حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ . قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ . فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ : ( قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq Yamoma ahli halok boʻlgan kunda menga kishi yubordi. Qarasam, uning huzurida Umar ibn al-Xattob bor edi. (Abu Bakr) dedi: «Umar ibn al-Xattob huzurimga keldi-da: ‹Yamoma kunida Qurʼon qorilari orasida qatl koʻp boʻldi, men barcha joylarda qorilarni qatl qamrab olishidan, natijada koʻp Qurʼon yoʻqolib ketishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maʼqul koʻraman›, dedi». Abu Bakr Umarga: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedi. Umar: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. U shu haqda menga (yaʼni Abu Bakrga) qaytaravergach, nihoyat Alloh Umarning koʻksini ochib qoʻygan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi va men ham u koʻrgan narsani koʻrdim. Zayd aytadi: Abu Bakr (menga): «Sen aqlli yigitsan, biz seni gumon qilmaymiz, sen Rasululloh ﷺga vahiy bitar eding. Bas, Qurʼonni izlab jamla», dedi. (Zayd) aytadi: Vallohi, agar ular menga bir togʻni koʻchirib tashishni yuklaganlarida ham, bu mening uchun bundan ogʻir boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. Abu Bakr ham, Umar ham shu haqda menga qaytaraverdilar, nihoyat Alloh ikkovining — Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi. Bas, men Qurʼonni varaqlardan, xurmo shoxlaridan, yupqa toshlardan va kishilarning koʻksidan (yodlaganlaridan) jamladim. Baroat (Tavba) surasining oxirini Xuzayma ibn Sobit huzurida topdim: {Sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir paygʻambar keldiki, sizlarning mashaqqat chekishingiz unga ogʻir tuyuladi, u sizlarga (hidoyatni) juda istovchi, moʻminlarga oʻta mehribon, rahmlidir. * Agar yuz oʻgirsalar, ayt: ‹Menga Alloh kifoyadir, Undan oʻzga iloh yoʻq, Unga tavakkul qildim, U ulugʻ Arshning Robbidir›} (Tavba 128-129). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ҳалок бўлган кунда менга киши юборди. Қарасам, унинг ҳузурида Умар ибн ал-Хаттоб бор эди. (Абу Бакр) деди: «Умар ибн ал-Хаттоб ҳузуримга келди-да: ‹Ямома кунида Қуръон қорилари орасида қатл кўп бўлди, мен барча жойларда қориларни қатл қамраб олишидан, натижада кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни маъқул кўраман›, деди». Абу Бакр Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. У шу ҳақда менга (яъни Абу Бакрга) қайтаравергач, ниҳоят Аллоҳ Умарнинг кўксини очиб қўйган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди ва мен ҳам у кўрган нарсани кўрдим. Зайд айтади: Абу Бакр (менга): «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз, сен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий битар эдинг. Бас, Қуръонни излаб жамла», деди. (Зайд) айтади: Валлоҳи, агар улар менга бир тоғни кўчириб ташишни юклаганларида ҳам, бу менинг учун бундан оғир бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. Абу Бакр ҳам, Умар ҳам шу ҳақда менга қайтаравердилар, ниҳоят Аллоҳ икковининг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди. Бас, мен Қуръонни варақлардан, хурмо шохларидан, юпқа тошлардан ва кишиларнинг кўксидан (ёдлаганларидан) жамладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собит ҳузурида топдим: {Сизларга ўзларингиздан бўлган бир пайғамбар келдики, сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир туюлади, у сизларга (ҳидоятни) жуда истовчи, мўминларга ўта меҳрибон, раҳмлидир. * Агар юз ўгирсалар, айт: ‹Менга Аллоҳ кифоядир, Ундан ўзга илоҳ йўқ, Унга таваккул қилдим, У улуғ Аршнинг Роббидир›} (Тавба 128-129). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، أَنَّ الْحَكَمَ بْنَ نَافِعٍ، حَدَّثَهُمْ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ، أَنَّ عَمَّهُ، حَدَّثَهُ وَهُوَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ابْتَاعَ فَرَسًا مِنْ أَعْرَابِيٍّ فَاسْتَتْبَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِيَقْضِيَهُ ثَمَنَ فَرَسِهِ فَأَسْرَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَشْىَ وَأَبْطَأَ الأَعْرَابِيُّ فَطَفِقَ رِجَالٌ يَعْتَرِضُونَ الأَعْرَابِيَّ فَيُسَاوِمُونَهُ بِالْفَرَسِ وَلاَ يَشْعُرُونَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ابْتَاعَهُ فَنَادَى الأَعْرَابِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنْ كُنْتَ مُبْتَاعًا هَذَا الْفَرَسَ وَإِلاَّ بِعْتُهُ . فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ سَمِعَ نِدَاءَ الأَعْرَابِيِّ فَقَالَ " أَوَلَيْسَ قَدِ ابْتَعْتُهُ مِنْكَ " . فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ لاَ وَاللَّهِ مَا بِعْتُكَهُ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " بَلَى قَدِ ابْتَعْتُهُ مِنْكَ " . فَطَفِقَ الأَعْرَابِيُّ يَقُولُ هَلُمَّ شَهِيدًا . فَقَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ أَنَا أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَايَعْتَهُ . فَأَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى خُزَيْمَةَ فَقَالَ " بِمَ تَشْهَدُ " . فَقَالَ بِتَصْدِيقِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَةَ خُزَيْمَةَ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ .
Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga aytib berdiki, al-Hakam ibn Nofiʼ ularga aytib bergan: Shuʼayb bizga az-Zuhriydan, u Umora ibn Xuzaymadan xabar berdiki, uning amakisi ‒ u Nabiy ﷺ ashoblaridan edi ‒ unga aytib berishicha, Nabiy ﷺ bir aʼrobiydan ot sotib oldilar. Nabiy ﷺ oti puli toʻlanishi uchun uni oʻzlari bilan birga olib ketdilar. Rasululloh ﷺ tez yurib ketdilar, aʼrobiy esa sekin yurdi. Odamlar aʼrobiyning yoʻlini toʻsib, ot uchun u bilan savdolasha boshlashdi va Nabiy ﷺ uni sotib olganlarini sezishmadi. Shunda aʼrobiy Rasululloh ﷺni chaqirib: «Agar shu otni sotib oladigan boʻlsang (ol), boʻlmasa, men uni sotaman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ aʼrobiyning chaqirganini eshitib, turib: «Men uni sendan sotib olmaganmidim?» ‒ dedilar. Aʼrobiy: «Yoʻq, Allohga qasamki, men uni senga sotmaganman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ: «Yoʻq, men uni sendan sotib oldim», ‒ dedilar. Aʼrobiy esa: «Guvoh keltir», ‒ deyaverdi. Shunda Xuzayma ibn Sobit (roziyallohu anhu): «Men sen uni sotib olganingga guvohlik beraman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ Xuzaymaga yuzlanib: «Nima asosida guvohlik berasan?» ‒ dedilar. U: «Sizni tasdiqlaganim asosida, yo Rasululloh», ‒ dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Xuzaymaning guvohligini ikki kishining guvohligi (oʻrnida) qildilar.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга айтиб бердики, ал-Ҳакам ибн Нофиъ уларга айтиб берган: Шуъайб бизга аз-Зуҳрийдан, у Умора ибн Хузаймадан хабар бердики, унинг амакиси ‒ у Набий ﷺ ашобларидан эди ‒ унга айтиб беришича, Набий ﷺ бир аъробийдан от сотиб олдилар. Набий ﷺ оти пули тўланиши учун уни ўзлари билан бирга олиб кетдилар. Расулуллоҳ ﷺ тез юриб кетдилар, аъробий эса секин юрди. Одамлар аъробийнинг йўлини тўсиб, от учун у билан савдолаша бошлашди ва Набий ﷺ уни сотиб олганларини сезишмади. Шунда аъробий Расулуллоҳ ﷺни чақириб: «Агар шу отни сотиб оладиган бўлсанг (ол), бўлмаса, мен уни сотаман», ‒ деди. Набий ﷺ аъробийнинг чақирганини эшитиб, туриб: «Мен уни сендан сотиб олмаганмидим?» ‒ дедилар. Аъробий: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен уни сенга сотмаганман», ‒ деди. Набий ﷺ: «Йўқ, мен уни сендан сотиб олдим», ‒ дедилар. Аъробий эса: «Гувоҳ келтир», ‒ деяверди. Шунда Хузайма ибн Собит (розияллоҳу анҳу): «Мен сен уни сотиб олганингга гувоҳлик бераман», ‒ деди. Набий ﷺ Хузаймага юзланиб: «Нима асосида гувоҳлик берасан?» ‒ дедилар. У: «Сизни тасдиқлаганим асосида, ё Расулуллоҳ», ‒ деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Хузайманинг гувоҳлигини икки кишининг гувоҳлиги (ўрнида) қилдилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هَرَمِيٍّ، عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ لاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَدْبَارِهِنَّ " .
Xuzayma ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh haqni aytishdan uyalmaydi», deb uch marta aytdilar. Soʻng: «Ayollarga orqasidan yaqinlik qilmanglar», dedilar.Хузайма ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ҳақни айтишдан уялмайди», деб уч марта айтдилар. Сўнг: «Аёлларга орқасидан яқинлик қилманглар», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ . حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا : ( مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ) فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ . وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ . فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ : ( وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ) فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ . قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ .
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.