изн сўради, у зот унга изн бердилар. У: «Қаерга кўчиб ўтай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умми Мактумнинг олдига», дедилар. У кўр эди, (Фотима) унинг олдида кийимларини ечар, у эса уни кўрмас эди. У иддаси тугагунча ўша ерда турди. Сўнгра Набий ﷺ уни Усомага никоҳлаб бердилар. Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди. Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик, шу сабабли биз одамлар амал қилиб турган ишончли (йўл)ни тутамиз», деди. Фотимага бу (гап) етиб борганда у: «Менинг билан сизларнинг ораингизда Оллоҳнинг Китоби (ҳакам) бўлсин», деди. Оллоҳ таоло: {Уларни иддаларини (кузатиб) талоқ қилинглар} деб, токи {(Эй Пайғамбар,) билмайсан, эҳтимол Оллоҳ шундан кейин (яна) бир ишни пайдо қилар} (деган оятгача айтди. Сўнгра Фотима): «Уч (талоқ)дан кейин яна қандай иш пайдо бўларди?» деди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус Зуҳрийдан ривоят қилган. Зубайдий эса ҳар иккала ҳадисни — Убайдуллоҳнинг ҳадисини Маъмарнинг маъносида, Абу Саламанинг ҳадисини эса Уқайлнинг маъносида — ривоят қилган. Буни Муҳаммад ибн Ишоқ Зуҳрийдан, Қабийса ибн Зуъайб унга ҳадис айтиб бергани (ҳақида) ривоят қилган бўлиб, (бу ривоят) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ хабарига далолат қилади, чунки у: «Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди», деган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يُتَابِعْ أَحَدٌ مَالِكًا عَلَى عُرْوَةَ عَنْ عَمْرَةَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilinadi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus az-Zuhriydan rivoyat qilgan. Molikka uning Urvadan, u Amradan degan rivoyatida hech kim mutobaat qilmagan. Buni Maʼmar, Ziyod ibn Saʼd va boshqalar az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan deb rivoyat qilganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинади. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус аз-Зуҳрийдан ривоят қилган. Моликка унинг Урвадан, у Амрадан деган ривоятида ҳеч ким мутобаат қилмаган. Буни Маъмар, Зиёд ибн Саъд ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан деб ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِ عَبَّادٍ وَمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَشُعَيْبٌ وَعَقِيلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدَنَا .
Mahmud ibn Xolid bizga al-Valid ibn Muslimdan, u Said ibn Bashirdan, u az-Zuhriydan, Abbodning isnodi bilan va xuddi shu maʼnoda rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Maʼmar, Shuʼayb va Aqil az-Zuhriydan, u esa ilm ahlidan boʻlgan kishilardan rivoyat qilganlar va bu bizning nazarimizda sahihroqdir.Маҳмуд ибн Холид бизга ал-Валид ибн Муслимдан, у Саид ибн Баширдан, у аз-Зуҳрийдан, Аббоднинг исноди билан ва худди шу маънода ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Буни Маъмар, Шуъайб ва Ақил аз-Зуҳрийдан, у эса илм аҳлидан бўлган кишилардан ривоят қилганлар ва бу бизнинг назаримизда саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ - يَعْنِي ابْنَ مَعْمَرٍ وَكَانَ كَاتِبًا لَهُ - قَالَ كَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى حِينَ خَرَجَ إِلَى الْحَرُورِيَّةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَيَّامِهِ الَّتِي لَقِيَ فِيهَا الْعَدُوَّ قَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ لاَ تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ تَعَالَى الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلاَلِ السُّيُوفِ " . ثُمَّ قَالَ " اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ وَمُجْرِيَ السَّحَابِ وَهَازِمَ الأَحْزَابِ اهْزِمْهُمْ وَانْصُرْنَا عَلَيْهِمْ " .
Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dushman bilan toʻqnashgan kunlaridan birida shunday dedilar: «Ey odamlar! Dushman bilan uchrashishni tilamanglar va Allohdan ofiyat (salomatlik)ni soʻranglar. Agar ular bilan uchrashib qolsangiz, sabr qilinglar va biling, jannat qilichlar soyasi ostidadir». Soʻng dedilar: «Allohim, ey Kitobni nozil qilguvchi, ey bulutlarni yurguvchi, ey ahzob (qoʻshilgan lashkarlar)ni magʻlub qilguvchi! Ularni magʻlub qil va bizni ularga gʻolib qil».Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ душман билан тўқнашган кунларидан бирида шундай дедилар: «Эй одамлар! Душман билан учрашишни тиламанглар ва Аллоҳдан офият (саломатлик)ни сўранглар. Агар улар билан учрашиб қолсангиз, сабр қилинглар ва билинг, жаннат қиличлар сояси остидадир». Сўнг дедилар: «Аллоҳим, эй Китобни нозил қилгувчи, эй булутларни юргувчи, эй аҳзоб (қўшилган лашкарлар)ни мағлуб қилгувчи! Уларни мағлуб қил ва бизни уларга ғолиб қил».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَرَادَ غَزْوَةً وَرَّى غَيْرَهَا وَكَانَ يَقُولُ " الْحَرْبُ خُدْعَةٌ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَجِئْ بِهِ إِلاَّ مَعْمَرٌ يُرِيدُ قَوْلَهُ " الْحَرْبُ خُدْعَةٌ " . بِهَذَا الإِسْنَادِ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ جَابِرٍ وَمِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ biron gʻazotni qilmoqchi boʻlsalar, boshqasini koʻrsatib (yashirib qoʻyar) edilar va shunday der edilar: «Urush — hiyladir». Abu Dovud aytdi: Buni faqat Maʼmar keltirgan, u uning «Urush — hiyladir» degan soʻzini shu isnod bilan (keltirishni) nazarda tutadi. Bu (soʻz) faqat Amr ibn Dinorning Jobirdan qilgan hadisi orqali va Maʼmarning Hammom ibn Munabbihdan, u Abu Hurayradan qilgan hadisi orqali rivoyat qilinadi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бирон ғазотни қилмоқчи бўлсалар, бошқасини кўрсатиб (яшириб қўяр) эдилар ва шундай дер эдилар: «Уруш — ҳийладир». Абу Довуд айтди: Буни фақат Маъмар келтирган, у унинг «Уруш — ҳийладир» деган сўзини шу иснод билан (келтиришни) назарда тутади. Бу (сўз) фақат Амр ибн Динорнинг Жобирдан қилган ҳадиси орқали ва Маъмарнинг Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан қилган ҳадиси орқали ривоят қилинади.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً إِلَى خَثْعَمٍ فَاعْتَصَمَ نَاسٌ مِنْهُمْ بِالسُّجُودِ فَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْقَتْلُ - قَالَ - فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُمْ بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ " أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ يُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ قَالَ " لاَ تَرَاءَى نَارَاهُمَا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ هُشَيْمٌ وَمُعْتَمِرٌ وَخَالِدٌ الْوَاسِطِيُّ وَجَمَاعَةٌ لَمْ يَذْكُرُوا جَرِيرًا .
Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Xasʼam (qabilasi)ga bir lashkar joʻnatdilar. Ulardan (Xasʼamdan) baʼzi odamlar sajda qilish bilan (oʻzlarini musulmon koʻrsatib) panoh izladilar, biroq ularni shoshib oʻldirib yuborishdi». U dedi: «Bu xabar Paygʻambar ﷺga yetib bordi. Shunda u zot ular uchun yarim diyat (qon evazi) toʻlanishini buyurdilar va: ‹Men mushriklar orasida (oʻrtasida) yashaydigan har bir musulmondan beriydirman (uning javobgarini koʻtarmayman)›, dedilar. ‹Yo Rasululloh, nima uchun?› deyishdi. U zot: ‹Ikkovining (musulmon bilan mushrikning) olovlari bir-biriga koʻrinib turmasin (yaʼni shu qadar uzoq turishsin)›, dedilar». Abu Dovud aytdi: Buni Hushaym, Muʼtamir, Xolid al-Vositiy va bir jamoa ham rivoyat qilgan, biroq ular Jarirni zikr qilishmagan.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Хасъам (қабиласи)га бир лашкар жўнатдилар. Улардан (Хасъамдан) баъзи одамлар сажда қилиш билан (ўзларини мусулмон кўрсатиб) паноҳ изладилар, бироқ уларни шошиб ўлдириб юборишди». У деди: «Бу хабар Пайғамбар ﷺга етиб борди. Шунда у зот улар учун ярим дият (қон эвази) тўланишини буюрдилар ва: ‹Мен мушриклар орасида (ўртасида) яшайдиган ҳар бир мусулмондан берийдирман (унинг жавобгарини кўтармайман)›, дедилар. ‹Ё Расулуллоҳ, нима учун?› дейишди. У зот: ‹Икковининг (мусулмон билан мушрикнинг) оловлари бир-бирига кўриниб турмасин (яъни шу қадар узоқ туришсин)›, дедилар». Абу Довуд айтди: Буни Ҳушайм, Муътамир, Холид ал-Воситий ва бир жамоа ҳам ривоят қилган, бироқ улар Жарирни зикр қилишмаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا حَتَّى قَالَ لَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا . فَرَجَعَ عُمَرُ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ وَقَالَ فِيهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَعْرَابِ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaga (qotilning qarindoshlariga) tegishlidir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», deb aytar edi. To Zahhok ibn Sufyon unga: «Rasululloh ﷺ menga, Ashyam az-Zibobiyning xotinini erining diyatidan meros oldirishimni yozib yuborgan edilar», deb aytguniga qadar (shunday der edi). Shunda Umar oʻz fikridan qaytdi. Ahmad ibn Solih dedi: Bizga Abdurrazzoq bu hadisni Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Saiddan rivoyat qildi va unda: «Nabiy ﷺ uni aʼrobiylar (sahroyi arablar) ustiga voliy qilib tayinlagan edilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Дият оқилага (қотилнинг қариндошларига) тегишлидир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деб айтар эди. То Заҳҳок ибн Суфён унга: «Расулуллоҳ ﷺ менга, Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эрининг диятидан мерос олдиришимни ёзиб юборган эдилар», деб айтгунига қадар (шундай дер эди). Шунда Умар ўз фикридан қайтди. Аҳмад ибн Солиҳ деди: Бизга Абдурраззоқ бу ҳадисни Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Саиддан ривоят қилди ва унда: «Набий ﷺ уни аъробийлар (саҳройи араблар) устига волий қилиб тайинлаган эдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ فَأَخَّرَ الْعَصْرَ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْلَمْ مَا تَقُولُ . فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ " . يَحْسُبُ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاَةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ثُمَّ كَانَتْ صَلاَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّغْلِيسَ حَتَّى مَاتَ وَلَمْ يَعُدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعْمَرٌ وَمَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي صَلَّى فِيهِ وَلَمْ يُفَسِّرُوهُ وَكَذَلِكَ أَيْضًا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مَعْمَرٍ وَأَصْحَابِهِ إِلاَّ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَذْكُرْ بَشِيرًا وَرَوَى وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الْمَغْرِبِ قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ لِلْمَغْرِبِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - وَقْتًا وَاحِدًا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ صَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ يَعْنِي مِنَ الْغَدِ وَقْتًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ حَدِيثِ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u asr namozini biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr unga: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib (gapir)», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudni shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyni shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi, men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanardilar. Men Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiganlarini, baʼzan esa jazirama issiq boʻlganida uni kechiktirganlarini koʻrdim. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim, shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shom namozini quyosh botgan paytda oʻqirdilar; va xufton namozini ufq qoraygan paytda oʻqirdilar, baʼzan esa odamlar yigʻilgunicha uni kechiktirardilar. Bir marta bomdod namozini qorongʻulikda oʻqigan edilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar. Soʻng undan keyin u zotning namozlari vafot etgunlaricha qorongʻulikda (oʻqish) boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar›, dedi». Abu Dovud dedi: Ushbu hadisni az-Zuhriydan Maʼmar, Molik, Ibn Uyayna, Shuayb ibn Abu Hamza, al-Lays ibn Saʼd va boshqalar rivoyat qilishgan, (lekin) ular u zot (namoz) oʻqigan vaqtni zikr qilishmagan va uni tafsir ham qilishmagan. Shuningdek, Hishom ibn Urva va Habib ibn Abu Marzuq ham Urvadan Maʼmar va uning sheriklarining rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan, faqat Habib Bashirni zikr qilmagan. Vahb ibn Kayson esa Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom namozining vaqti haqida rivoyat qilib: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — quyosh botgan paytda unga shom (namozi) uchun bir vaqtda keldi», dedi. Abu Dovud dedi: Shuningdek, bu Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — menga shom namozini bir vaqtda oʻqitdi», dedi. Yana shuningdek, bu Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, Hasson ibn Atiyyaning hadisi orqali, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у аср намозини бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр унга: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб (гапир)», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъудни шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди, мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиганларини, баъзан эса жазирама иссиқ бўлганида уни кечиктирганларини кўрдим. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим, шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шом намозини қуёш ботган пайтда ўқирдилар; ва хуфтон намозини уфқ қорайган пайтда ўқирдилар, баъзан эса одамлар йиғилгунича уни кечиктирардилар. Бир марта бомдод намозини қоронғуликда ўқиган эдилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар. Сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари вафот этгунларича қоронғуликда (ўқиш) бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар›, деди». Абу Довуд деди: Ушбу ҳадисни аз-Зуҳрийдан Маъмар, Молик, Ибн Уяйна, Шуайб ибн Абу Ҳамза, ал-Лайс ибн Саъд ва бошқалар ривоят қилишган, (лекин) улар у зот (намоз) ўқиган вақтни зикр қилишмаган ва уни тафсир ҳам қилишмаган. Шунингдек, Ҳишом ибн Урва ва Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ҳам Урвадан Маъмар ва унинг шерикларининг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган, фақат Ҳабиб Баширни зикр қилмаган. Ваҳб ибн Кайсон эса Жобирдан, у Набий ﷺдан шом намозининг вақти ҳақида ривоят қилиб: «Сўнг — яъни эртаси кун — қуёш ботган пайтда унга шом (намози) учун бир вақтда келди», деди. Абу Довуд деди: Шунингдек, бу Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган, у: «Сўнг — яъни эртаси кун — менга шом намозини бир вақтда ўқитди», деди. Яна шунингдек, бу Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, Ҳассон ибн Атийянинг ҳадиси орқали, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ " . قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ .
Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ قَالَ " حَتَّى تَرَوْنِي قَدْ خَرَجْتُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَذْكُرْ " قَدْ خَرَجْتُ " . إِلاَّ مَعْمَرٌ . وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْمَرٍ لَمْ يَقُلْ فِيهِ " قَدْ خَرَجْتُ " .
Bu hadis boshqa sanad bilan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan, unda: «Meni chiqqanimni koʻrmaguningizcha (turmanglar)», deyilgan. Abu Dovud aytadi: ‹Chiqqanimni› degan soʻzni Maʼmardan boshqa hech kim zikr qilmagan. Va buni Ibn Uyayna Maʼmardan rivoyat qilganida, unda ‹chiqqanimni› demagan.Бу ҳадис бошқа санад билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган, унда: «Мени чиққанимни кўрмагунингизча (турманглар)», дейилган. Абу Довуд айтади: ‹Чиққанимни› деган сўзни Маъмардан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган. Ва буни Ибн Уяйна Маъмардан ривоят қилганида, унда ‹чиққанимни› демаган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا تَسْعَوْنَ وَأْتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ " وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا " . وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَحْدَهُ " فَاقْضُوا " . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ " فَأَتِمُّوا " . وَابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ قَالُوا " فَأَتِمُّوا " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni shunday deyayotganlarini eshitdim: «Namozga iqomat aytilganda, unga yugurib kelmanglar, balki yurib kelinglar, sizlarga vazminlik (sokinlik) lozim. Namozning yetganini oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa toʻldiringlar.» Abu Dovud aytdi: az-Zubaydiy, Ibn Abu Ziʼb, Ibrohim ibn Saʼd, Maʼmar va Shuayb ibn Abu Hamza az-Zuhriydan: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», deb shunday aytdilar. Ibn Uyayna esa yolgʻiz az-Zuhriydan: «Keyin uni oʻqib qoʻyinglar (qazo qilinglar)», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, hamda Jaʼfar ibn Robiʼa al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan: «Toʻldiringlar», dedilar. Ibn Masʼud Nabiy ﷺdan, Abu Qatoda va Anas ham Nabiy ﷺdan — barchalari: «Toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай деяётганларини эшитдим: «Намозга иқомат айтилганда, унга югуриб келманглар, балки юриб келинглар, сизларга вазминлик (сокинлик) лозим. Намознинг етганини ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса тўлдиринглар.» Абу Довуд айтди: аз-Зубайдий, Ибн Абу Зиъб, Иброҳим ибн Саъд, Маъмар ва Шуайб ибн Абу Ҳамза аз-Зуҳрийдан: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деб шундай айтдилар. Ибн Уяйна эса ёлғиз аз-Зуҳрийдан: «Кейин уни ўқиб қўйинглар (қазо қилинглар)», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, ҳамда Жаъфар ибн Робиъа ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан: «Тўлдиринглар», дедилар. Ибн Масъуд Набий ﷺдан, Абу Қатода ва Анас ҳам Набий ﷺдан — барчалари: «Тўлдиринглар», дедилар.