حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يَجِدُ الْبَلَلَ وَلاَ يَذْكُرُ احْتِلاَمًا قَالَ " يَغْتَسِلُ " . وَعَنِ الرَّجُلِ يَرَى أَنَّهُ قَدِ احْتَلَمَ وَلاَ يَجِدُ الْبَلَلَ قَالَ " لاَ غُسْلَ عَلَيْهِ " . فَقَالَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ الْمَرْأَةُ تَرَى ذَلِكَ أَعَلَيْهَا غُسْلٌ قَالَ " نَعَمْ إِنَّمَا النِّسَاءُ شَقَائِقُ الرِّجَالِ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan hoʻllik koʻrgan, ammo (tushida) ehtilom (boʻlganini) eslamagan kishi haqida soʻralganda, u zot: «U gʻusl qilsin», — dedilar. Tushida ehtilom koʻrganini eslagan, ammo hoʻllik topmagan kishi haqida (soʻralganda): «Unga gʻusl (lozim) emas», — dedilar. Shunda Umm Sulaym: «Ayol shuni koʻrsa, unga gʻusl (lozim) boʻladimi?» — dedi. U zot: «Ha; ayollar — erkaklarning (xuddi) egizak (juftlari)dir», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан ҳўллик кўрган, аммо (тушида) эҳтилом (бўлганини) эсламаган киши ҳақида сўралганда, у зот: «У ғусл қилсин», — дедилар. Тушида эҳтилом кўрганини эслаган, аммо ҳўллик топмаган киши ҳақида (сўралганда): «Унга ғусл (лозим) эмас», — дедилар. Шунда Умм Сулайм: «Аёл шуни кўрса, унга ғусл (лозим) бўладими?» — деди. У зот: «Ҳа; аёллар — эркакларнинг (худди) эгизак (жуфтлари)дир», — дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ الأَنْصَارِيَّةَ، - وَهِيَ أُمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ أَرَأَيْتَ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتْ فِي النَّوْمِ مَا يَرَى الرَّجُلُ أَتَغْتَسِلُ أَمْ لاَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ فَلْتَغْتَسِلْ إِذَا وَجَدَتِ الْمَاءَ " . قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهَا فَقُلْتُ أُفٍّ لَكِ وَهَلْ تَرَى ذَلِكَ الْمَرْأَةُ فَأَقْبَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " تَرِبَتْ يَمِينُكِ يَا عَائِشَةُ وَمِنْ أَيْنَ يَكُونُ الشَّبَهُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَى عُقَيْلٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَوَافَقَ الزُّهْرِيَّ مُسَافِعٌ الْحَجَبِيُّ قَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ . وَأَمَّا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ فَقَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Sulaym al-Ansoriya — u Anas ibn Molikning onasidir — : «Yo Rasululloh, albatta Alloh azza va jalla haq (ni aytish)dan uyalmaydi. Aytingchi, ayol uyqusida erkak koʻradigan (tush)ni koʻrsa, gʻusl qiladimi yoki yoʻqmi?» — dedi. Oisha aytadi: Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ha; agar (maniy) suvini topsa, gʻusl qilsin», — dedilar. Oisha aytadi: Men unga yuzlanib: «Uf senga! Ayol (ham) shuni koʻradimi?» — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ menga yuzlanib: «Qoʻling tuproqqa belansin, ey Oisha! (Bolaning onasiga) oʻxshashligi qayerdan boʻlardi?» — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Uqayl, Zubaydiy, Yunus va Zuhriyning jiyani ham Zuhriydan, Ibrohim ibn Abul-Vazir esa Molikdan, u Zuhriydan shunday rivoyat qilishgan. Zuhriyga Musofiʼ al-Hajabiy ham muvofiq boʻlib, «Urvadan, u Oishadan» degan. Hishom ibn Urva esa: «Urvadan, u Zaynab binti Abu Salamadan, u Umm Salamadan: ‹Umm Sulaym Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldi›», — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Сулайм ал-Ансория — у Анас ибн Моликнинг онасидир — : «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ азза ва жалла ҳақ (ни айтиш)дан уялмайди. Айтингчи, аёл уйқусида эркак кўрадиган (туш)ни кўрса, ғусл қиладими ёки йўқми?» — деди. Оиша айтади: Шунда Пайғамбар ﷺ: «Ҳа; агар (маний) сувини топса, ғусл қилсин», — дедилар. Оиша айтади: Мен унга юзланиб: «Уф сенга! Аёл (ҳам) шуни кўрадими?» — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга юзланиб: «Қўлинг тупроққа белансин, эй Оиша! (Боланинг онасига) ўхшашлиги қаердан бўларди?» — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Уқайл, Зубайдий, Юнус ва Зуҳрийнинг жияни ҳам Зуҳрийдан, Иброҳим ибн Абул-Вазир эса Моликдан, у Зуҳрийдан шундай ривоят қилишган. Зуҳрийга Мусофиъ ал-Ҳажабий ҳам мувофиқ бўлиб, «Урвадан, у Оишадан» деган. Ҳишом ибн Урва эса: «Урвадан, у Зайнаб бинти Абу Саламадан, у Умм Саламадан: ‹Умм Сулайм Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келди›», — деган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَيَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَخْبَرَهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، كَانَتْ تُهَرَاقُ الدَّمَ . فَذَكَرَ مَعْنَاهُ قَالَ " فَإِذَا خَلَّفَتْ ذَلِكَ وَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَلْتَغْتَسِلْ " . بِمَعْنَاهُ .
Umm Salama — moʻminlar onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Sulaymon ibn Yasor aytadi: Bir kishi unga Umm Salamadan xabar berib: «Bir ayol (toʻxtovsiz) qon koʻrar edi», (dedi). Soʻng (roviy) shu maʼnoni zikr qilib: «Oʻsha (kunlar) oʻtib, namoz vaqti kelganda, u gʻusl qilsin», — dedi — shu maʼnoda.Умм Салама — мўминлар онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Сулаймон ибн Ясор айтади: Бир киши унга Умм Саламадан хабар бериб: «Бир аёл (тўхтовсиз) қон кўрар эди», (деди). Сўнг (ровий) шу маънони зикр қилиб: «Ўша (кунлар) ўтиб, намоз вақти келганда, у ғусл қилсин», — деди — шу маънода.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ فِيهِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ وَتَغْتَسِلُ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ وَتَسْتَثْفِرُ بِثَوْبٍ وَتُصَلِّي " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمَّى الْمَرْأَةَ الَّتِي كَانَتِ اسْتُحِيضَتْ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ .
Umm Salama (roziyallohu anho)dan shu qissa rivoyat qilinadi; (roviy) unda: «U namozni tark etadi va undan keyingi (kunlar)da gʻusl qiladi, avratiga mato bogʻlaydi va namoz oʻqiydi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Zayd Ayyubdan (rivoyat qilib) bu hadisda istihoza boʻlgan ayolning ismini «Fotima binti Abu Hubaysh» deb aytgan.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан шу қисса ривоят қилинади; (ровий) унда: «У намозни тарк этади ва ундан кейинги (кунлар)да ғусл қилади, авратига мато боғлайди ва намоз ўқийди», — деди. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан (ривоят қилиб) бу ҳадисда истиҳоза бўлган аёлнинг исмини «Фотима бинти Абу Ҳубайш» деб айтган.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا .2
وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا " .1
وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ .3
وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا .2
وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي " .1
وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .1
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ " الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا " .1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4
وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا . 1
Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، - يَعْنِي حِبِّي - حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي الأَزْدِيَّةُ، - يَعْنِي مُسَّةَ - قَالَتْ حَجَجْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدُبٍ يَأْمُرُ النِّسَاءَ يَقْضِينَ صَلاَةَ الْمَحِيضِ . فَقَالَتْ لاَ يَقْضِينَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقْعُدُ فِي النِّفَاسِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لاَ يَأْمُرُهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِقَضَاءِ صَلاَةِ النِّفَاسِ . قَالَ مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ حَاتِمٍ وَاسْمُهَا مُسَّةُ تُكْنَى أُمَّ بُسَّةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَثِيرُ بْنُ زِيَادٍ كُنْيَتُهُ أَبُو سَهْلٍ .
Kasir ibn Ziyod (rahimahulloh) aytdi: Menga al-Azdiya, yaʼni Mussa (rahimahalloh) rivoyat qilib, dedi: «Men haj qildim va Ummu Salama (roziyallohu anho)ning huzuriga kirib: ‹Ey moʻminlarning onasi, Samura ibn Jundub ayollarni hayz kunlaridagi (tark qilingan) namozlarni qazo qilishga buyurmoqda›, dedim. U: ‹Qazo qilmaydilar. Paygʻambar ﷺning ayollaridan biri nifosda qirq kecha (namozdan) toʻxtab oʻtirardi, Paygʻambar ﷺ unga nifos namozini qazo qilishni buyurmas edilar›, dedi». Muhammad, yaʼni Ibn Hotim aytdi: Uning ismi Mussa boʻlib, kunyasi Ummu Bussadir. Abu Dovud aytdi: Kasir ibn Ziyodning kunyasi Abu Sahldir.Касир ибн Зиёд (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Менга ал-Аздия, яъни Мусса (раҳимаҳаллоҳ) ривоят қилиб, деди: «Мен ҳаж қилдим ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кириб: ‹Эй мўминларнинг онаси, Самура ибн Жундуб аёлларни ҳайз кунларидаги (тарк қилинган) намозларни қазо қилишга буюрмоқда›, дедим. У: ‹Қазо қилмайдилар. Пайғамбар ﷺнинг аёлларидан бири нифосда қирқ кеча (намоздан) тўхтаб ўтирарди, Пайғамбар ﷺ унга нифос намозини қазо қилишни буюрмас эдилар›, деди». Муҳаммад, яъни Ибн Ҳотим айтди: Унинг исми Мусса бўлиб, куняси Умму Буссадир. Абу Довуд айтди: Касир ибн Зиёднинг куняси Абу Саҳлдир.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ - عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ أَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأُمِّ سَلَمَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ فَرَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ مَضَتْ فَأَفَاضَتْ وَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ الْيَوْمَ الَّذِي يَكُونُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - تَعْنِي - عِنْدَهَا .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U: «Nabiy ﷺ Umm Salamani nahr kechasida joʻnatdilar. U tongdan oldin jamraga tosh otdi, soʻng (Makkaga) yoʻl olib, ifoza tavofini qildi. Oʻsha kun Rasululloh ﷺ uning huzurida boʻladigan kun edi» — yaʼni oʻzining (Umm Salamaning) navbati kunini koʻzda tutdi, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У: «Набий ﷺ Умм Саламани наҳр кечасида жўнатдилар. У тонгдан олдин жамрага тош отди, сўнг (Маккага) йўл олиб, ифоза тавофини қилди. Ўша кун Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурида бўладиган кун эди» — яъни ўзининг (Умм Саламанинг) навбати кунини кўзда тутди, деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أَبَا حُذَيْفَةَ بْنَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ كَانَ تَبَنَّى سَالِمًا وَأَنْكَحَهُ ابْنَةَ أَخِيهِ هِنْدَ بِنْتَ الْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَهُوَ مَوْلًى لاِمْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ كَمَا تَبَنَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا وَكَانَ مَنْ تَبَنَّى رَجُلاً فِي الْجَاهِلِيَّةِ دَعَاهُ النَّاسُ إِلَيْهِ وَوُرِّثَ مِيرَاثَهُ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى فِي ذَلِكَ { ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ } إِلَى قَوْلِهِ { فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ } فَرُدُّوا إِلَى آبَائِهِمْ فَمَنْ لَمْ يُعْلَمْ لَهُ أَبٌ كَانَ مَوْلًى وَأَخًا فِي الدِّينِ فَجَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو الْقُرَشِيِّ ثُمَّ الْعَامِرِيِّ - وَهِيَ امْرَأَةُ أَبِي حُذَيْفَةَ - فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَرَى سَالِمًا وَلَدًا وَكَانَ يَأْوِي مَعِي وَمَعَ أَبِي حُذَيْفَةَ فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ وَيَرَانِي فُضْلاً وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِمْ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَكَيْفَ تَرَى فِيهِ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَرْضِعِيهِ " . فَأَرْضَعَتْهُ خَمْسَ رَضَعَاتٍ فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ وَلَدِهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ فَبِذَلِكَ كَانَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - تَأْمُرُ بَنَاتِ أَخَوَاتِهَا وَبَنَاتِ إِخْوَتِهَا أَنْ يُرْضِعْنَ مَنْ أَحَبَّتْ عَائِشَةُ أَنْ يَرَاهَا وَيَدْخُلَ عَلَيْهَا وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا خَمْسَ رَضَعَاتٍ ثُمَّ يَدْخُلَ عَلَيْهَا وَأَبَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَسَائِرُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُدْخِلْنَ عَلَيْهِنَّ بِتِلْكَ الرَّضَاعَةِ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَرْضَعَ فِي الْمَهْدِ وَقُلْنَ لِعَائِشَةَ وَاللَّهِ مَا نَدْرِي لَعَلَّهَا كَانَتْ رُخْصَةً مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِسَالِمٍ دُونَ النَّاسِ .
Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho) va Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Abu Huzayfa ibn Utba ibn Robia ibn Abdu Shams Solimni oʻziga oʻgʻil qilib olgan va akasining qizi Hind binti Valid ibn Utba ibn Robiani unga nikohlab bergan edi. Solim esa ansorlardan boʻlgan bir ayolning ozod qilingan quli edi. Bu xuddi Rasululloh ﷺning Zaydni oʻzlariga oʻgʻil qilib olganlariga oʻxshardi. Johiliyat davrida kim bir kishini oʻziga oʻgʻil qilib olsa, odamlar uni shu kishiga nisbat berib chaqirar va u kishining merosidan meros olardi. To Alloh subhanahu va taolo bu haqda {Ularni otalariga nisbat berib chaqiringlar} degan oyatdan {ular dindagi birodarlaringiz va doʻstlaringizdir} degan soʻzigacha boʻlgan oyatni nozil qilgunicha shunday edi. (Hukm nozil boʻlgach,) ular otalariga qaytarildi. Kimning otasi maʼlum boʻlmasa, u doʻst va dindagi birodar deb hisoblandi. Soʻng Abu Huzayfaning xotini Sahla binti Suhayl ibn Amr al-Qurashiy al-Omiriy kelib: ‹Yo Rasululloh, biz Solimni farzand deb bilar edik. U men bilan va Abu Huzayfa bilan bir uyda yashar edi, meni yengil libosda koʻrar edi. Endi esa Alloh azza va jalla ular haqida bilganingiz narsani nozil qildi. Bu haqda nima deysiz?› dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: ‹Uni emizgin!› dedilar. U ham uni besh marta emizdi va Solim uning emizgan farzandi maqomida boʻlib qoldi. Mana shu sababli Oisha (roziyallohu anho) opa-singillarining qizlariga va aka-ukalarining qizlariga, oʻzini koʻrishini va oldiga kirishini xohlagan kishi katta yoshda boʻlsa ham, uni besh marta emizishni, soʻng oldiga kirishini buyurar edi. Ammo Ummu Salama va Nabiy ﷺning boshqa rafiqalari, beshikda emadigan (chaqaloq)dan boshqa hech kimni shu emizish bilan oldilariga kiritishdan bosh tortdilar. Ular Oishaga: ‹Vallohi, biz bilmaymiz, ehtimol bu Nabiy ﷺning faqat Solimga, boshqa odamlarga emas, bergan ruxsatlari boʻlsa kerak› dedilar.»Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо) ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Абу Ҳузайфа ибн Утба ибн Робиа ибн Абду Шамс Солимни ўзига ўғил қилиб олган ва акасининг қизи Ҳинд бинти Валид ибн Утба ибн Робиани унга никоҳлаб берган эди. Солим эса ансорлардан бўлган бир аёлнинг озод қилинган қули эди. Бу худди Расулуллоҳ ﷺнинг Зайдни ўзларига ўғил қилиб олганларига ўхшарди. Жоҳилият даврида ким бир кишини ўзига ўғил қилиб олса, одамлар уни шу кишига нисбат бериб чақирар ва у кишининг меросидан мерос оларди. То Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло бу ҳақда {Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар} деган оятдан {улар диндаги биродарларингиз ва дўстларингиздир} деган сўзигача бўлган оятни нозил қилгунича шундай эди. (Ҳукм нозил бўлгач,) улар оталарига қайтарилди. Кимнинг отаси маълум бўлмаса, у дўст ва диндаги биродар деб ҳисобланди. Сўнг Абу Ҳузайфанинг хотини Саҳла бинти Суҳайл ибн Амр ал-Қураший ал-Омирий келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Солимни фарзанд деб билар эдик. У мен билан ва Абу Ҳузайфа билан бир уйда яшар эди, мени енгил либосда кўрар эди. Энди эса Аллоҳ азза ва жалла улар ҳақида билганингиз нарсани нозил қилди. Бу ҳақда нима дейсиз?› деди. Шунда Набий ﷺ унга: ‹Уни эмизгин!› дедилар. У ҳам уни беш марта эмизди ва Солим унинг эмизган фарзанди мақомида бўлиб қолди. Мана шу сабабли Оиша (розияллоҳу анҳо) опа-сингилларининг қизларига ва ака-укаларининг қизларига, ўзини кўришини ва олдига киришини хоҳлаган киши катта ёшда бўлса ҳам, уни беш марта эмизишни, сўнг олдига киришини буюрар эди. Аммо Умму Салама ва Набий ﷺнинг бошқа рафиқалари, бешикда эмадиган (чақалоқ)дан бошқа ҳеч кимни шу эмизиш билан олдиларига киритишдан бош тортдилар. Улар Оишага: ‹Валлоҳи, биз билмаймиз, эҳтимол бу Набий ﷺнинг фақат Солимга, бошқа одамларга эмас, берган рухсатлари бўлса керак› дедилар.»
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا تَزَوَّجَ أُمَّ سَلَمَةَ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ " لَيْسَ بِكِ عَلَى أَهْلِكِ هَوَانٌ إِنْ شِئْتِ سَبَّعْتُ لَكِ وَإِنْ سَبَّعْتُ لَكِ سَبَّعْتُ لِنِسَائِي " .
Abdulmalik ibn Abu Bakr otasidan, u esa Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Umm Salamaga uylanganlarida, uning oldida uch (kun) turdilar, soʻng: «Ahlingdan (uzoqlashganing uchun) senga xorlik yoʻq. Agar xohlasang, sening oldingda yetti (kun) turaman, ammo sening oldingda yetti (kun) tursam, (boshqa) xotinlarim oldida ham yetti (kundan) turaman», dedilar.Абдулмалик ибн Абу Бакр отасидан, у эса Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Умм Саламага уйланганларида, унинг олдида уч (кун) турдилар, сўнг: «Аҳлингдан (узоқлашганинг учун) сенга хорлик йўқ. Агар хоҳласанг, сенинг олдингда етти (кун) тураман, аммо сенинг олдингда етти (кун) турсам, (бошқа) хотинларим олдида ҳам етти (кундан) тураман», дедилар.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ فَدَعَتْ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ خَلُوقٌ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا " . قَالَتْ زَيْنَبُ وَدَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ " لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا " . قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَهَا أَفَنَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ " . مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ " لاَ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ " . قَالَ حُمَيْدٌ فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ فَقَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَائِرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بِهَا ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْحِفْشُ بَيْتٌ صَغِيرٌ .
Humayd ibn Nofeʼ (rahimahulloh) Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u (Humaydga) ushbu uch hadisni xabar qilib aytdi: Zaynab aytdi: Men Ummu Habibaning otasi Abu Sufyon vafot etganda uning oldiga kirdim. U sarigʻ rangli xaluq atridan yoki boshqasidan keltirishni soʻradi va undan bir choʻriga surtdi, soʻngra (uni) oʻzining ikki yonogʻiga tegizdi. Soʻngra: «Ollohga qasamki, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ: ‹Ollohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga, er(i ustida) toʻrt oyu oʻn kundan boshqada, biror oʻlik ustida uch kechadan ortiq aza tutishi halol emas›, deganlarini eshitganman», dedi. Zaynab aytdi: Yana men Zaynab binti Jahshning oldiga uning akasi vafot etganda kirdim. U atir keltirishni soʻrab, undan (oʻziga) surtdi. Soʻngra: «Ollohga qasamki, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida turib: ‹Ollohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga, er(i ustida) toʻrt oyu oʻn kundan boshqada, biror oʻlik ustida uch kechadan ortiq aza tutishi halol emas›, deganlarini eshitganman», dedi. Zaynab aytdi: Men onam Ummu Salamani: «Bir ayol Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, qizimning eri vafot etdi, uning koʻzi ogʻrib qoldi, unga surma qoʻysak boʻladimi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq›, dedilar», deganini eshitdim. (U zot buni) ikki yoki uch marta (takrorladilar), har safar: «Yoʻq», dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ: «(Idda muddati) faqat toʻrt oyu oʻn kundir. Holbuki, johiliyatda sizlardan biringiz bir yil oʻtganda tezak otardi», dedilar. Humayd aytdi: Men Zaynabdan: «Bir yil oʻtganda tezak otish nima (degani)?» deb soʻradim. Zaynab aytdi: Ayolning eri vafot etganda, u kichik (past) bir kulbaga kirar, eng yomon kiyimlarini kiyar va bir yil oʻtguncha na atir, na biror narsaga qoʻl tegizmas edi. Soʻngra unga ulov — eshak yoki qoʻy yoki qush — keltirilar, u (oʻzini) shu bilan ishqalar (idda tugashini bildirar) edi. U qaysi narsa bilan ishqalasa, oʻsha kamdan-kam tirik qolardi. Soʻngra u chiqib, unga bir tezak berilar, u uni otib (irgʻitib) yuborar, soʻngra atirdan yoki boshqasidan xohlagan narsasini (yana) ishlatishni boshlar edi. Abu Dovud aytdi: Hifsh — kichik uy (kulba) demakdir.Ҳумайд ибн Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у (Ҳумайдга) ушбу уч ҳадисни хабар қилиб айтди: Зайнаб айтди: Мен Умму Ҳабибанинг отаси Абу Суфён вафот этганда унинг олдига кирдим. У сариғ рангли халуқ атридан ёки бошқасидан келтиришни сўради ва ундан бир чўрига суртди, сўнгра (уни) ўзининг икки ёноғига тегизди. Сўнгра: «Оллоҳга қасамки, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Оллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга, эр(и устида) тўрт ою ўн кундан бошқада, бирор ўлик устида уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас›, деганларини эшитганман», деди. Зайнаб айтди: Яна мен Зайнаб бинти Жаҳшнинг олдига унинг акаси вафот этганда кирдим. У атир келтиришни сўраб, ундан (ўзига) суртди. Сўнгра: «Оллоҳга қасамки, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида туриб: ‹Оллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга, эр(и устида) тўрт ою ўн кундан бошқада, бирор ўлик устида уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас›, деганларини эшитганман», деди. Зайнаб айтди: Мен онам Умму Саламани: «Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, қизимнинг эри вафот этди, унинг кўзи оғриб қолди, унга сурма қўйсак бўладими?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ›, дедилар», деганини эшитдим. (У зот буни) икки ёки уч марта (такрорладилар), ҳар сафар: «Йўқ», дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ: «(Идда муддати) фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки, жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил ўтганда тезак отарди», дедилар. Ҳумайд айтди: Мен Зайнабдан: «Бир йил ўтганда тезак отиш нима (дегани)?» деб сўрадим. Зайнаб айтди: Аёлнинг эри вафот этганда, у кичик (паст) бир кулбага кирар, энг ёмон кийимларини кияр ва бир йил ўтгунча на атир, на бирор нарсага қўл тегизмас эди. Сўнгра унга улов — эшак ёки қўй ёки қуш — келтирилар, у (ўзини) шу билан ишқалар (идда тугашини билдирар) эди. У қайси нарса билан ишқаласа, ўша камдан-кам тирик қоларди. Сўнгра у чиқиб, унга бир тезак берилар, у уни отиб (ирғитиб) юборар, сўнгра атирдан ёки бошқасидан хоҳлаган нарсасини (яна) ишлатишни бошлар эди. Абу Довуд айтди: Ҳифш — кичик уй (кулба) демакдир.