حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ : طَلَّقْتُ امْرَأَتِي فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ لأَبِيعَ عَقَارًا كَانَ لِي بِهَا، فَأَشْتَرِيَ بِهِ السِّلاَحَ وَأَغْزُوَ، فَلَقِيتُ نَفَرًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا : قَدْ أَرَادَ نَفَرٌ مِنَّا سِتَّةٌ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ : " لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ " . فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ وِتْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ : أَدُلُّكَ عَلَى أَعْلَمِ النَّاسِ بِوِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأْتِ عَائِشَةَ رضى الله عنها . فَأَتَيْتُهَا فَاسْتَتْبَعْتُ حَكِيمَ بْنَ أَفْلَحَ فَأَبَى فَنَاشَدْتُهُ فَانْطَلَقَ مَعِي، فَاسْتَأْذَنَّا عَلَى عَائِشَةَ، فَقَالَتْ : مَنْ هَذَا قَالَ : حَكِيمُ بْنُ أَفْلَحَ . قَالَتْ : وَمَنْ مَعَكَ قَالَ : سَعْدُ بْنُ هِشَامٍ . قَالَتْ : هِشَامُ بْنُ عَامِرٍ الَّذِي قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ قُلْتُ : نَعَمْ . قَالَتْ : نِعْمَ الْمَرْءُ كَانَ عَامِرًا . قَالَ قُلْتُ : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ حَدِّثِينِي عَنْ خُلُقِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَتْ : أَلَسْتَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَإِنَّ خُلُقَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ الْقُرْآنَ . قَالَ قُلْتُ : حَدِّثِينِي عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ قَالَتْ : أَلَسْتَ تَقْرَأُ { يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ } قَالَ قُلْتُ : بَلَى . قَالَتْ : فَإِنَّ أَوَّلَ هَذِهِ السُّورَةِ نَزَلَتْ، فَقَامَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى انْتَفَخَتْ أَقْدَامُهُمْ، وَحُبِسَ خَاتِمَتُهَا فِي السَّمَاءِ اثْنَىْ عَشَرَ شَهْرًا، ثُمَّ نَزَلَ آخِرُهَا فَصَارَ قِيَامُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا بَعْدَ فَرِيضَةٍ . قَالَ قُلْتُ : حَدِّثِينِي عَنْ وِتْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَتْ : كَانَ يُوتِرُ بِثَمَانِ رَكَعَاتٍ لاَ يَجْلِسُ إِلاَّ فِي الثَّامِنَةِ، ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي رَكْعَةً أُخْرَى، لاَ يَجْلِسُ إِلاَّ فِي الثَّامِنَةِ وَالتَّاسِعَةِ، وَلاَ يُسَلِّمُ إِلاَّ فِي التَّاسِعَةِ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ فَتِلْكَ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يَا بُنَىَّ، فَلَمَّا أَسَنَّ وَأَخَذَ اللَّحْمَ أَوْتَرَ بِسَبْعِ رَكَعَاتٍ لَمْ يَجْلِسْ إِلاَّ فِي السَّادِسَةِ وَالسَّابِعَةِ، وَلَمْ يُسَلِّمْ إِلاَّ فِي السَّابِعَةِ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ، فَتِلْكَ هِيَ تِسْعُ رَكَعَاتٍ يَا بُنَىَّ، وَلَمْ يَقُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً يُتِمُّهَا إِلَى الصَّبَاحِ، وَلَمْ يَقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي لَيْلَةٍ قَطُّ، وَلَمْ يَصُمْ شَهْرًا يُتِمُّهُ غَيْرَ رَمَضَانَ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاَةً دَاوَمَ عَلَيْهَا، وَكَانَ إِذَا غَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ مِنَ اللَّيْلِ بِنَوْمٍ صَلَّى مِنَ النَّهَارِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ رَكْعَةً . قَالَ : فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَحَدَّثْتُهُ . فَقَالَ : هَذَا وَاللَّهِ هُوَ الْحَدِيثُ، وَلَوْ كُنْتُ أُكَلِّمُهَا لأَتَيْتُهَا حَتَّى أُشَافِهَهَا بِهِ مُشَافَهَةً . قَالَ قُلْتُ : لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ لاَ تُكَلِّمُهَا مَا حَدَّثْتُكَ .
Saʼd ibn Hishom (rahimahulloh) aytadi: Men xotinimni taloq qildim. Soʻng oʻsha yerda boʻlgan mol-mulkimni sotib, uning evaziga qurol-yarogʻ sotib olib, gʻazotga chiqish uchun Madinaga keldim. Paygʻambar ﷺning ashoblaridan bir jamoa bilan uchrashdim. Ular: «Bizdan oltita kishi xuddi shunday qilmoqchi boʻlgan edi, ammo Paygʻambar ﷺ ularni qaytarib: ‹Sizlar uchun Rasulullohda goʻzal namuna bordir›, dedilar», dedilar. Soʻng men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, Paygʻambar ﷺning vitri haqida soʻradim. U: «Senga Rasululloh ﷺning vitrini odamlar ichida eng yaxshi biladiganini koʻrsataymi? Oisha (roziyallohu anho)ning oldiga borgin», dedi. Men uning oldiga bordim va Hakim ibn Aflahni hamroh boʻlishga undadim, u esa unamadi. Men uni qasam ichirib (iltimos qildim), shunda u men bilan birga bordi. Biz Oisha (roziyallohu anho)dan (kirishga) izn soʻradik. U: «Bu kim?» dedi. (Hakim): «Hakim ibn Aflah», dedi. (Oisha): «Sen bilan kim bor?» dedi. (Hakim): «Saʼd ibn Hishom», dedi. (Oisha): «Uhud kuni shahid qilingan Hishom ibn Omirning (oʻgʻli)mi?» dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Ha», dedim. (Oisha): «Omir naqadar yaxshi inson edi», dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Ey moʻminlar onasi, menga Rasululloh ﷺning xulqlari haqida soʻzlab bering», dedim. U: «Sen Qurʼonni oʻqimaysanmi? Darhaqiqat, Rasululloh ﷺning xulqlari Qurʼon edi», dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Menga kechasi (oʻqiladigan) namoz (qiyomul-layl) haqida soʻzlab bering», dedim. U: «Sen {Ey (jomaga) burkanib olgan (Paygʻambar)!} (Muzzammil 1) (surasini) oʻqimaysanmi?» dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Ha, oʻqiyman», dedim. U: «Albatta, bu suraning boshi nozil boʻlgan edi, shunda Rasululloh ﷺning ashoblari oyoqlari shishib ketguncha (tunda) ibodatga turdilar. Bu suraning oxiri esa osmonda oʻn ikki oy ushlanib turdi, soʻng uning oxiri nozil boʻldi va kechasi (qiyomul-layl) ibodati farzdan keyin nafl boʻlib qoldi», dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Menga Paygʻambar ﷺning vitri haqida soʻzlab bering», dedim. U: «U zot sakkiz rakaat bilan vitr qilib, faqat sakkizinchisida oʻtirar, soʻng turib yana bir rakaat oʻqir, faqat sakkizinchi va toʻqqizinchisida oʻtirar, faqat toʻqqizinchisida salom berar, soʻng oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar. Ana shu oʻn bir rakaat boʻlardi, ey oʻgʻilcham. U zot keksayib, badanlari ogʻirlashganda esa yetti rakaat bilan vitr qilar, faqat oltinchi va yettinchisida oʻtirar, faqat yettinchisida salom berar, soʻng oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar. Ana shu toʻqqiz rakaat boʻlardi, ey oʻgʻilcham. Rasululloh ﷺ biror kechani toʻla, tongga qadar (ibodat bilan) oʻtkazmaganlar, biror kechada Qurʼonni (toʻliq) oʻqib chiqmaganlar, Ramazondan boshqa biror oyni toʻla roʻza tutmaganlar. U zot bir namozni oʻqisalar, unga doimiy amal qilar edilar. Kechasi koʻzlariga uyqu gʻolib kelsa, kunduzi oʻn ikki rakaat namoz oʻqir edilar», dedi. (Saʼd) aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, (buni) soʻzlab berdim. U: «Vallohi, ana shu (asl) hadis. Agar men u (Oisha) bilan soʻzlashadigan boʻlsam edim, oldiga borib, buni yuzma-yuz uning ogʻzidan eshitar edim», dedi. (Saʼd) aytdi: Men: «Agar men sen u bilan soʻzlashmasligingni bilganimda, senga (buni) soʻzlab bermas edim», dedim.Саъд ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен хотинимни талоқ қилдим. Сўнг ўша ерда бўлган мол-мулкимни сотиб, унинг эвазига қурол-яроғ сотиб олиб, ғазотга чиқиш учун Мадинага келдим. Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан бир жамоа билан учрашдим. Улар: «Биздан олтита киши худди шундай қилмоқчи бўлган эди, аммо Пайғамбар ﷺ уларни қайтариб: ‹Сизлар учун Расулуллоҳда гўзал намуна бордир›, дедилар», дедилар. Сўнг мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, Пайғамбар ﷺнинг витри ҳақида сўрадим. У: «Сенга Расулуллоҳ ﷺнинг витрини одамлар ичида энг яхши биладиганини кўрсатайми? Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг олдига боргин», деди. Мен унинг олдига бордим ва Ҳаким ибн Афлаҳни ҳамроҳ бўлишга ундадим, у эса унамади. Мен уни қасам ичириб (илтимос қилдим), шунда у мен билан бирга борди. Биз Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (киришга) изн сўрадик. У: «Бу ким?» деди. (Ҳаким): «Ҳаким ибн Афлаҳ», деди. (Оиша): «Сен билан ким бор?» деди. (Ҳаким): «Саъд ибн Ҳишом», деди. (Оиша): «Уҳуд куни шаҳид қилинган Ҳишом ибн Омирнинг (ўғли)ми?» деди. (Саъд) айтди: Мен: «Ҳа», дедим. (Оиша): «Омир нақадар яхши инсон эди», деди. (Саъд) айтди: Мен: «Эй мўминлар онаси, менга Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари ҳақида сўзлаб беринг», дедим. У: «Сен Қуръонни ўқимайсанми? Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари Қуръон эди», деди. (Саъд) айтди: Мен: «Менга кечаси (ўқиладиган) намоз (қиёмул-лайл) ҳақида сўзлаб беринг», дедим. У: «Сен {Эй (жомага) бурканиб олган (Пайғамбар)!} (Муззаммил 1) (сурасини) ўқимайсанми?» деди. (Саъд) айтди: Мен: «Ҳа, ўқийман», дедим. У: «Албатта, бу суранинг боши нозил бўлган эди, шунда Расулуллоҳ ﷺнинг ашоблари оёқлари шишиб кетгунча (тунда) ибодатга турдилар. Бу суранинг охири эса осмонда ўн икки ой ушланиб турди, сўнг унинг охири нозил бўлди ва кечаси (қиёмул-лайл) ибодати фарздан кейин нафл бўлиб қолди», деди. (Саъд) айтди: Мен: «Менга Пайғамбар ﷺнинг витри ҳақида сўзлаб беринг», дедим. У: «У зот саккиз ракаат билан витр қилиб, фақат саккизинчисида ўтирар, сўнг туриб яна бир ракаат ўқир, фақат саккизинчи ва тўққизинчисида ўтирар, фақат тўққизинчисида салом берар, сўнг ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар. Ана шу ўн бир ракаат бўларди, эй ўғилчам. У зот кексайиб, баданлари оғирлашганда эса етти ракаат билан витр қилар, фақат олтинчи ва еттинчисида ўтирар, фақат еттинчисида салом берар, сўнг ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар. Ана шу тўққиз ракаат бўларди, эй ўғилчам. Расулуллоҳ ﷺ бирор кечани тўла, тонгга қадар (ибодат билан) ўтказмаганлар, бирор кечада Қуръонни (тўлиқ) ўқиб чиқмаганлар, Рамазондан бошқа бирор ойни тўла рўза тутмаганлар. У зот бир намозни ўқисалар, унга доимий амал қилар эдилар. Кечаси кўзларига уйқу ғолиб келса, кундузи ўн икки ракаат намоз ўқир эдилар», деди. (Саъд) айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, (буни) сўзлаб бердим. У: «Валлоҳи, ана шу (асл) ҳадис. Агар мен у (Оиша) билан сўзлашадиган бўлсам эдим, олдига бориб, буни юзма-юз унинг оғзидан эшитар эдим», деди. (Саъд) айтди: Мен: «Агар мен сен у билан сўзлашмаслигингни билганимда, сенга (буни) сўзлаб бермас эдим», дедим.