حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الأَسْوَدُ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَذَكَرْنَا الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلاَةِ وَالتَّعْظِيمَ لَهَا، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأُذِّنَ، فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ". فَقِيلَ لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ، إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ " إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ". فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الْوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ. قِيلَ لِلأَعْمَشِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الأَعْمَشِ بَعْضَهُ. وَزَادَ أَبُو مُعَاوِيَةَ جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا.
Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: «Biz Oisha bilan namozni muntazam oʻqish va uni ulugʻlash haqida soʻzlashayotgan edik. U dedi: ‹Rasululloh ﷺ vafotlariga sabab boʻlgan kasallik bilan ogʻrigan paytda, namoz vaqti kirib azon aytilganida, u zot: Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin, — dedilar. U zotga: Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi, — deyildi. Paygʻambar ﷺ yana shu buyruqni berdilar, lekin yana shu javob berildi. U zot uchinchi marta buyurib: Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar (yaʼni ichingizda boshqa, tilingizda boshqa). Abu Bakrga aytinglar, imomlik qilsin, — dedilar. Bas, Abu Bakr imomlik uchun chiqdi. Shu orada Paygʻambar ﷺ ning ahvoli biroz yengillashdi va u zot ikki kishiga — har ikki yonidan bittadan — suyangan holda chiqdilar. Goʻyo men hozir ham u zotning kasallik tufayli oyoqlari yerda sudralayotganini koʻrayapman. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar; u zot keltirilib, Abu Bakrning yonida oʻtirdilar›». Aʼmashdan: «Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Abu Bakr u zotga ergashar, odamlar esa oʻsha namozda Abu Bakrga ergashar midi?» — deb soʻraldi. Aʼmash boshini qimirlatib (ha deb) javob berdi. Abu Muoviya: «Paygʻambar ﷺ Abu Bakrning chap tomonida oʻtirgan edilar, Abu Bakr esa tik turib namoz oʻqir edi», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: «Биз Оиша билан намозни мунтазам ўқиш ва уни улуғлаш ҳақида сўзлашаётган эдик. У деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ вафотларига сабаб бўлган касаллик билан оғриган пайтда, намоз вақти кириб азон айтилганида, у зот: Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин, — дедилар. У зотга: Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди, — дейилди. Пайғамбар ﷺ яна шу буйруқни бердилар, лекин яна шу жавоб берилди. У зот учинчи марта буюриб: Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар (яъни ичингизда бошқа, тилингизда бошқа). Абу Бакрга айтинглар, имомлик қилсин, — дедилар. Бас, Абу Бакр имомлик учун чиқди. Шу орада Пайғамбар ﷺ нинг аҳволи бироз енгиллашди ва у зот икки кишига — ҳар икки ёнидан биттадан — суянган ҳолда чиқдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг касаллик туфайли оёқлари ерда судралаётганини кўраяпман. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар; у зот келтирилиб, Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар›». Аъмашдан: «Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Абу Бакр у зотга эргашар, одамлар эса ўша намозда Абу Бакрга эргашар миди?» — деб сўралди. Аъмаш бошини қимирлатиб (ҳа деб) жавоб берди. Абу Муовия: «Пайғамбар ﷺ Абу Бакрнинг чап томонида ўтирган эдилар, Абу Бакр эса тик туриб намоз ўқир эди», — деди.
حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ فِي بَيْتِهِ قَالَتْ كَانَ يَكُونُ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ ـ تَعْنِي خِدْمَةَ أَهْلِهِ ـ فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ.
Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: U Oishadan: «Paygʻambar ﷺ uyida nima qilar edilar?» — deb soʻradi. U: «U zot oilasiga xizmat qilish bilan band boʻlar, namoz vaqti kirsa, namozga chiqar edilar», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: У Оишадан: «Пайғамбар ﷺ уйида нима қилар эдилар?» — деб сўради. У: «У зот оиласига хизмат қилиш билан банд бўлар, намоз вақти кирса, намозга чиқар эдилар», — деди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَدَّ مَرَضُهُ فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ". قَالَتْ عَائِشَةُ إِنَّهُ رَجُلٌ رَقِيقٌ، إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ. قَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " فَعَادَتْ فَقَالَ " مُرِي أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ، فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ". فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَصَلَّى بِالنَّاسِ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ kasal boʻldilar; dardlari ogʻirlashganida: ‹Abu Bakrga aytinglar, namozga imomlik qilsin›, — dedilar. Oisha: ‹U yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi›, — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin›, — dedilar. U (Oisha) yana shu javob berdi, lekin u zot: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin. Sizlar Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar›, — dedilar. Bas, elchi Abu Bakrning oldiga (shu buyruq bilan) bordi va u Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida odamlarga imomlik qildi».Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ касал бўлдилар; дардлари оғирлашганида: ‹Абу Бакрга айтинглар, намозга имомлик қилсин›, — дедилар. Оиша: ‹У юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди›, — деди. Пайғамбар ﷺ яна: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин›, — дедилар. У (Оиша) яна шу жавоб берди, лекин у зот: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин. Сизлар Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар›, — дедилар. Бас, элчи Абу Бакрнинг олдига (шу буйруқ билан) борди ва у Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида одамларга имомлик қилди».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ قِيلَ لَهُ فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ". قَالَتْ عَائِشَةُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ، إِذَا قَرَأَ غَلَبَهُ الْبُكَاءُ. قَالَ " مُرُوهُ فَيُصَلِّي " فَعَاوَدَتْهُ. قَالَ " مُرُوهُ فَيُصَلِّي، إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ ". تَابَعَهُ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْكَلْبِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَقَالَ عُقَيْلٌ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ حَمْزَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Hamza ibn Abdulloh (otasi Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Rasululloh ﷺ qattiq kasal boʻlganida, unga namoz haqida aytildi. U zot: ‹Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin›, — dedilar. Oisha: ‹Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi; agar Qurʼon oʻqisa, yigʻlagani uni yengadi›, — dedi. U zot ularga: ‹Unga (Abu Bakrga) aytinglar, imomlik qilsin›, — dedilar. Yana shu javob berildi. U zot yana: ‹Unga aytinglar, imomlik qilsin. Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar›, — dedilar».Ҳамза ибн Абдуллоҳ (отаси Ибн Умардан) ривоят қилади: Отам деди: «Расулуллоҳ ﷺ қаттиқ касал бўлганида, унга намоз ҳақида айтилди. У зот: ‹Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин›, — дедилар. Оиша: ‹Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши; агар Қуръон ўқиса, йиғлагани уни енгади›, — деди. У зот уларга: ‹Унга (Абу Бакрга) айтинглар, имомлик қилсин›, — дедилар. Яна шу жавоб берилди. У зот яна: ‹Унга айтинглар, имомлик қилсин. Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар›, — дедилар».
حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فِي مَرَضِهِ، فَكَانَ يُصَلِّي بِهِمْ. قَالَ عُرْوَةُ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ يَؤُمُّ النَّاسَ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ اسْتَأْخَرَ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ أَنْ كَمَا أَنْتَ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِذَاءَ أَبِي بَكْرٍ إِلَى جَنْبِهِ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ.
Hishom ibn Urvaning otasi (Urva, Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha: «Rasululloh ﷺ kasallik paytida Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni buyurdilar; bas, u ularga imomlik qildi», — dedi. Roviy Urva qoʻshimcha qildi: «Rasululloh ﷺ biroz yengillik sezib, (uydan) chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilar edi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ni koʻrgach, orqaga chekindi, lekin Paygʻambar ﷺ unga oʻsha yerda qolishni ishora qildi. Rasululloh ﷺ Abu Bakrning yonida oʻtirdilar. Abu Bakr Rasululloh ﷺ ning namoziga ergashar, odamlar esa Abu Bakrning namoziga ergashar edi».Ҳишом ибн Урванинг отаси (Урва, Оишадан) ривоят қилади: Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ касаллик пайтида Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни буюрдилар; бас, у уларга имомлик қилди», — деди. Ровий Урва қўшимча қилди: «Расулуллоҳ ﷺ бироз енгиллик сезиб, (уйдан) чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилар эди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ ни кўргач, орқага чекинди, лекин Пайғамбар ﷺ унга ўша ерда қолишни ишора қилди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига эргашар, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига эргашар эди».
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ "، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ. فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ. قَالَ " أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ". فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ. قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ. فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِيٌّ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسٌ، قَالَ بَيْنَمَا الْمُسْلِمُونَ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ لَمْ يَفْجَأْهُمْ إِلاَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَشَفَ سِتْرَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ وَهُمْ صُفُوفٌ، فَتَبَسَّمَ يَضْحَكُ، وَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ لَهُ الصَّفَّ فَظَنَّ أَنَّهُ يُرِيدُ الْخُرُوجَ، وَهَمَّ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَفْتَتِنُوا فِي صَلاَتِهِمْ، فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ أَتِمُّوا صَلاَتَكُمْ، فَأَرْخَى السِّتْرَ، وَتُوُفِّيَ مِنْ آخِرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Musulmonlar bomdod namozini oʻqiyotgan paytda, Rasululloh ﷺ — Oishaning hujrasi pardasini koʻtarib — toʻsatdan ularning oldida koʻrindilar va saflarda turgan musulmonlarga qaradilar. U zot mamnun (holda) jilmaydilar. Abu Bakr — Paygʻambar ﷺ namozga chiqmoqchi deb oʻylab — safga qoʻshilishga orqaga chekindi. Musulmonlar namozni tark etmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ ularga namozni tugatishni ishora qildi, soʻng pardani tushirdilar. U zot oʻsha kunning soʻnggi soatlarida vafot etdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мусулмонлар бомдод намозини ўқиётган пайтда, Расулуллоҳ ﷺ — Оишанинг ҳужраси пардасини кўтариб — тўсатдан уларнинг олдида кўриндилар ва сафларда турган мусулмонларга қарадилар. У зот мамнун (ҳолда) жилмайдилар. Абу Бакр — Пайғамбар ﷺ намозга чиқмоқчи деб ўйлаб — сафга қўшилишга орқага чекинди. Мусулмонлар намозни тарк этмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ уларга намозни тугатишни ишора қилди, сўнг пардани туширдилар. У зот ўша куннинг сўнгги соатларида вафот этдилар.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَأَلَ عَمْرَةَ عَنِ الْغُسْلِ، يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَتْ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ النَّاسُ مَهَنَةَ أَنْفُسِهِمْ، وَكَانُوا إِذَا رَاحُوا إِلَى الْجُمُعَةِ رَاحُوا فِي هَيْئَتِهِمْ فَقِيلَ لَهُمْ لَوِ اغْتَسَلْتُمْ.
Yahyo ibn Said (Amradan, Oishadan) rivoyat qiladi: Men Amradan juma kunlari gusl qilish haqida soʻradim. U: «Oisha shunday dedi: ‹Odamlar (tirikchilik uchun) ishlar va juma namoziga borgan paytlarida, ish (payti)dagi holatida masjidga borar edi. Shuning uchun ularga juma kuni gusl qilish (buyurildi)›», — dedi.Яҳё ибн Саид (Амрадан, Оишадан) ривоят қилади: Мен Амрадан жума кунлари гусл қилиш ҳақида сўрадим. У: «Оиша шундай деди: ‹Одамлар (тирикчилик учун) ишлар ва жума намозига борган пайтларида, иш (пайти)даги ҳолатида масжидга борар эди. Шунинг учун уларга жума куни гусл қилиш (буюрилди)›», — деди.
وَقَالَ مَحْمُودٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ قُلْتُ مَا شَأْنُ النَّاسِ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى السَّمَاءِ. فَقُلْتُ آيَةٌ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ. قَالَتْ فَأَطَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِدًّا حَتَّى تَجَلاَّنِي الْغَشْىُ وَإِلَى جَنْبِي قِرْبَةٌ فِيهَا مَاءٌ فَفَتَحْتُهَا فَجَعَلْتُ أَصُبُّ مِنْهَا عَلَى رَأْسِي، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ، فَخَطَبَ النَّاسَ، وَحَمِدَ اللَّهَ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ " أَمَّا بَعْدُ ". قَالَتْ وَلَغِطَ نِسْوَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَانْكَفَأْتُ إِلَيْهِنَّ لأُسَكِّتَهُنَّ فَقُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا قَالَ قَالَتْ قَالَ " مَا مِنْ شَىْءٍ لَمْ أَكُنْ أُرِيتُهُ إِلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي هَذَا حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَإِنَّهُ قَدْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ مِثْلَ ـ أَوْ قَرِيبَ مِنْ ـ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ، يُؤْتَى أَحَدُكُمْ، فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ـ أَوْ قَالَ الْمُوقِنُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيَقُولُ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ، هُوَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى فَآمَنَّا وَأَجَبْنَا وَاتَّبَعْنَا وَصَدَّقْنَا. فَيُقَالُ لَهُ نَمْ صَالِحًا، قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ إِنْ كُنْتَ لَتُؤْمِنُ بِهِ. وَأَمَّا الْمُنَافِقُ ـ أَوْ قَالَ الْمُرْتَابُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ ". قَالَ هِشَامٌ فَلَقَدْ قَالَتْ لِي فَاطِمَةُ فَأَوْعَيْتُهُ، غَيْرَ أَنَّهَا ذَكَرَتْ مَا يُغَلِّظُ عَلَيْهِ.
Fotima bint Munzir (Asmo bint Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr Siddiq dedi: «Men Oishaning oldiga bordim; odamlar namoz oʻqiyapti edi. Men undan: ‹Odamlarga nima boʻldi?› — dedim. U boshi bilan osmonga ishora qildi. Men: ‹(Bu) belgimi (oyatmi)?› — dedim. Oisha boshi bilan ‹ha› degan maʼnoda imo qildi». Asmo qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ namozni shunchalik choʻzdilarki, men hushimdan ketdim. Yonimda bir mesh (suv idishi) bor edi; men uni ochib, boshimga bir oz suv quydim. Rasululloh ﷺ namozni tugatgach va quyosh tutilishi ochilgach, Paygʻambar ﷺ odamlarga (xutba) qildilar; Allohga loyiq hamd aytdilar, soʻng: ‹Ammo baʼdu›, — dedilar». Asmo yana dedi: «Baʼzi ansoriy ayollar gaplasha boshladi; men ularni jim qilish uchun ularga qaradim. Men Oishadan Paygʻambar ﷺ nima deganlarini soʻradim. Oisha: ‹U zot shunday dedilar: Men shu joyimda — menga ilgari hech koʻrsatilmagan narsalarni koʻrdim; hatto jannat va doʻzaxni (koʻrdim). Shubhasiz, menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda — Masih Dajjol fitnasidek yoki unga yaqin (fitna bilan) — sinalasizlar. (Farishtalar) har biringizning oldingizga kelib: Bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilasan? — deb soʻraydi. Moʻmin — yoki qatʼiy iymonli (kishi) — (Hishom Paygʻambar ﷺ qaysi soʻzni aytganida shubha qildi): U — Allohning Rasuli; u — bizga ravshan hujjatlar va hidoyat bilan kelgan Muhammad ﷺ. Bas, biz unga iymon keltirdik, (taʼlimotini) qabul qildik va unga ergashdik hamda ishondik, — deydi. Soʻng farishtalar unga — uning moʻmin ekanligini bilgach — (tinch) uxlashni aytadi. Lekin munofiq — yoki shubhalanuvchi (kishi) — (Hishom qaysi soʻzni aytganida ishonmaydi)dan bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilani soʻraydi. U: Bilmayman; lekin men odamlarning (u haqda) biror narsa aytayotganini eshitib, men ham shunday dedim, — deydi›», — dedi». Hishom qoʻshdi: «Fotima menga aytdiki, u bu rivoyatni toʻliq yodda saqlab qolgan — faqat u munofiq yoki shubhalanuvchi (kishi) haqida: u qattiq azoblanadi, degan (joyini boshqacharoq aytdi)».Фотима бинт Мунзир (Асмо бинт Абу Бакрдан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр Сиддиқ деди: «Мен Оишанинг олдига бордим; одамлар намоз ўқияпти эди. Мен ундан: ‹Одамларга нима бўлди?› — дедим. У боши билан осмонга ишора қилди. Мен: ‹(Бу) белгими (оятми)?› — дедим. Оиша боши билан ‹ҳа› деган маънода имо қилди». Асмо қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ намозни шунчалик чўздиларки, мен ҳушимдан кетдим. Ёнимда бир меш (сув идиши) бор эди; мен уни очиб, бошимга бир оз сув қуйдим. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатгач ва қуёш тутилиши очилгач, Пайғамбар ﷺ одамларга (хутба) қилдилар; Аллоҳга лойиқ ҳамд айтдилар, сўнг: ‹Аммо баъду›, — дедилар». Асмо яна деди: «Баъзи ансорий аёллар гаплаша бошлади; мен уларни жим қилиш учун уларга қарадим. Мен Оишадан Пайғамбар ﷺ нима деганларини сўрадим. Оиша: ‹У зот шундай дедилар: Мен шу жойимда — менга илгари ҳеч кўрсатилмаган нарсаларни кўрдим; ҳатто жаннат ва дўзахни (кўрдим). Шубҳасиз, менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда — Масиҳ Дажжол фитнасидек ёки унга яқин (фитна билан) — синаласизлар. (Фаришталар) ҳар бирингизнинг олдингизга келиб: Бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима биласан? — деб сўрайди. Мўмин — ёки қатъий иймонли (киши) — (Ҳишом Пайғамбар ﷺ қайси сўзни айтганида шубҳа қилди): У — Аллоҳнинг Расули; у — бизга равшан ҳужжатлар ва ҳидоят билан келган Муҳаммад ﷺ. Бас, биз унга иймон келтирдик, (таълимотини) қабул қилдик ва унга эргашдик ҳамда ишондик, — дейди. Сўнг фаришталар унга — унинг мўмин эканлигини билгач — (тинч) ухлашни айтади. Лекин мунофиқ — ёки шубҳаланувчи (киши) — (Ҳишом қайси сўзни айтганида ишонмайди)дан бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима билани сўрайди. У: Билмайман; лекин мен одамларнинг (у ҳақда) бирор нарса айтаётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, — дейди›», — деди». Ҳишом қўшди: «Фотима менга айтдики, у бу ривоятни тўлиқ ёдда сақлаб қолган — фақат у мунофиқ ёки шубҳаланувчи (киши) ҳақида: у қаттиқ азобланади, деган (жойини бошқачароқ айтди)».