حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ . فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا . وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ " . قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي . فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ . فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ . حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ . فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ . فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا . فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ " فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ " . يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh qiyomat kunida odamlarni bir maydonga jamlaydi, soʻng olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Har bir inson oʻzi ibodat qilgan narsasiga ergashsin›, deydi. Bas, xoch egasiga xochi, suratlar egasiga suratlari, olov egasiga oloti namoyon qilinadi va ular oʻzlari ibodat qilgan narsalariga ergashadilar, musulmonlar esa qoladilar. Olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi. Soʻng yashirinadi, soʻng yana zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, biz Uni koʻramizmi?», dedilar. U zot: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda qiynalasizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar oʻsha vaqtda Uni koʻrishda qiynalmaysizlar. Soʻng U yashirinadi, soʻng zohir boʻlib, ularga Oʻzini tanitadi, soʻng: ‹Men sizning Rabbingizman, bas, Menga ergashinglar›, deydi. Shunda musulmonlar turadilar va sirot qoʻyiladi, ular uning ustidan oqar otlar va ulovlardek oʻtadilar, uning ustida ularning soʻzi: ‹Salomat qil, salomat qil›, (boʻladi). Doʻzax ahli esa qoladi, ulardan bir guruh unga (doʻzaxga) tashlanadi, soʻng: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Soʻng unga yana bir guruh tashlanadi va: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Toki uning ichiga (hamma) joylangach, Rahmon qadamini unga qoʻyadi va uning baʼzi qismi baʼzisiga qovushtiriladi, soʻng U: ‹Yetar›, deydi. U: ‹Yetar, yetar›, deydi. Alloh jannat ahlini jannatga, doʻzax ahlini doʻzaxga kiritgach, oʻlim chiroyli qilib keltiriladi va jannat ahli bilan doʻzax ahli orasidagi devor ustida toʻxtatiladi, soʻng: ‹Ey jannat ahli!›, deyiladi. Ular qoʻrqib boqadilar. Soʻng: ‹Ey doʻzax ahli!›, deyiladi. Ular shafoatdan umidvor boʻlib, suyunib boqadilar. Jannat ahli va doʻzax ahliga: ‹Buni tanidingizmi?›, deyiladi. Ular: ‹Bular ham, anavilar ham uni tanidik, u bizga vakil qilingan oʻlimdir›, deydilar. Soʻng u yotqizilib, jannat bilan doʻzax orasidagi devor ustida soʻyilib boʻgʻizlanadi, soʻng: ‹Ey jannat ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq, ey doʻzax ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, Rabbni koʻrish ishi — odamlar Rabbilarini koʻrishlari va qadam zikr etilishi hamda bularga oʻxshash narsalar haqida koʻplab rivoyatlar kelgan. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak, Ibn Uyayna, Vakiʼ va boshqalar kabi imomlardan ilm ahlining bu boradagi mazhabi shuki, ular bu narsalarni rivoyat qilganlar, soʻng: «Bu hadislar rivoyat qilinadi va biz ularga iymon keltiramiz hamda ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Hadis ahli ixtiyor qilgan narsa ham shuki, bu narsalar qanday kelgan boʻlsa, shunday rivoyat qilinadi, ularga iymon keltiriladi, tafsir qilinmaydi, taxmin qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi. Bu ilm ahli ixtiyor qilgan va unga yuzlangan ishdir. Hadisdagi «ularga Oʻzini tanitadi» degan soʻzning maʼnosi ularga tajalliy qiladi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ қиёмат кунида одамларни бир майдонга жамлайди, сўнг оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин›, дейди. Бас, хоч эгасига хочи, суратлар эгасига суратлари, олов эгасига олоти намоён қилинади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар, мусулмонлар эса қоладилар. Оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади. Сўнг яширинади, сўнг яна зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз Уни кўрамизми?», дедилар. У зот: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда қийналасизми?», дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда қийналмайсизлар. Сўнг У яширинади, сўнг зоҳир бўлиб, уларга Ўзини танитади, сўнг: ‹Мен сизнинг Раббингизман, бас, Менга эргашинглар›, дейди. Шунда мусулмонлар турадилар ва сирот қўйилади, улар унинг устидан оқар отлар ва уловлардек ўтадилар, унинг устида уларнинг сўзи: ‹Саломат қил, саломат қил›, (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади, улардан бир гуруҳ унга (дўзахга) ташланади, сўнг: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Сўнг унга яна бир гуруҳ ташланади ва: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Токи унинг ичига (ҳамма) жойлангач, Раҳмон қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзисига қовуштирилади, сўнг У: ‹Етар›, дейди. У: ‹Етар, етар›, дейди. Аллоҳ жаннат аҳлини жаннатга, дўзах аҳлини дўзахга киритгач, ўлим чиройли қилиб келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор устида тўхтатилади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли!›, дейилади. Улар қўрқиб боқадилар. Сўнг: ‹Эй дўзах аҳли!›, дейилади. Улар шафоатдан умидвор бўлиб, суюниб боқадилар. Жаннат аҳли ва дўзах аҳлига: ‹Буни танидингизми?›, дейилади. Улар: ‹Булар ҳам, анавилар ҳам уни танидик, у бизга вакил қилинган ўлимдир›, дейдилар. Сўнг у ётқизилиб, жаннат билан дўзах орасидаги девор устида сўйилиб бўғизланади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ, эй дўзах аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан шунга ўхшаш, Раббни кўриш иши — одамлар Раббиларини кўришлари ва қадам зикр этилиши ҳамда буларга ўхшаш нарсалар ҳақида кўплаб ривоятлар келган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак, Ибн Уяйна, Вакиъ ва бошқалар каби имомлардан илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга иймон келтирамиз ҳамда ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган нарса ҳам шуки, бу нарсалар қандай келган бўлса, шундай ривоят қилинади, уларга иймон келтирилади, тафсир қилинмайди, тахмин қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди. Бу илм аҳли ихтиёр қилган ва унга юзланган ишдир. Ҳадисдаги «уларга Ўзини танитади» деган сўзнинг маъноси уларга тажаллий қилади, демакдир.