Rofe ibn Xadij

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏ وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ مُحَيِّصَةَ، أَخِي بَنِي حَارِثَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي إِجَارَةِ الْحَجَّامِ فَنَهَاهُ عَنْهَا فَلَمْ يَزَلْ يَسْأَلُهُ وَيَسْتَأْذِنُهُ حَتَّى قَالَ ‏"‏ اعْلِفْهُ نَاضِحَكَ وَأَطْعِمْهُ رَقِيقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَجَابِرٍ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَيِّصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَأَلَنِي حَجَّامٌ نَهَيْتُهُ وَآخُذُ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Muhayyisa — Banu Horisaning birodari — otasidan rivoyat qiladiki, u (Muhayyisa, roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan qon oluvchining (hajjom) haqi toʻgʻrisida ruxsat soʻradi, u zot uni undan qaytardilar. U esa soʻrayverdi va ruxsat tilayverdi, toki u zot: «Uni suv tashuvchi tuyangga em qilib ber va xizmatkorlaringga taom qilib ber», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Rofeʼ ibn Xadij, Abu Juhayfa, Jobir va Soib ibn Yaziddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Muhayyisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan baʼzilari shunga amal qiladilar. Ahmad: «Agar qon oluvchi mendan soʻrasa, uni qaytaraman va shu hadisni dalil qilib olaman», dedi.Ибн Муҳаййиса — Бану Ҳорисанинг биродари — отасидан ривоят қиладики, у (Муҳаййиса, розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан қон олувчининг (ҳажжом) ҳақи тўғрисида рухсат сўради, у зот уни ундан қайтардилар. У эса сўрайверди ва рухсат тилайверди, токи у зот: «Уни сув ташувчи туянгга эм қилиб бер ва хизматкорларингга таом қилиб бер», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Рофеъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Жобир ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муҳаййисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга амал қиладилар. Аҳмад: «Агар қон олувчи мендан сўраса, уни қайтараман ва шу ҳадисни далил қилиб оламан», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ إِلاَّ لأَصْحَابِ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ وَعَنْ كُلِّ ثَمَرٍ بِخَرْصِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Banu Horisaning ozod qilgan quli Bushayr ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rofiʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma unga shuni rivoyat qilishdiki, Rasululloh ﷺ muzobana savdosidan — yaʼni xurmoni (quruq) xurmo bilan sotishdan, magar ariyya egalariga — chunki u zot ularga ruxsat bergan edilar — qaytardilar, hamda uzumni mayiz bilan sotishdan va har bir mevani taxminiy bahosi bilan (sotishdan) qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Бану Ҳорисанинг озод қилган қули Бушайр ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Рофиъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма унга шуни ривоят қилишдики, Расулуллоҳ ﷺ музобана савдосидан — яъни хурмони (қуруқ) хурмо билан сотишдан, магар арийя эгаларига — чунки у зот уларга рухсат берган эдилар — қайтардилар, ҳамда узумни майиз билан сотишдан ва ҳар бир мевани тахминий баҳоси билан (сотишдан) қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَحْيَى وَحَسِبْتُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَاكَ ثُمَّ إِنَّ مُحَيِّصَةَ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً قَدْ قُتِلَ فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ ذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَبِّرِ الْكُبْرَ ‏"‏ ‏.‏ فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ ‏"‏ فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَى عَقْلَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تُوجِبُ الْقَوَدَ وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ ‏.‏ آخِرُ أَبْوَابِ الدِّيَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl ibn Zayd va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd (Xaybarga) chiqdilar. Xaybarga yetganlarida u yerdagi baʼzi (ishlar) sababli bir-birlaridan ajraldilar. Soʻng Muhayyisa Abdulloh ibn Sahlni oʻldirilgan holda topdi va uni dafn qildi. Keyin u Huvayyisa ibn Masʼud va Abdurrahmon ibn Sahl bilan birga Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Abdurrahmon ulardan eng kichigi edi, u oʻz ikki sherigidan oldin gapirmoqchi boʻlganida, Rasululloh ﷺ unga: «Kattangga (gapirishni) topshir», dedilar. Shunda u jim turdi va ikki sherigi gapirdi, soʻng u ham ular bilan gapirdi. Ular Rasululloh ﷺga Abdulloh ibn Sahlning oʻldirilgani haqida soʻzlab berdilar. U zot ularga: «Ellik marta qasam ichasizlarmi, shunda sheriklaringizning (qoni evaziga qotilingiz)ga haqli boʻlasizlar?» dedilar. Ular: «Biz koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichamiz?» dedilar. U zot: «Unda yahudiylar ellik marta qasam ichib (oʻzlarini) oqlaydilar», dedilar. Ular: «Kofir qavmning qasamlarini qanday qabul qilamiz?» dedilar. Rasululloh ﷺ buni koʻrganlarida, uning (oʻldirilganning) diyatini (oʻzlaridan) berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida qasama (qasam) borasida amal shu hadisga binoandir. Madina fuqaholaridan baʼzilari qasama bilan qasos (qotilni oʻldirish) boʻladi, deb koʻrganlar. Kufa ahli va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Qasama qasosni vojib qilmaydi, balki faqat diyatni vojib qiladi», deganlar. Diyatlar boblarining oxiri — alhamdulilloh.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд (Хайбарга) чиқдилар. Хайбарга етганларида у ердаги баъзи (ишлар) сабабли бир-бирларидан ажралдилар. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган ҳолда топди ва уни дафн қилди. Кейин у Ҳуваййиса ибн Масъуд ва Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Абдурраҳмон улардан энг кичиги эди, у ўз икки шеригидан олдин гапирмоқчи бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Каттангга (гапиришни) топшир», дедилар. Шунда у жим турди ва икки шериги гапирди, сўнг у ҳам улар билан гапирди. Улар Расулуллоҳ ﷺга Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилгани ҳақида сўзлаб бердилар. У зот уларга: «Эллик марта қасам ичасизларми, шунда шерикларингизнинг (қони эвазига қотилингиз)га ҳақли бўласизлар?» дедилар. Улар: «Биз кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасам ичиб (ўзларини) оқлайдилар», дедилар. Улар: «Кофир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни кўрганларида, унинг (ўлдирилганнинг) диятини (ўзларидан) бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида қасама (қасам) борасида амал шу ҳадисга биноандир. Мадина фуқаҳоларидан баъзилари қасама билан қасос (қотилни ўлдириш) бўлади, деб кўрганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Қасама қасосни вожиб қилмайди, балки фақат диятни вожиб қилади», деганлар. Диятлар бобларининг охири — алҳамдулиллоҳ.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.