حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ أَنْ يَعْمَلُوهَا وَيَزْرَعُوهَا وَلَهُمْ شَطْرُ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا، وَأَنَّ ابْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ الْمَزَارِعَ كَانَتْ تُكْرَى عَلَى شَىْءٍ سَمَّاهُ نَافِعٌ لاَ أَحْفَظُهُ. وَأَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ حَدَّثَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ. وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ حَتَّى أَجْلاَهُمْ عُمَرُ.
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Xaybar yerini — yahudiylar unda ishlab, dehqonchilik qilishi va hosilning yarmini olishi (sharti bilan) — berdilar. Ibn Umar qoʻshdi: «Yer (hosilning) maʼlum bir qismiga ijaraga berilar edi». Nofiʼ oʻsha qismning miqdorini zikr qildi, lekin men uni unutdim. Rofeʼ ibn Xadij: «Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytardi», — dedi. Ubaydulloh, Nofiʼdan rivoyat qildi: Ibn Umar: «(Xaybar shartnomasi) — to Umar yahudiylarni (Xaybardan) koʻchirib yuborguncha — davom etdi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Хайбар ерини — яҳудийлар унда ишлаб, деҳқончилик қилиши ва ҳосилнинг ярмини олиши (шарти билан) — бердилар. Ибн Умар қўшди: «Ер (ҳосилнинг) маълум бир қисмига ижарага берилар эди». Нофиъ ўша қисмнинг миқдорини зикр қилди, лекин мен уни унутдим. Рофеъ ибн Хадиж: «Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарди», — деди. Убайдуллоҳ, Нофиъдан ривоят қилди: Ибн Умар: «(Хайбар шартномаси) — то Умар яҳудийларни (Хайбардан) кўчириб юборгунча — давом этди», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ . وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ مَا كُنَّا نَرَى بِالْمُزَارَعَةِ بَأْسًا حَتَّى سَمِعْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا . فَذَكَرْتُهُ لِطَاوُسٍ فَقَالَ قَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَنْهَ عَنْهَا وَلَكِنْ قَالَ " لأَنْ يَمْنَحَ أَحَدُكُمْ أَرْضَهُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا خَرَاجًا مَعْلُومًا " .
Amr ibn Dinor aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning: «Biz muzoraʼa (yer ijarasi)da hech qanday zarar (ziyon) koʻrmas edik, toki Rofiʼ ibn Xadij: ‹Rasululloh ﷺ undan qaytardilar›, deganini eshitganimgacha», deyayotganini eshitdim. Bas, men buni Tovusga zikr qildim. U dedi: «Menga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): ‹Rasululloh ﷺ undan qaytarganlari yoʻq, balki: «Sizlardan biringizning yerini (birodariga) bepul berishi, undan maʼlum bir haq (ijara) olishidan koʻra yaxshiroqdir», deganlar›, dedi».Амр ибн Динор айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг: «Биз музораъа (ер ижараси)да ҳеч қандай зарар (зиён) кўрмас эдик, токи Рофиъ ибн Хадиж: ‹Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтардилар›, деганини эшитганимгача», деяётганини эшитдим. Бас, мен буни Товусга зикр қилдим. У деди: «Менга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): ‹Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтарганлари йўқ, балки: «Сизлардан бирингизнинг ерини (биродарига) бепул бериши, ундан маълум бир ҳақ (ижара) олишидан кўра яхшироқдир», деганлар›, деди».
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ آدَمَ - قَالَ حَدَّثَنَا مُفَضَّلٌ، - وَهُوَ ابْنُ مُهَلْهَلٍ - عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ ظُهَيْرٍ، قَالَ جَاءَنَا رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَاكُمْ عَنِ الْحَقْلِ - وَالْحَقْلُ الثُّلُثُ وَالرُّبُعُ - وَعَنِ الْمُزَابَنَةِ. وَالْمُزَابَنَةُ شِرَاءُ مَا فِي رُءُوسِ النَّخْلِ بِكَذَا وَكَذَا وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ.
Usayd ibn Zuhayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizga Rofiʼ ibn Xadij kelib: «Rasululloh ﷺ sizlarni al-haqldan — al-haql (yerni hosilning) uchdan va toʻrtdan bir qismiga (ijaraga berish) — hamda al-muzobanadan qaytardilar. Al-muzobana — xurmo shoxlaridagi (hali uzilmagan) mevani muncha-muncha vasq quruq xurmo evaziga sotib olishdir», dedi.Усайд ибн Зуҳайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизга Рофиъ ибн Хадиж келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сизларни ал-ҳақлдан — ал-ҳақл (ерни ҳосилнинг) учдан ва тўртдан бир қисмига (ижарага бериш) — ҳамда ал-музобанадан қайтардилар. Ал-музобана — хурмо шохларидаги (ҳали узилмаган) мевани мунча-мунча васқ қуруқ хурмо эвазига сотиб олишдир», деди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ كُنَّا نُخَابِرُ وَلاَ نَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا حَتَّى سَمِعْنَا رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ . فَتَرَكْنَاهُ لِقَوْلِهِ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz yerni hosilning bir ulushi evaziga ijaraga berar edik va bunda hech qanday yomonlik koʻrmasdik. Nihoyat, Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu): ‹Rasululloh ﷺ bundan qaytardilar›, deganini eshitdik. Shundan soʻng uning aytgani sababli biz buni tark etdik», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз ерни ҳосилнинг бир улуши эвазига ижарага берар эдик ва бунда ҳеч қандай ёмонлик кўрмасдик. Ниҳоят, Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу): ‹Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтардилар›, деганини эшитдик. Шундан сўнг унинг айтгани сабабли биз буни тарк этдик», деди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمَّاىَ، أَنَّهُمْ كَانُوا يُكْرُونَ الأَرْضَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَا يَنْبُتُ عَلَى الأَرْبِعَاءِ أَوْ شَىْءٍ يَسْتَثْنِيهِ صَاحِبُ الأَرْضِ فَنَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لِرَافِعٍ فَكَيْفَ هِيَ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ فَقَالَ رَافِعٌ لَيْسَ بِهَا بَأْسٌ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ. وَقَالَ اللَّيْثُ وَكَانَ الَّذِي نُهِيَ عَنْ ذَلِكَ مَا لَوْ نَظَرَ فِيهِ ذَوُو الْفَهْمِ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ لَمْ يُجِيزُوهُ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ.
Hanzala ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rofeʼ ibn Xadij: «Mening ikki amakim menga aytdiki, ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) Paygʻambar ﷺ davrida yerni — suv (ariq, daryo) boʻylaridagi hosilga yoki yer egasi belgilagan (hosil)ning bir qismiga — ijaraga berar edi. Paygʻambar ﷺ undan qaytardi», — dedi. Men Rofeʼdan: «Yerni dinor va dirhamga (pulga) ijaraga berish-chi?» — deb soʻradim. U: «Dinor-dirhamga ijaraga berishda hech zarar yoʻq», — deb javob berdi. Lays: «Agar halol bilan haromni ajratishda farosatli (kishilar) bu masalada taqiqlangan (narsa)ga nazar solsa, ular unga ruxsat bermas edi — chunki u xavf-xatarlar bilan oʻralgan», — dedi.Ҳанзала ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Рофеъ ибн Хадиж: «Менинг икки амаким менга айтдики, улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) Пайғамбар ﷺ даврида ерни — сув (ариқ, дарё) бўйларидаги ҳосилга ёки ер эгаси белгилаган (ҳосил)нинг бир қисмига — ижарага берар эди. Пайғамбар ﷺ ундан қайтарди», — деди. Мен Рофеъдан: «Ерни динор ва дирҳамга (пулга) ижарага бериш-чи?» — деб сўрадим. У: «Динор-дирҳамга ижарага беришда ҳеч зарар йўқ», — деб жавоб берди. Лайс: «Агар ҳалол билан ҳаромни ажратишда фаросатли (кишилар) бу масалада тақиқланган (нарса)га назар солса, улар унга рухсат бермас эди — чунки у хавф-хатарлар билан ўралган», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ مُحَيِّصَةَ، أَخِي بَنِي حَارِثَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي إِجَارَةِ الْحَجَّامِ فَنَهَاهُ عَنْهَا فَلَمْ يَزَلْ يَسْأَلُهُ وَيَسْتَأْذِنُهُ حَتَّى قَالَ " اعْلِفْهُ نَاضِحَكَ وَأَطْعِمْهُ رَقِيقَكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَجَابِرٍ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَيِّصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَأَلَنِي حَجَّامٌ نَهَيْتُهُ وَآخُذُ بِهَذَا الْحَدِيثِ .
Ibn Muhayyisa — Banu Horisaning birodari — otasidan rivoyat qiladiki, u (Muhayyisa, roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan qon oluvchining (hajjom) haqi toʻgʻrisida ruxsat soʻradi, u zot uni undan qaytardilar. U esa soʻrayverdi va ruxsat tilayverdi, toki u zot: «Uni suv tashuvchi tuyangga em qilib ber va xizmatkorlaringga taom qilib ber», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Rofeʼ ibn Xadij, Abu Juhayfa, Jobir va Soib ibn Yaziddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Muhayyisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan baʼzilari shunga amal qiladilar. Ahmad: «Agar qon oluvchi mendan soʻrasa, uni qaytaraman va shu hadisni dalil qilib olaman», dedi.Ибн Муҳаййиса — Бану Ҳорисанинг биродари — отасидан ривоят қиладики, у (Муҳаййиса, розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан қон олувчининг (ҳажжом) ҳақи тўғрисида рухсат сўради, у зот уни ундан қайтардилар. У эса сўрайверди ва рухсат тилайверди, токи у зот: «Уни сув ташувчи туянгга эм қилиб бер ва хизматкорларингга таом қилиб бер», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Рофеъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Жобир ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муҳаййисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга амал қиладилар. Аҳмад: «Агар қон олувчи мендан сўраса, уни қайтараман ва шу ҳадисни далил қилиб оламан», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - الْمَعْنَى - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا أَتَاهُ رَجُلاَنِ - قَالَ مُسَدَّدٌ مِنَ الأَنْصَارِ ثُمَّ اتَّفَقَا - قَدِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ " . زَادَ مُسَدَّدٌ فَسَمِعَ قَوْلَهُ " لاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ " .
Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi: «Alloh Rofiʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin! Vallohi, men hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Uning oldiga ikki kishi — (Musaddad rivoyatida: ansorlardan) — bir-biri bilan janjallashgan holda keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar sizlarning holatingiz shunday boʻlsa, ekinzorlarni ijaraga bermangiz›, dedilar». Musaddad (rivoyatida) ziyoda qildi: Bas, u (Rofiʼ) u zotning: «Ekinzorlarni ijaraga bermangiz», degan soʻzlarini (shundan) eshitdi.Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аллоҳ Рофиъ ибн Хадижни мағфират қилсин! Валлоҳи, мен ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Унинг олдига икки киши — (Мусаддад ривоятида: ансорлардан) — бир-бири билан жанжаллашган ҳолда келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар сизларнинг ҳолатингиз шундай бўлса, экинзорларни ижарага бермангиз›, дедилар». Мусаддад (ривоятида) зиёда қилди: Бас, у (Рофиъ) у зотнинг: «Экинзорларни ижарага бермангиз», деган сўзларини (шундан) эшитди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ أُسَيْدِ بْنِ ظُهَيْرٍ، قَالَ أَتَانَا رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ فَقَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا وَطَاعَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْرٌ لَكُمْ نَهَاكُمْ عَنِ الْحَقْلِ وَقَالَ " مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَمْنَحْهَا أَوْ لِيَدَعْهَا ". وَنَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ. وَالْمُزَابَنَةُ الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الْمَالُ الْعَظِيمُ مِنَ النَّخْلِ فَيَجِيءُ الرَّجُلُ فَيَأْخُذُهَا بِكَذَا وَكَذَا وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ.
Usayd ibn Zuhayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizga Rofiʼ ibn Xadij kelib: «Rasululloh ﷺ bizga foydali boʻlgan bir ishdan qaytardilar, Rasululloh ﷺga itoat qilish esa siz uchun yaxshiroqdir. U zot sizlarni al-haqldan qaytardilar», dedi. U zot: «Kimning yeri boʻlsa, uni (birodariga bepul) bersin yoki (boʻsh) tashlab qoʻysin», dedilar. Va u zot al-muzobanadan ham qaytardilar. Al-muzobana — bir kishining koʻp xurmoligi boʻlsa, boshqa bir kishi kelib, uni muncha-muncha vasq quruq xurmo evaziga oladi.Усайд ибн Зуҳайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизга Рофиъ ибн Хадиж келиб: «Расулуллоҳ ﷺ бизга фойдали бўлган бир ишдан қайтардилар, Расулуллоҳ ﷺга итоат қилиш эса сиз учун яхшироқдир. У зот сизларни ал-ҳақлдан қайтардилар», деди. У зот: «Кимнинг ери бўлса, уни (биродарига бепул) берсин ёки (бўш) ташлаб қўйсин», дедилар. Ва у зот ал-музобанадан ҳам қайтардилар. Ал-музобана — бир кишининг кўп хурмолиги бўлса, бошқа бир киши келиб, уни мунча-мунча васқ қуруқ хурмо эвазига олади.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَأَبُو أُسَامَةَ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، - أَوْ قَالَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ - عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يُكْرِي أَرْضًا لَهُ مَزَارِعًا فَأَتَاهُ إِنْسَانٌ فَأَخْبَرَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ فَذَهَبَ ابْنُ عُمَرَ وَذَهَبْتُ مَعَهُ حَتَّى أَتَاهُ بِالْبَلاَطِ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ فَتَرَكَ عَبْدُ اللَّهِ كِرَاءَهَا .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U kishi oʻziga tegishli bir yerni ekin ekish uchun ijaraga berardi. Shunda bir kishi uning oldiga kelib, Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Rasululloh ﷺ ekin yerlarini ijaraga berishdan qaytargan ekanlar. Ibn Umar bordi, men ham u bilan bordim, toki Balotda uning huzuriga yetib bordi va bu haqda undan soʻradi. U esa Rasululloh ﷺ ekin yerlarini ijaraga berishdan qaytarganlarini xabar berdi. Shundan soʻng Abdulloh (Ibn Umar) yerini ijaraga berishni tark etdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У киши ўзига тегишли бир ерни экин экиш учун ижарага берарди. Шунда бир киши унинг олдига келиб, Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ экин ерларини ижарага беришдан қайтарган эканлар. Ибн Умар борди, мен ҳам у билан бордим, токи Балотда унинг ҳузурига етиб борди ва бу ҳақда ундан сўради. У эса Расулуллоҳ ﷺ экин ерларини ижарага беришдан қайтарганларини хабар берди. Шундан сўнг Абдуллоҳ (Ибн Умар) ерини ижарага беришни тарк этди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذِي الْحُلَيْفَةِ مِنْ تِهَامَةَ، فَأَصَبْنَا غَنَمًا وَإِبِلاً، فَعَجِلَ الْقَوْمُ، فَأَغْلَوْا بِهَا الْقُدُورَ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ، ثُمَّ عَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِجَزُورٍ، ثُمَّ إِنَّ بَعِيرًا نَدَّ وَلَيْسَ فِي الْقَوْمِ إِلاَّ خَيْلٌ يَسِيرَةٌ فَرَمَاهُ رَجُلٌ فَحَبَسَهُ بِسَهْمٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ، فَمَا غَلَبَكُمْ مِنْهَا فَاصْنَعُوا بِهِ هَكَذَا ". قَالَ قَالَ جَدِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْجُو ـ أَوْ نَخَافُ ـ أَنْ نَلْقَى الْعَدُوَّ غَدًا وَلَيْسَ مَعَنَا مُدًى، فَنَذْبَحُ بِالْقَصَبِ فَقَالَ " اعْجَلْ أَوْ أَرْنِي، مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلُوا، لَيْسَ السِّنَّ وَالظُّفُرَ، وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنْ ذَلِكَ، أَمَّا السِّنُّ فَعَظْمٌ، وَأَمَّا الظُّفُرُ فَمُدَى الْحَبَشَةِ ".
Aboya ibn Rifoa (bobosi Rofeʼ ibn Xadijdan) rivoyat qiladi: Bobom Rofeʼ ibn Xadij dedi: «Biz Tuhomaning Zulhulayfa vodiysida Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va bizda (oʻlja sifatida) baʼzi tuyalar hamda qoʻylar bor edi. Odamlar (hayvonlarni soʻyishda) shoshildi va ularning goʻshtini qozonlarga soldi hamda pishira boshladi. Allohning Rasuli ﷺ kelib, ularga qozonlarni agʻdarishni buyurdi va — bir tuyani oʻn qoʻyga teng deb (hisoblab) — oʻljani taqsimladi. Tuyalardan biri qochdi va odamlarda faqat bir necha ot bor edi, shuning uchun ular tashvishga tushdi. (Tuya quvildi va) bir kishi unga bir oʻq otib, tuyani toʻxtatdi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bu hayvonlardan baʼzilari — yovvoyi hayvonlardek qoʻlga oʻrganmagan(dir); bas, agar ulardan biri nazorat(ingiz)dan chiqib ketsa, uni — siz hozir qilganingizdek — (oʻq otib) toʻxtatinglar›, — dedi». Bobom: «Yo Rasululloh, biz ertaga dushmanimizga duch kelishimiz va (bizda) pichoq boʻlmasligidan qoʻrqamiz; biz hayvonlarni qamish (qarsildoq) bilan soʻysak boʻladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, yoki qonni oqizadigan narsani ishlatsangiz (boʻladi) (yaʼni soʻyish) va — soʻyish paytida Allohning nomi aytilgan boʻlsa — soʻyilgan (hayvon)ni yeyveringlar. Lekin (soʻyishda) tish yoki tirnoq ishlatmanglar. Men sizlarga sababini aytaman: tish — suyak(dir), tirnoq esa — habashiylar (soʻyishda) ishlatadigan (narsa)dir», — dedi.Абоя ибн Рифоа (бобоси Рофеъ ибн Хадиждан) ривоят қилади: Бобом Рофеъ ибн Хадиж деди: «Биз Туҳоманинг Зулҳулайфа водийсида Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва бизда (ўлжа сифатида) баъзи туялар ҳамда қўйлар бор эди. Одамлар (ҳайвонларни сўйишда) шошилди ва уларнинг гўштини қозонларга солди ҳамда пишира бошлади. Аллоҳнинг Расули ﷺ келиб, уларга қозонларни ағдаришни буюрди ва — бир туяни ўн қўйга тенг деб (ҳисоблаб) — ўлжани тақсимлади. Туялардан бири қочди ва одамларда фақат бир неча от бор эди, шунинг учун улар ташвишга тушди. (Туя қувилди ва) бир киши унга бир ўқ отиб, туяни тўхтатди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бу ҳайвонлардан баъзилари — ёввойи ҳайвонлардек қўлга ўрганмаган(дир); бас, агар улардан бири назорат(ингиз)дан чиқиб кеца, уни — сиз ҳозир қилганингиздек — (ўқ отиб) тўхтатинглар›, — деди». Бобом: «Ё Расулуллоҳ, биз эртага душманимизга дуч келишимиз ва (бизда) пичоқ бўлмаслигидан қўрқамиз; биз ҳайвонларни қамиш (қарсилдоқ) билан сўйсак бўладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, ёки қонни оқизадиган нарсани ишлацангиз (бўлади) (яъни сўйиш) ва — сўйиш пайтида Аллоҳнинг номи айтилган бўлса — сўйилган (ҳайвон)ни ейверинглар. Лекин (сўйишда) тиш ёки тирноқ ишлатманглар. Мен сизларга сабабини айтаман: тиш — суяк(дир), тирноқ эса — ҳабашийлар (сўйишда) ишлатадиган (нарса)дир», — деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ إِلاَّ لأَصْحَابِ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ وَعَنْ كُلِّ ثَمَرٍ بِخَرْصِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Banu Horisaning ozod qilgan quli Bushayr ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rofiʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma unga shuni rivoyat qilishdiki, Rasululloh ﷺ muzobana savdosidan — yaʼni xurmoni (quruq) xurmo bilan sotishdan, magar ariyya egalariga — chunki u zot ularga ruxsat bergan edilar — qaytardilar, hamda uzumni mayiz bilan sotishdan va har bir mevani taxminiy bahosi bilan (sotishdan) qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Бану Ҳорисанинг озод қилган қули Бушайр ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Рофиъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма унга шуни ривоят қилишдики, Расулуллоҳ ﷺ музобана савдосидан — яъни хурмони (қуруқ) хурмо билан сотишдан, магар арийя эгаларига — чунки у зот уларга рухсат берган эдилар — қайтардилар, ҳамда узумни майиз билан сотишдан ва ҳар бир мевани тахминий баҳоси билан (сотишдан) қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، أَنَّهُ سَأَلَ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَقُلْتُ أَبِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَقَالَ أَمَّا بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَلاَ بَأْسَ بِهِ .
Hanzala ibn Qays (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan yerni ijaraga berish haqida soʻradi. U dedi: «Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytardilar». Men: «Oltin va kumush (dinor va dirham) evaziga ham-a?» dedim. U: «Oltin va kumush evaziga boʻlsa, unda hech qanday zarar yoʻq», dedi.Ҳанзала ибн Қайс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ерни ижарага бериш ҳақида сўради. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтардилар». Мен: «Олтин ва кумуш (динор ва дирҳам) эвазига ҳам-а?» дедим. У: «Олтин ва кумуш эвазига бўлса, унда ҳеч қандай зарар йўқ», деди.
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ ظُهَيْرٍ، قَالَ أَتَى عَلَيْنَا رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ فَقَالَ - وَلَمْ أَفْهَمْ - فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَاكُمْ عَنْ أَمْرٍ كَانَ يَنْفَعُكُمْ وَطَاعَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْرٌ لَكُمْ مِمَّا يَنْفَعُكُمْ نَهَاكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَقْلِ - وَالْحَقْلُ الْمُزَارَعَةُ بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ - فَمَنْ كَانَ لَهُ أَرْضٌ فَاسْتَغْنَى عَنْهَا فَلْيَمْنَحْهَا أَخَاهُ أَوْ لِيَدَعْ وَنَهَاكُمْ عَنِ الْمُزَابَنَةِ. وَالْمُزَابَنَةُ الرَّجُلُ يَجِيءُ إِلَى النَّخْلِ الْكَثِيرِ بِالْمَالِ الْعَظِيمِ فَيَقُولُ خُذْهُ بِكَذَا وَكَذَا وَسْقًا مِنْ تَمْرِ ذَلِكَ الْعَامِ.
Usayd ibn Zuhayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizga Rofiʼ ibn Xadij kelib — men (hammasini) yaxshi anglamagan edim — dedi: «Rasululloh ﷺ sizlarga foyda keltiradigan bir ishdan sizlarni qaytardilar, Rasululloh ﷺga itoat qilish esa sizga foyda keltiradigan narsadan yaxshiroqdir. Rasululloh ﷺ sizlarni al-haqldan qaytardilar — al-haql (yerni hosilning) uchdan va toʻrtdan bir qismiga muzoraʼa qilishdir. Kimning yeri boʻlib, unga muhtoj boʻlmasa, uni birodariga (bepul) bersin yoki (boʻsh) tashlab qoʻysin. Va u zot sizlarni al-muzobanadan qaytardilar. Al-muzobana — bir kishi koʻp xurmolik oldiga katta mol bilan kelib: ‹Buni oʻsha yilgi muncha-muncha vasq quruq xurmo evaziga ol›, deyishidir», dedi.Усайд ибн Зуҳайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизга Рофиъ ибн Хадиж келиб — мен (ҳаммасини) яхши англамаган эдим — деди: «Расулуллоҳ ﷺ сизларга фойда келтирадиган бир ишдан сизларни қайтардилар, Расулуллоҳ ﷺга итоат қилиш эса сизга фойда келтирадиган нарсадан яхшироқдир. Расулуллоҳ ﷺ сизларни ал-ҳақлдан қайтардилар — ал-ҳақл (ерни ҳосилнинг) учдан ва тўртдан бир қисмига музораъа қилишдир. Кимнинг ери бўлиб, унга муҳтож бўлмаса, уни биродарига (бепул) берсин ёки (бўш) ташлаб қўйсин. Ва у зот сизларни ал-музобанадан қайтардилар. Ал-музобана — бир киши кўп хурмолик олдига катта мол билан келиб: ‹Буни ўша йилги мунча-мунча васқ қуруқ хурмо эвазига ол›, дейишидир», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا نُكْرِي الأَرْضَ عَلَى أَنَّ لَكَ مَا أَخْرَجَتْ هَذِهِ وَلِي مَا أَخْرَجَتْ هَذِهِ فَنُهِينَا أَنْ نُكْرِيَهَا بِمَا أَخْرَجَتْ وَلَمْ نُنْهَ أَنْ نُكْرِيَ الأَرْضَ بِالْوَرِقِ .
Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz yerni shu shart bilan ijaraga berar edik: mana bu boʻlagi chiqargan hosil senga, mana bu boʻlagi chiqargan hosil menga boʻlsin. Bas, biz uni chiqargan hosil evaziga ijaraga berishdan qaytarildik, ammo yerni kumush evaziga ijaraga berishdan qaytarilmadik», dedi.Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз ерни шу шарт билан ижарага берар эдик: мана бу бўлаги чиқарган ҳосил сенга, мана бу бўлаги чиқарган ҳосил менга бўлсин. Бас, биз уни чиқарган ҳосил эвазига ижарага беришдан қайтарилдик, аммо ерни кумуш эвазига ижарага беришдан қайтарилмадик», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ عَمَّيْهِ، وَكَانَا، شَهِدَا بَدْرًا أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ. قُلْتُ لِسَالِمٍ فَتُكْرِيهَا أَنْتَ قَالَ نَعَمْ، إِنَّ رَافِعًا أَكْثَرَ عَلَى نَفْسِهِ.
Rofiʼ ibn Xadij Abdulloh ibn Umarga xabar berdiki, uning ikki amakisi — ikkovi Badrda qatnashgan edi — unga shuni xabar berishganki, Rasululloh ﷺ ekin (dala)larni ijaraga berishdan qaytardilar. Men Salimga: «Sen uni (daloni) ijaraga berasanmi?» dedim. U: «Ha, Rofiʼ oʻziga (oʻzicha) koʻp (qattiq) qilib yubordi (mubolagʻa qildi)», dedi.Рофиъ ибн Хадиж Абдуллоҳ ибн Умарга хабар бердики, унинг икки амакиси — иккови Бадрда қатнашган эди — унга шуни хабар беришганки, Расулуллоҳ ﷺ экин (дала)ларни ижарага беришдан қайтардилар. Мен Салимга: «Сен уни (далони) ижарага берасанми?» дедим. У: «Ҳа, Рофиъ ўзига (ўзича) кўп (қаттиқ) қилиб юборди (муболаға қилди)», деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَحْيَى وَحَسِبْتُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَاكَ ثُمَّ إِنَّ مُحَيِّصَةَ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً قَدْ قُتِلَ فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ ذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ " . فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ " . قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَى عَقْلَهُ .
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تُوجِبُ الْقَوَدَ وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ . آخِرُ أَبْوَابِ الدِّيَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ .
Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl ibn Zayd va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd (Xaybarga) chiqdilar. Xaybarga yetganlarida u yerdagi baʼzi (ishlar) sababli bir-birlaridan ajraldilar. Soʻng Muhayyisa Abdulloh ibn Sahlni oʻldirilgan holda topdi va uni dafn qildi. Keyin u Huvayyisa ibn Masʼud va Abdurrahmon ibn Sahl bilan birga Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Abdurrahmon ulardan eng kichigi edi, u oʻz ikki sherigidan oldin gapirmoqchi boʻlganida, Rasululloh ﷺ unga: «Kattangga (gapirishni) topshir», dedilar. Shunda u jim turdi va ikki sherigi gapirdi, soʻng u ham ular bilan gapirdi. Ular Rasululloh ﷺga Abdulloh ibn Sahlning oʻldirilgani haqida soʻzlab berdilar. U zot ularga: «Ellik marta qasam ichasizlarmi, shunda sheriklaringizning (qoni evaziga qotilingiz)ga haqli boʻlasizlar?» dedilar. Ular: «Biz koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichamiz?» dedilar. U zot: «Unda yahudiylar ellik marta qasam ichib (oʻzlarini) oqlaydilar», dedilar. Ular: «Kofir qavmning qasamlarini qanday qabul qilamiz?» dedilar. Rasululloh ﷺ buni koʻrganlarida, uning (oʻldirilganning) diyatini (oʻzlaridan) berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida qasama (qasam) borasida amal shu hadisga binoandir. Madina fuqaholaridan baʼzilari qasama bilan qasos (qotilni oʻldirish) boʻladi, deb koʻrganlar. Kufa ahli va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Qasama qasosni vojib qilmaydi, balki faqat diyatni vojib qiladi», deganlar. Diyatlar boblarining oxiri — alhamdulilloh.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд (Хайбарга) чиқдилар. Хайбарга етганларида у ердаги баъзи (ишлар) сабабли бир-бирларидан ажралдилар. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган ҳолда топди ва уни дафн қилди. Кейин у Ҳуваййиса ибн Масъуд ва Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Абдурраҳмон улардан энг кичиги эди, у ўз икки шеригидан олдин гапирмоқчи бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Каттангга (гапиришни) топшир», дедилар. Шунда у жим турди ва икки шериги гапирди, сўнг у ҳам улар билан гапирди. Улар Расулуллоҳ ﷺга Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилгани ҳақида сўзлаб бердилар. У зот уларга: «Эллик марта қасам ичасизларми, шунда шерикларингизнинг (қони эвазига қотилингиз)га ҳақли бўласизлар?» дедилар. Улар: «Биз кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасам ичиб (ўзларини) оқлайдилар», дедилар. Улар: «Кофир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни кўрганларида, унинг (ўлдирилганнинг) диятини (ўзларидан) бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида қасама (қасам) борасида амал шу ҳадисга биноандир. Мадина фуқаҳоларидан баъзилари қасама билан қасос (қотилни ўлдириш) бўлади, деб кўрганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Қасама қасосни вожиб қилмайди, балки фақат диятни вожиб қилади», деганлар. Диятлар бобларининг охири — алҳамдулиллоҳ.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الْخَطْمِيُّ، قَالَ بَعَثَنِي عَمِّي أَنَا وَغُلاَمًا، لَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَقُلْنَا لَهُ شَىْءٌ بَلَغَنَا عَنْكَ فِي الْمُزَارَعَةِ . قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يَرَى بِهَا بَأْسًا حَتَّى بَلَغَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ فَأَتَاهُ فَأَخْبَرَهُ رَافِعٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى بَنِي حَارِثَةَ فَرَأَى زَرْعًا فِي أَرْضِ ظُهَيْرٍ فَقَالَ " مَا أَحْسَنَ زَرْعَ ظُهَيْرٍ " . قَالُوا لَيْسَ لِظُهَيْرٍ . قَالَ " أَلَيْسَ أَرْضُ ظُهَيْرٍ " . قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّهُ زَرْعُ فُلاَنٍ . قَالَ " فَخُذُوا زَرْعَكُمْ وَرُدُّوا عَلَيْهِ النَّفَقَةَ " . قَالَ رَافِعٌ فَأَخَذْنَا زَرْعَنَا وَرَدَدْنَا إِلَيْهِ النَّفَقَةَ . قَالَ سَعِيدٌ أَفْقِرْ أَخَاكَ أَوْ أَكْرِهِ بِالدَّرَاهِمِ .
Abu Jaʼfar al-Xatmiy (rahimahulloh) aytdi: Amakim meni va oʻzining bir xizmatkorini Said ibn al-Musayyab huzuriga yubordi. Biz unga: «Muzoraʼa (yer ijarasi) haqida sizdan bizga bir narsa yetib keldi», dedik. U dedi: Ibn Umar buni makruh deb bilmas edi, toki unga Rofiʼ ibn Xadijdan bir hadis yetib kelguncha. Soʻng u Rofiʼning oldiga keldi, Rofiʼ esa unga xabar berib aytdiki: Rasululloh ﷺ Banu Horisaning oldiga keldilar va Zuhayrning yerida bir ekinni koʻrib: «Zuhayrning ekini naqadar chiroyli!» dedilar. Ular: «Bu Zuhayrniki emas», deyishdi. U zot: «Bu Zuhayrning yeri emasmi?» dedilar. Ular: «Ha, lekin ekin falonchiniki», deyishdi. U zot: «Ekiningizni oling va unga sarf-xarajatini qaytaring», dedilar. Rofiʼ dedi: Shunda biz ekinimizni oldik va unga sarf-xarajatini qaytardik. Said dedi: Birodaringga (yeringni tekin) ber yoki dirhamlarga ijaraga ber.Абу Жаъфар ал-Хатмий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Амаким мени ва ўзининг бир хизматкорини Саид ибн ал-Мусайяб ҳузурига юборди. Биз унга: «Музораъа (ер ижараси) ҳақида сиздан бизга бир нарса етиб келди», дедик. У деди: Ибн Умар буни макруҳ деб билмас эди, токи унга Рофиъ ибн Хадиждан бир ҳадис етиб келгунча. Сўнг у Рофиънинг олдига келди, Рофиъ эса унга хабар бериб айтдики: Расулуллоҳ ﷺ Бану Ҳорисанинг олдига келдилар ва Зуҳайрнинг ерида бир экинни кўриб: «Зуҳайрнинг экини нақадар чиройли!» дедилар. Улар: «Бу Зуҳайрники эмас», дейишди. У зот: «Бу Зуҳайрнинг ери эмасми?» дедилар. Улар: «Ҳа, лекин экин фалончиники», дейишди. У зот: «Экинингизни олинг ва унга сарф-харажатини қайтаринг», дедилар. Рофиъ деди: Шунда биз экинимизни олдик ва унга сарф-харажатини қайтардик. Саид деди: Биродарингга (ерингни текин) бер ёки дирҳамларга ижарага бер.
أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَيْدُ بْنُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ قَالَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ نَهَاكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا وَطَاعَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْفَعُ لَنَا قَالَ " مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا فَإِنْ عَجَزَ عَنْهَا فَلْيُزْرِعْهَا أَخَاهُ ". خَالَفَهُ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ مَالِكٍ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizga foydali boʻlgan bir ishdan sizlarni qaytardilar, Rasululloh ﷺga itoat qilish esa biz uchun foydaliroqdir». U zot: «Kimning yeri boʻlsa, uni ekib olsin, agar (ekishga) ojizlik qilsa, uni birodariga ektirsin», dedilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизга фойдали бўлган бир ишдан сизларни қайтардилар, Расулуллоҳ ﷺга итоат қилиш эса биз учун фойдалироқдир». У зот: «Кимнинг ери бўлса, уни экиб олсин, агар (экишга) ожизлик қилса, уни биродарига эктирсин», дедилар.
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا أَتَى رَجُلاَنِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَدِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ " إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ " . قَالَ فَسَمِعَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ قَوْلَهُ " فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ " .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Alloh Rofeʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin. Allohga qasamki, men bu hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Aslida Nabiy ﷺ huzuriga janjallashib qolgan ikki kishi kelgan edi. Shunda u zot: ‹Agar sizlarning ahvolingiz shunday boʻlsa, ekin yerlarini ijaraga bermanglar›, dedilar. Rofeʼ ibn Xadij esa faqat u zotning ‹ekin yerlarini ijaraga bermanglar› degan soʻzlarini eshitgan», dedi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ Рофеъ ибн Хадижни мағфират қилсин. Аллоҳга қасамки, мен бу ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Аслида Набий ﷺ ҳузурига жанжаллашиб қолган икки киши келган эди. Шунда у зот: ‹Агар сизларнинг аҳволингиз шундай бўлса, экин ерларини ижарага берманглар›, дедилар. Рофеъ ибн Хадиж эса фақат у зотнинг ‹экин ерларини ижарага берманглар› деган сўзларини эшитган», деди.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ أَخَذْتُ بِيَدِ طَاوُسٍ حَتَّى أَدْخَلْتُهُ عَلَى ابْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ فَحَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ. فَأَبَى طَاوُسٌ فَقَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ لاَ يَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا. وَرَوَاهُ أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي حَصِينٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ قَالَ عَنْ رَافِعٍ مُرْسَلاً.
Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Men Tovusning qoʻlidan ushlab, uni Ibn Rofiʼ ibn Xadij huzuriga olib kirdim. U (Ibn Rofiʼ) unga otasidan, u esa Rasululloh ﷺdan yerni ijaraga berishni taqiqlaganlarini soʻzlab berdi. Tovus buni qabul qilmay: ‹Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni bunda hech qanday zarar yoʻq degan holda eshitganman›, dedi».Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Мен Товуснинг қўлидан ушлаб, уни Ибн Рофиъ ибн Хадиж ҳузурига олиб кирдим. У (Ибн Рофиъ) унга отасидан, у эса Расулуллоҳ ﷺдан ерни ижарага беришни тақиқлаганларини сўзлаб берди. Товус буни қабул қилмай: ‹Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни бунда ҳеч қандай зарар йўқ деган ҳолда эшитганман›, деди».
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّجَاشِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، يَقُولُ كُنَّا نُصَلِّي الْمَغْرِبَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَيَنْصَرِفُ أَحَدُنَا وَإِنَّهُ لَيَنْظُرُ إِلَى مَوَاقِعِ نَبْلِهِ .
حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، نَحْوَهُ .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida shom namozini oʻqir edik, soʻng birortamiz namozdan qaytganida hali oʻzining otgan oʻqlari tushadigan joyni koʻra olardi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида шом намозини ўқир эдик, сўнг бирортамиз намоздан қайтганида ҳали ўзининг отган ўқлари тушадиган жойни кўра оларди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا وَأَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّأْسِ وَالْعَيْنِ نَهَانَا أَنْ نَتَقَبَّلَ الأَرْضَ بِبَعْضِ خَرْجِهَا. تَابَعَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُهَاجِرٍ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizga foydali boʻlgan bir ishdan bizni qaytardilar, Rasululloh ﷺning amrlari esa bosh ustiga va koʻz ustiga (aziz)dir. U zot bizni yerni uning hosilining bir qismi evaziga ijaraga olishimizdan qaytardilar».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизга фойдали бўлган бир ишдан бизни қайтардилар, Расулуллоҳ ﷺнинг амрлари эса бош устига ва кўз устига (азиз)дир. У зот бизни ерни унинг ҳосилининг бир қисми эвазига ижарага олишимиздан қайтардилар».
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، وَيُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " الْعَامِلُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالْحَقِّ كَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ " .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Sadaqa (zakot)ni haqqoniy tarzda yigʻuvchi amil xuddi Alloh yoʻlida gʻoziy (jangchi) kabidir, toki u uyiga qaytgunicha», deganlarini eshitdim.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Садақа (закот)ни ҳаққоний тарзда йиғувчи амил худди Аллоҳ йўлида ғозий (жангчи) кабидир, токи у уйига қайтгунича», деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، . وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ كَانَ طَاوُسٌ يَكْرَهُ أَنْ يُؤَاجِرَ أَرْضَهُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلاَ يَرَى بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ بَأْسًا فَقَالَ لَهُ مُجَاهِدٌ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ فَاسْمَعْ مِنْهُ حَدِيثَهُ. فَقَالَ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ أَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهُ مَا فَعَلْتُهُ وَلَكِنْ حَدَّثَنِي مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ. ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا قَالَ " لأَنْ يَمْنَحَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ أَرْضَهُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا خَرَاجًا مَعْلُومًا ". وَقَدِ اخْتُلِفَ عَلَى عَطَاءٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ رَافِعٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُنَا لَهُ. وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringizning oʻz yerini birodariga (ekishga) berishi, undan maʼlum bir haq olishidan yaxshiroqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизнинг ўз ерини биродарига (экишга) бериши, ундан маълум бир ҳақ олишидан яхшироқдир», дедилар.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُرَّةَ، قَالَ سَأَلْتُ الْقَاسِمَ عَنِ الْمُزَارَعَةِ، فَحَدَّثَ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ. قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَرَّةً أُخْرَى.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْخَطْمِيِّ، - وَاسْمُهُ عُمَيْرُ بْنُ يَزِيدَ - قَالَ أَرْسَلَنِي عَمِّي وَغُلاَمًا لَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَسْأَلُهُ عَنِ الْمُزَارَعَةِ فَقَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يَرَى بِهَا بَأْسًا حَتَّى بَلَغَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ فَلَقِيَهُ فَقَالَ رَافِعٌ أَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَنِي حَارِثَةَ فَرَأَى زَرْعًا فَقَالَ " مَا أَحْسَنَ زَرْعَ ظُهَيْرٍ ". فَقَالُوا لَيْسَ لِظُهَيْرٍ. فَقَالَ " أَلَيْسَ أَرْضُ ظُهَيْرٍ ". قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّهُ أَزْرَعَهَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خُذُوا زَرْعَكُمْ وَرُدُّوا إِلَيْهِ نَفَقَتَهُ ". قَالَ فَأَخَذْنَا زَرْعَنَا وَرَدَدْنَا إِلَيْهِ نَفَقَتَهُ. وَرَوَاهُ طَارِقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَعِيدٍ وَاخْتُلِفَ عَلَيْهِ فِيهِ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Banu Horisa qabilasiga kelib, bir ekinni koʻrdilar-da: «Zuhayrning ekini naqadar chiroyli!» dedilar. Ular: «U Zuhayrniki emas», dedilar. U zot: «Yer Zuhayrniki emasmi?» dedilar. Ular: «Ha, lekin uni ekishga bergan», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ekiningizni olinglar va unga sarf-xarajatini qaytaringlar», dedilar. Rofiʼ dedi: «Biz ekinimizni oldik va unga sarf-xarajatini qaytardik».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Бану Ҳориса қабиласига келиб, бир экинни кўрдилар-да: «Зуҳайрнинг экини нақадар чиройли!» дедилар. Улар: «У Зуҳайрники эмас», дедилар. У зот: «Ер Зуҳайрники эмасми?» дедилар. Улар: «Ҳа, лекин уни экишга берган», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Экинингизни олинглар ва унга сарф-харажатини қайтаринглар», дедилар. Рофиъ деди: «Биз экинимизни олдик ва унга сарф-харажатини қайтардик».
أَخْبَرَنِي زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ يَعْلَى بْنُ حَكِيمٍ أَنِّي سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، يُحَدِّثُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ كُنَّا نُحَاقِلُ الأَرْضَ نُكْرِيهَا بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَالطَّعَامِ الْمُسَمَّى. رَوَاهُ سَعِيدٌ عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz yerni muhoqala usulida ishlar edik, uni uchdan bir, toʻrtdan bir va maʼlum miqdordagi ekin evaziga ijaraga berardik.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз ерни муҳоқала усулида ишлар эдик, уни учдан бир, тўртдан бир ва маълум миқдордаги экин эвазига ижарага берардик.
أَخْبَرَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى، - هُوَ ابْنُ يُونُسَ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، بِالدِّينَارِ وَالْوَرِقِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُؤَاجِرُونَ عَلَى الْمَاذِيَانَاتِ وَأَقْبَالِ الْجَدَاوِلِ فَيَسْلَمُ هَذَا وَيَهْلِكُ هَذَا وَيَسْلَمُ هَذَا وَيَهْلِكُ هَذَا فَلَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ كِرَاءٌ إِلاَّ هَذَا فَلِذَلِكَ زُجِرَ عَنْهُ فَأَمَّا شَىْءٌ مَعْلُومٌ مَضْمُونٌ فَلاَ بَأْسَ بِهِ. وَافَقَهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَلَى إِسْنَادِهِ وَخَالَفَهُ فِي لَفْظِهِ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan yerni dinor va kumushga ijaraga berish haqida soʻralganda, u shunday dedi: «Bunda hech qanday zarar yoʻq. Rasululloh ﷺ zamonlarida odamlar yerni ariq boʻylarida va suv chiqadigan joylarda oʻsadigan hosilga ijaraga berardilar. Bir joy hosil berar, boshqasi hosilsiz qolar, yana biri hosil berar, boshqasi hosilsiz qolardi. Odamlarning ijarasi shundangina iborat edi. Shu sababdan undan qaytarildi. Ammo maʼlum va kafolatlangan narsaga boʻlsa, unda zarar yoʻq».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан ерни динор ва кумушга ижарага бериш ҳақида сўралганда, у шундай деди: «Бунда ҳеч қандай зарар йўқ. Расулуллоҳ ﷺ замонларида одамлар ерни ариқ бўйларида ва сув чиқадиган жойларда ўсадиган ҳосилга ижарага берардилар. Бир жой ҳосил берар, бошқаси ҳосилсиз қолар, яна бири ҳосил берар, бошқаси ҳосилсиз қоларди. Одамларнинг ижараси шундангина иборат эди. Шу сабабдан ундан қайтарилди. Аммо маълум ва кафолатланган нарсага бўлса, унда зарар йўқ».
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ. قُلْتُ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ قَالَ لاَ إِنَّمَا نَهَى عَنْهَا بِمَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَأَمَّا الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ فَلاَ بَأْسَ. رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ رضى الله عنه عَنْ رَبِيعَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan yerni ijaraga berish haqida soʻralganda, u: «Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytardilar», dedi. «Oltin va kumushga-ya?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, faqat yerdan chiqadigan hosilga ijaraga berishdan qaytardilar. Oltin va kumushga boʻlsa, unda zarar yoʻq», dedi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан ерни ижарага бериш ҳақида сўралганда, у: «Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтардилар», деди. «Олтин ва кумушга-я?» деб сўрадим. У: «Йўқ, фақат ердан чиқадиган ҳосилга ижарага беришдан қайтардилар. Олтин ва кумушга бўлса, унда зарар йўқ», деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ الْبَيْضَاءِ، بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَقَالَ حَلاَلٌ لاَ بَأْسَ بِهِ ذَلِكَ فَرْضُ الأَرْضِ. رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ وَرَفَعَهُ كَمَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ رَبِيعَةَ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Undan boʻsh yerni oltin va kumushga ijaraga berish haqida soʻralganda, u: «Bu halol, unda zarar yoʻq. Bu yerning haqidir», dedi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ундан бўш ерни олтин ва кумушга ижарага бериш ҳақида сўралганда, у: «Бу ҳалол, унда зарар йўқ. Бу ернинг ҳақидир», деди.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ أَخْبَرَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي أَرْضَهُ حَتَّى بَلَغَهُ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ كَانَ يَنْهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَلَقِيَهُ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ يَا ابْنَ خَدِيجٍ مَاذَا تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كِرَاءِ الأَرْضِ فَقَالَ رَافِعٌ لِعَبْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ عَمَّىَّ - وَكَانَا قَدْ شَهِدَا بَدْرًا - يُحَدِّثَانِ أَهْلَ الدَّارِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَلَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الأَرْضَ تُكْرَى ثُمَّ خَشِيَ عَبْدُ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثَ فِي ذَلِكَ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهُ فَتَرَكَ كِرَاءَ الأَرْضِ. أَرْسَلَهُ شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Umar yerini ijaraga berib turardi. Rofiʼ ibn Xadij yerni ijaraga berishdan qaytarayotgani unga yetib borgach, Abdulloh uni uchratib: «Ey Ibn Xadij, yerni ijaraga berish haqida Rasululloh ﷺdan nima rivoyat qilyapsan?» dedi. Rofiʼ Abdullohga: «Ikki amakimdan eshitdim — ular Badrda qatnashgan edilar — ular uy ahliga Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlarini soʻzlab berardilar», dedi. Abdulloh: «Men Rasululloh ﷺ zamonlarida yer ijaraga berilishini bilardim», dedi. Soʻng Abdulloh Rasululloh ﷺ bu borada oʻzi bilmagan bir narsani chiqargan boʻlishlaridan xavotir oldi va yerni ijaraga berishni tark etdi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Умар ерини ижарага бериб турарди. Рофиъ ибн Хадиж ерни ижарага беришдан қайтараётгани унга етиб боргач, Абдуллоҳ уни учратиб: «Эй Ибн Хадиж, ерни ижарага бериш ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан нима ривоят қиляпсан?» деди. Рофиъ Абдуллоҳга: «Икки амакимдан эшитдим — улар Бадрда қатнашган эдилар — улар уй аҳлига Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганларини сўзлаб берардилар», деди. Абдуллоҳ: «Мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида ер ижарага берилишини билардим», деди. Сўнг Абдуллоҳ Расулуллоҳ ﷺ бу борада ўзи билмаган бир нарсани чиқарган бўлишларидан хавотир олди ва ерни ижарага беришни тарк этди.
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ خَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ بَلَغَنَا أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ عَمَّيْهِ، وَكَانَا، - يَزْعُمُ - شَهِدَا بَدْرًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ. رَوَاهُ عُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ شُعَيْبٍ وَلَمْ يَذْكُرْ عَمَّيْهِ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U ikki amakisi — ular Badrda qatnashgan edilar — Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlarini soʻzlab berardi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У икки амакиси — улар Бадрда қатнашган эдилар — Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганларини сўзлаб берарди.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعَيْبٍ، قَالَ الزُّهْرِيُّ كَانَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ لَيْسَ بِاسْتِكْرَاءِ الأَرْضِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ بَأْسٌ وَكَانَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ ذَلِكَ. وَافَقَهُ عَلَى إِرْسَالِهِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ الْحَارِثِ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Musayyab: «Yerni oltin va kumushga ijaraga berishda zarar yoʻq», deb aytardi. Rofiʼ ibn Xadij esa Rasululloh ﷺ bundan qaytarganlarini soʻzlab berardi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Мусайяб: «Ерни олтин ва кумушга ижарага беришда зарар йўқ», деб айтарди. Рофиъ ибн Хадиж эса Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтарганларини сўзлаб берарди.
أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَأْخُذُ كِرَاءَ الأَرْضِ فَبَلَغَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، شَىْءٌ فَأَخَذَ بِيَدِي فَمَشَى إِلَى رَافِعٍ وَأَنَا مَعَهُ فَحَدَّثَهُ رَافِعٌ عَنْ بَعْضِ عُمُومَتِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ. فَتَرَكَ عَبْدُ اللَّهِ بَعْدُ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar yerni ijaraga berib turardi. Unga Rofiʼ ibn Xadijdan bir narsa yetib borgach, u qoʻlimdan ushlab, Rofiʼ huzuriga bordi, men ham u bilan birga edim. Rofiʼ unga baʼzi amakilaridan Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlarini soʻzlab berdi. Shundan soʻng Abdulloh buni tark etdi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Умар ерни ижарага бериб турарди. Унга Рофиъ ибн Хадиждан бир нарса етиб боргач, у қўлимдан ушлаб, Рофиъ ҳузурига борди, мен ҳам у билан бирга эдим. Рофиъ унга баъзи амакиларидан Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганларини сўзлаб берди. Шундан сўнг Абдуллоҳ буни тарк этди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ - قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي مَزَارِعَهُ حَتَّى بَلَغَهُ فِي آخِرِ خِلاَفَةِ مُعَاوِيَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يُخْبِرُ فِيهَا بِنَهْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَاهُ وَأَنَا مَعَهُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ فَتَرَكَهَا ابْنُ عُمَرَ بَعْدُ فَكَانَ إِذَا سُئِلَ عَنْهَا قَالَ زَعَمَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا. وَافَقَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَكَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَجُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar ekinzorlarini ijaraga berib turardi, toki Muoviya xalifaligining oxirida unga Rofiʼ ibn Xadij bu haqda Rasululloh ﷺning qaytariqlarini xabar berayotgani yetib bordi. U Rofiʼ huzuriga keldi, men ham u bilan birga edim, va undan soʻradi. Rofiʼ: «Rasululloh ﷺ ekinzorlarni ijaraga berishdan qaytarardilar», dedi. Shundan soʻng Ibn Umar buni tark etdi. Bu haqda soʻralganda esa: «Rofiʼ ibn Xadij Nabiy ﷺ bundan qaytarganlarini aytdi», derdi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Умар экинзорларини ижарага бериб турарди, токи Муовия халифалигининг охирида унга Рофиъ ибн Хадиж бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺнинг қайтариқларини хабар бераётгани етиб борди. У Рофиъ ҳузурига келди, мен ҳам у билан бирга эдим, ва ундан сўради. Рофиъ: «Расулуллоҳ ﷺ экинзорларни ижарага беришдан қайтарардилар», деди. Шундан сўнг Ибн Умар буни тарк этди. Бу ҳақда сўралганда эса: «Рофиъ ибн Хадиж Набий ﷺ бундан қайтарганларини айтди», дерди.
أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ بْنِ أَعْيَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ اللَّيْثِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ فَرْقَدٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي الْمَزَارِعَ فَحُدِّثَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَأْثُرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ ذَلِكَ. قَالَ نَافِعٌ فَخَرَجَ إِلَيْهِ عَلَى الْبَلاَطِ وَأَنَا مَعَهُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَعَمْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ. فَتَرَكَ عَبْدُ اللَّهِ كِرَاءَهَا.
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Umar ekinzorlarni ijaraga berib turardi. Unga Rofiʼ ibn Xadij Rasululloh ﷺdan buni qaytarganlarini rivoyat qilayotgani soʻzlanib berildi. U Balotda uning oldiga chiqdi, men ham u bilan birga edim, va undan soʻradi. Rofiʼ: «Ha, Rasululloh ﷺ ekinzorlarni ijaraga berishdan qaytardilar», dedi. Shundan soʻng Abdulloh uni ijaraga berishni tark etdi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Умар экинзорларни ижарага бериб турарди. Унга Рофиъ ибн Хадиж Расулуллоҳ ﷺдан буни қайтарганларини ривоят қилаётгани сўзланиб берилди. У Балотда унинг олдига чиқди, мен ҳам у билан бирга эдим, ва ундан сўради. Рофиъ: «Ҳа, Расулуллоҳ ﷺ экинзорларни ижарага беришдан қайтардилар», деди. Шундан сўнг Абдуллоҳ уни ижарага беришни тарк этди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، حَدَّثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ.
Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ekinzorlarni ijaraga berishdan qaytardilar.Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ экинзорларни ижарага беришдан қайтардилар.
أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي حَفْصُ بْنُ عِنَانٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ يُكْرِي أَرْضَهُ بِبَعْضِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَبَلَغَهُ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَزْجُرُ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ قَالَ كُنَّا نُكْرِي الأَرْضَ قَبْلَ أَنْ نَعْرِفَ رَافِعًا ثُمَّ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى مَنْكِبِي حَتَّى دُفِعْنَا إِلَى رَافِعٍ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَسَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَقَالَ رَافِعٌ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ تُكْرُوا الأَرْضَ بِشَىْءٍ ".
Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar yerini undan chiqadigan hosilning bir qismi evaziga ijaraga berardi. Soʻng unga Rofeʼ ibn Xadij bundan qaytarayotgani va: «Rasululloh ﷺ bundan qaytardilar», deganligi yetib bordi. Ibn Umar aytdi: «Biz Rofeʼni tanishdan oldin yerni ijaraga berardik». Keyin uning koʻnglida shubha paydo boʻlib, qoʻlini mening yelkamga qoʻydi va biz Rofeʼning oldiga bordik. Abdulloh unga: «Nabiy ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlarini eshitganmiding?» dedi. Rofeʼ: «Men Nabiy ﷺ ‹Yerni biror narsa evaziga ijaraga bermanglar› deb aytayotganlarini eshitdim», dedi.Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Умар ерини ундан чиқадиган ҳосилнинг бир қисми эвазига ижарага берарди. Сўнг унга Рофеъ ибн Хадиж бундан қайтараётгани ва: «Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтардилар», деганлиги етиб борди. Ибн Умар айтди: «Биз Рофеъни танишдан олдин ерни ижарага берардик». Кейин унинг кўнглида шубҳа пайдо бўлиб, қўлини менинг елкамга қўйди ва биз Рофеънинг олдига бордик. Абдуллоҳ унга: «Набий ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганларини эшитганмидинг?» деди. Рофеъ: «Мен Набий ﷺ ‹Ерни бирор нарса эвазига ижарага берманглар› деб айтаётганларини эшитдим», деди.