حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannatda shunday daraxt borki, otliq uning soyasida yuz yil yursa ham (uni kesib oʻta olmaydi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннатда шундай дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса ҳам (уни кесиб ўта олмайди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ لاَ يَقْطَعُهَا وَقَالَ ذَلِكَ الظِّلُّ الْمَمْدُودُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannatda shunday daraxt borki, otliq uning soyasida yuz yil yursa ham, uni (kesib oʻtib) tugata olmaydi», dedilar. Va u zot: «Bu — choʻzilgan soyadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Said rivoyatidan hasan gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннатда шундай дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса ҳам, уни (кесиб ўтиб) тугата олмайди», дедилар. Ва у зот: «Бу — чўзилган соядир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Саид ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْفُرَاتِ الْقَزَّازُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ إِلاَّ وَسَاقُهَا مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda har bir daraxtning tanasi oltindan boʻlmagani yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Said rivoyatidan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда ҳар бир дарахтнинг танаси олтиндан бўлмагани йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Саид ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ حَمْزَةَ الزَّيَّاتِ، عَنْ زِيَادٍ الطَّائِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا إِذَا كُنَّا عِنْدَكَ رَقَّتْ قُلُوبُنَا وَزَهِدْنَا فِي الدُّنْيَا وَكُنَّا مِنْ أَهْلِ الآخِرَةِ فَإِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِكَ فَآنَسْنَا أَهَالِيَنَا وَشَمَمْنَا أَوْلاَدَنَا أَنْكَرْنَا أَنْفُسَنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ إِذَا خَرَجْتُمْ مِنْ عِنْدِي كُنْتُمْ عَلَى حَالِكُمْ ذَلِكَ لَزَارَتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ فِي بُيُوتِكُمْ وَلَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَجَاءَ اللَّهُ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ كَىْ يُذْنِبُوا فَيَغْفِرَ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِمَّ خُلِقَ الْخَلْقُ قَالَ ‏"‏ مِنَ الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا الْجَنَّةُ مَا بِنَاؤُهَا قَالَ ‏"‏ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَلَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَمِلاَطُهَا الْمِسْكُ الأَذْفَرُ وَحَصْبَاؤُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالْيَاقُوتُ وَتُرْبَتُهَا الزَّعْفَرَانُ مَنْ يَدْخُلْهَا يَنْعَمْ وَلاَ يَبْأَسْ وَيُخَلَّدْ وَلاَ يَمُوتْ لاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ وَلاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ تُرَدُّ دَعْوَتُهُمُ الإِمَامُ الْعَادِلُ وَالصَّائِمُ حِينَ يُفْطِرُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ يَرْفَعُهَا فَوْقَ الْغَمَامِ وَتُفَتَّحُ لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَيَقُولُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ وَعِزَّتِي لأَنْصُرَنَّكِ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ بِإِسْنَادٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Biz: «Ey Rasululloh, bizga nima boʻldiki, sizning huzuringizda boʻlganimizda qalblarimiz yumshaydi, dunyoga nisbatan zohid boʻlamiz va oxirat ahlidan boʻlamiz. Sizning huzuringizdan chiqib, ahli-oilamiz bilan koʻngil ochib, bolalarimizni hidlaganimizda esa oʻzimizni tanimay qolamiz», dedik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar siz mening huzurimdan chiqqaningizda ham oʻsha holatingizda turaversangiz, malaklar uylaringizda sizni ziyorat qilgan boʻlur edilar. Agar siz gunoh qilmasangiz, Alloh gunoh qiladigan, soʻng ularni magʻfirat qiladigan yangi bir xalqni keltirgan boʻlur edi», dedilar. (Abu Hurayra) aytadi: Men: «Ey Rasululloh, xalq nimadan yaratilgan?» dedim. U zot: «Suvdan», dedilar. Biz: «Jannatning binosi nimadan?» dedik. U zot: «Bir gʻisht kumushdan, bir gʻisht oltindan, uning laxtasi (qorishmasi) qoʻlansa hidli mushkdan, mayda toshlari marvarid va yoqutdan, tuprogʻi esa zaʼferondandir. Kim unga kirsa, neʼmatga erishadi, qiynalmaydi; abadiy qoladi, oʻlmaydi; ularning kiyimlari eskirmaydi va yoshliklari soʻlmaydi», dedilar. Soʻngra u zot: «Uch (toifa) kishining duosi rad qilinmaydi: adolatli imom (rahbar), iftor qilayotgan paytidagi roʻzador va mazlumning duosi — uni (Alloh) bulutlar uzra koʻtaradi, unga osmon eshiklari ochiladi va Robb azza va jalla: ‹Izzatimga qasamki, vaqti kechgan boʻlsa ham, albatta senga yordam beraman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas va nazarimda u muttasil (uzluksiz) ham emas. Bu hadis Abu Hurayradan Nabiy ﷺ orqali boshqa bir isnod bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз: «Эй Расулуллоҳ, бизга нима бўлдики, сизнинг ҳузурингизда бўлганимизда қалбларимиз юмшайди, дунёга нисбатан зоҳид бўламиз ва охират аҳлидан бўламиз. Сизнинг ҳузурингиздан чиқиб, аҳли-оиламиз билан кўнгил очиб, болаларимизни ҳидлаганимизда эса ўзимизни танимай қоламиз», дедик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз менинг ҳузуримдан чиққанингизда ҳам ўша ҳолатингизда тураверсангиз, малаклар уйларингизда сизни зиёрат қилган бўлур эдилар. Агар сиз гуноҳ қилмасангиз, Аллоҳ гуноҳ қиладиган, сўнг уларни мағфират қиладиган янги бир халқни келтирган бўлур эди», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, халқ нимадан яратилган?» дедим. У зот: «Сувдан», дедилар. Биз: «Жаннатнинг биноси нимадан?» дедик. У зот: «Бир ғишт кумушдан, бир ғишт олтиндан, унинг лахтаси (қоришмаси) қўланса ҳидли мушкдан, майда тошлари марварид ва ёқутдан, тупроғи эса заъферондандир. Ким унга кирса, неъматга эришади, қийналмайди; абадий қолади, ўлмайди; уларнинг кийимлари эскирмайди ва ёшликлари сўлмайди», дедилар. Сўнгра у зот: «Уч (тоифа) кишининг дуоси рад қилинмайди: адолатли имом (раҳбар), ифтор қилаётган пайтидаги рўзадор ва мазлумнинг дуоси — уни (Аллоҳ) булутлар узра кўтаради, унга осмон эшиклари очилади ва Робб азза ва жалла: ‹Иззатимга қасамки, вақти кечган бўлса ҳам, албатта сенга ёрдам бераман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас ва назаримда у муттасил (узлуксиз) ҳам эмас. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан Набий ﷺ орқали бошқа бир иснод билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرَفًا يُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ إِلَيْهِ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ لِمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هِيَ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلاَمَ وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ وَأَدَامَ الصِّيَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ هَذَا مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ الْقُرَشِيُّ مَدَنِيٌّ وَهُوَ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda shunday gʻurfalar (xonalar) borki, ularning tashqarisi ichidan, ichkarisi tashqarisidan koʻrinadi», dedilar. Shunda bir aʼrobiy oʻrnidan turib: «Ey Rasululloh, ular kimlar uchun?» dedi. U zot: «Ular yaxshi soʻz soʻzlagan, taom yedirgan, roʻzani davom ettirgan va odamlar uxlab yotganda Alloh uchun tunda namoz oʻqigan kishi uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli ushbu Abdurrahmon ibn Ishoq haqida yodlash (hofiza) jihatidan gap aytishgan; u kufalikdir. Abdurrahmon ibn Ishoq al-Qurashiy esa madinalik boʻlib, u bundan ishonchliroqdir.Али (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда шундай ғурфалар (хоналар) борки, уларнинг ташқариси ичидан, ичкариси ташқарисидан кўринади», дедилар. Шунда бир аъробий ўрнидан туриб: «Эй Расулуллоҳ, улар кимлар учун?» деди. У зот: «Улар яхши сўз сўзлаган, таом едирган, рўзани давом эттирган ва одамлар ухлаб ётганда Аллоҳ учун тунда намоз ўқиган киши учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзи илм аҳли ушбу Абдурраҳмон ибн Ишоқ ҳақида ёдлаш (ҳофиза) жиҳатидан гап айтишган; у куфаликдир. Абдурраҳмон ибн Ишоқ ал-Қураший эса мадиналик бўлиб, у бундан ишончлироқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَمِّيُّ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ جَنَّتَيْنِ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا مِنْ فِضَّةٍ وَجَنَّتَيْنِ آنِيَتُهُمَا وَمَا فِيهِمَا مِنْ ذَهَبٍ وَمَا بَيْنَ الْقَوْمِ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى رَبِّهِمْ إِلاَّ رِدَاءُ الْكِبْرِيَاءِ عَلَى وَجْهِهِ فِي جَنَّةِ عَدْنٍ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَخَيْمَةً مِنْ دُرَّةٍ مُجَوَّفَةٍ عَرْضُهَا سِتُّونَ مِيلاً فِي كُلِّ زَاوِيَةٍ مِنْهَا أَهْلٌ مَا يَرَوْنَ الآخَرِينَ يَطُوفُ عَلَيْهِمُ الْمُؤْمِنُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي مُوسَى قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ لاَ يُعْرَفُ اسْمُهُ ‏.‏ وَأَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ وَأَبُو مَالِكٍ الأَشْعَرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannatda ikkita bogʻ bor, ularning idishlari va ichidagi narsalari kumushdandir; yana ikkita bogʻ bor, ularning idishlari va ichidagi narsalari oltindandir. Adn jannatida qavm bilan ularning Robbiga nazar solishlari orasida Uning Yuzidagi kibriyo (ulugʻvorlik) ridosidan boshqa hech narsa yoʻqdir», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Jannatda ichi boʻsh yagona marvariddan boʻlgan shunday chodir borki, uning eni oltmish mildir; uning har bir burchagida (moʻminning) ahli boʻlib, ular bir-birlarini koʻrmaydilar. Moʻmin ularni aylanib (navbat bilan ziyorat qilib) yuradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Imron al-Javniyning ismi Abdulmalik ibn Habibdir. Abu Bakr ibn Abu Muso haqida esa Ahmad ibn Hanbal: «Uning ismi maʼlum emas», degan. Abu Muso al-Ashʼariyning ismi Abdulloh ibn Qaysdir, Abu Molik al-Ashʼariyning ismi esa Saʼd ibn Toriq ibn Ashyamdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннатда иккита боғ бор, уларнинг идишлари ва ичидаги нарсалари кумушдандир; яна иккита боғ бор, уларнинг идишлари ва ичидаги нарсалари олтиндандир. Адн жаннатида қавм билан уларнинг Роббига назар солишлари орасида Унинг Юзидаги кибриё (улуғворлик) ридосидан бошқа ҳеч нарса йўқдир», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан: «Жаннатда ичи бўш ягона марвариддан бўлган шундай чодир борки, унинг эни олтмиш милдир; унинг ҳар бир бурчагида (мўминнинг) аҳли бўлиб, улар бир-бирларини кўрмайдилар. Мўмин уларни айланиб (навбат билан зиёрат қилиб) юради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Имрон ал-Жавнийнинг исми Абдулмалик ибн Ҳабибдир. Абу Бакр ибн Абу Мусо ҳақида эса Аҳмад ибн Ҳанбал: «Унинг исми маълум эмас», деган. Абу Мусо ал-Ашъарийнинг исми Абдуллоҳ ибн Қайсдир, Абу Молик ал-Ашъарийнинг исми эса Саъд ибн Ториқ ибн Ашямдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي الْجَنَّةِ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ مِائَةُ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda yuzta daraja bor, har ikki daraja orasi yuz (yillik masofa)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда юзта даража бор, ҳар икки даража ораси юз (йиллик масофа)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَصَلَّى الصَّلَوَاتِ وَحَجَّ الْبَيْتَ لاَ أَدْرِي أَذَكَرَ الزَّكَاةَ أَمْ لاَ إِلاَّ كَانَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ إِنْ هَاجَرَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مَكَثَ بِأَرْضِهِ الَّتِي وُلِدَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُعَاذٌ أَلاَ أُخْبِرُ بِهَذَا النَّاسَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَرِ النَّاسَ يَعْمَلُونَ فَإِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلَى الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَفَوْقَ ذَلِكَ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ وَعَطَاءٌ لَمْ يُدْرِكْ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَمُعَاذٌ قَدِيمُ الْمَوْتِ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazon roʻzasini tutsa, namozlarni oʻqisa va Baytni haj qilsa» — (roviy: zakotni zikr qildimi yoki yoʻqmi, bilmayman, dedi) — «Alloh uning yoʻlida hijrat qilgan boʻlsin yoki tugʻilgan yurtida qolgan boʻlsin, Allohning uni magʻfirat qilishi haq (vojib) boʻladi», dedilar. Muoz: «Buni odamlarga xabar qilmaymi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Odamlarni (amal qilib) ishlayversinlar deb qoʻyaqol. Zero, jannatda yuzta daraja bor, har ikki daraja orasi xuddi osmon bilan yer orasidagidekdir. Firdavs esa jannatning eng yuqorisi va eng oʻrtasidir, uning ustida Rahmonning Arshi bordir; jannat daryolari ham oʻsha yerdan otilib chiqadi. Bas, Allohdan soʻraganingizda Undan Firdavsni soʻranglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu tarzda Hishom ibn Saʼddan, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilingan. Nazarimda bu Hammomning Zayd ibn Aslamdan, uning Ato ibn Yasordan, uning Uboda ibn Somitdan qilgan rivoyatidan sahihroqdir. Ato Muoz ibn Jabalga yetishmagan (uni koʻrmagan), Muoz esa erta vafot etgan — Umar xalifaligi davrida vafot etgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазон рўзасини тутса, намозларни ўқиса ва Байтни ҳаж қилса» — (ровий: закотни зикр қилдими ёки йўқми, билмайман, деди) — «Аллоҳ унинг йўлида ҳижрат қилган бўлсин ёки туғилган юртида қолган бўлсин, Аллоҳнинг уни мағфират қилиши ҳақ (вожиб) бўлади», дедилар. Муоз: «Буни одамларга хабар қилмайми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларни (амал қилиб) ишлайверсинлар деб қўяқол. Зеро, жаннатда юзта даража бор, ҳар икки даража ораси худди осмон билан ер орасидагидекдир. Фирдавс эса жаннатнинг энг юқориси ва энг ўртасидир, унинг устида Раҳмоннинг Арши бордир; жаннат дарёлари ҳам ўша ердан отилиб чиқади. Бас, Аллоҳдан сўраганингизда Ундан Фирдавсни сўранглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу тарзда Ҳишом ибн Саъддан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилинган. Назаримда бу Ҳаммомнинг Зайд ибн Асламдан, унинг Ато ибн Ясордан, унинг Убода ибн Сомитдан қилган ривоятидан саҳиҳроқдир. Ато Муоз ибн Жабалга етишмаган (уни кўрмаган), Муоз эса эрта вафот этган — Умар халифалиги даврида вафот этган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْجَنَّةِ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَالْفِرْدَوْسُ أَعْلاَهَا دَرَجَةً وَمِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ الأَرْبَعَةُ وَمِنْ فَوْقِهَا يَكُونُ الْعَرْشُ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، نَحْوَهُ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ: «Jannatda yuzta daraja bor, har ikki daraja orasi xuddi osmon bilan yer orasidagidekdir. Firdavs uning eng yuqori darajasidir, jannatning toʻrt daryosi oʻsha yerdan otilib chiqadi va uning ustida Arsh boʻladi. Bas, Allohdan soʻraganingizda Undan Firdavsni soʻranglar», dedilar.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда юзта даража бор, ҳар икки даража ораси худди осмон билан ер орасидагидекдир. Фирдавс унинг энг юқори даражасидир, жаннатнинг тўрт дарёси ўша ердан отилиб чиқади ва унинг устида Арш бўлади. Бас, Аллоҳдан сўраганингизда Ундан Фирдавсни сўранглар», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ لَوْ أَنَّ الْعَالَمِينَ اجْتَمَعُوا فِي إِحْدَاهُنَّ لَوَسِعَتْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannatda yuzta daraja bor; agar butun olamdagilar (jannat ahli) ulardan birida toʻplansalar ham, u ularni sigʻdirardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Абу Саид (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннатда юзта даража бор; агар бутун оламдагилар (жаннат аҳли) улардан бирида тўплансалар ҳам, у уларни сиғдирарди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، أَخْبَرَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً حَتَّى يُرَى مُخُّهَا وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ‏:‏ ‏(‏كَأََنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ ‏)‏ فَأَمَّا الْيَاقُوتُ فَإِنَّهُ حَجَرٌ لَوْ أَدْخَلْتَ فِيهِ سِلْكًا ثُمَّ اسْتَصْفَيْتَهُ لأُرِيتَهُ مِنْ وَرَائِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannat ahli ayollaridan boʻlgan ayolning boldirining oqligi yetmishta sarpo (libos) ortidan koʻrinib turadi, hatto uning iligi (suyagining magʻzi) ham koʻrinadi. Bu shuning uchunki, Alloh: {Goʻyo ular yoqut va marjondirlar} (ar-Rahmon 58) deydi. Yoqutga kelsak, u shunday toshki, agar uning ichidan ip oʻtkazib, soʻng uni tiniqlashtirsang, ipni uning ortidan koʻra olar eding», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннат аҳли аёлларидан бўлган аёлнинг болдирининг оқлиги етмишта сарпо (либос) ортидан кўриниб туради, ҳатто унинг илиги (суягининг мағзи) ҳам кўринади. Бу шунинг учунки, Аллоҳ: {Гўё улар ёқут ва маржондирлар} (ар-Раҳмон 58) дейди. Ёқутга келсак, у шундай тошки, агар унинг ичидан ип ўтказиб, сўнг уни тиниқлаштирсанг, ипни унинг ортидан кўра олар эдинг», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبِيدَةَ بْنِ حُمَيْدٍ وَهَكَذَا رَوَى جَرِيرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي الأَحْوَصِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ أَصْحَابُ عَطَاءٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ ‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshash, maʼno jihatidan yaqin rivoyat qilinadi, biroq uni marfuʼ qilmadi (Nabiy ﷺga nisbat bermadi). Abu Iso aytdi: Bu Abida ibn Humayd rivoyatidan sahihroqdir; Jarir va boshqa bir nechtasi ham buni shu tarzda Ato ibn Soibdan rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar. Qutayba ibn Said bizga rivoyat qildi, unga Jarir Ato ibn Soibdan Abul Ahvas hadisiga oʻxshash qilib rivoyat qildi; Atoning ashoblari (shogirdlari) uni marfuʼ qilmaganlar, mana shu sahihroqdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаш, маъно жиҳатидан яқин ривоят қилинади, бироқ уни марфуъ қилмади (Набий ﷺга нисбат бермади). Абу Исо айтди: Бу Абида ибн Ҳумайд ривоятидан саҳиҳроқдир; Жарир ва бошқа бир нечтаси ҳам буни шу тарзда Ато ибн Соибдан ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар. Қутайба ибн Саид бизга ривоят қилди, унга Жарир Ато ибн Соибдан Абул Аҳвас ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилди; Атонинг ашоблари (шогирдлари) уни марфуъ қилмаганлар, мана шу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ زُمْرَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ضَوْءُ وُجُوهِهِمْ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَالزُّمْرَةُ الثَّانِيَةُ عَلَى مِثْلِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يُرَى مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏. حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَالثَّانِيَةُ عَلَى لَوْنِ أَحْسَنِ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ عَلَى كُلِّ زَوْجَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً يَبْدُو مُخُّ سَاقِهَا مِنْ وَرَائِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ikrima ibn Abu Jahl (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ men u zotning huzurlariga kelgan kuni: «Marhabo, ey hijrat qilgan otliq!», dedilar. Bu bobda Burayda, Ibn Abbos va Abu Juhayfadan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi sahih emas, biz uni bunday shaklda faqat Muso ibn Masʼudning Sufyondan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Muso ibn Masʼud hadisda zaifdir. Bu hadisni Abdurahmon ibn Mahdiy ham Sufyondan, u Abu Ishoqdan mursal holda rivoyat qilgan va unda Musʼab ibn Saʼddan deb zikr qilmagan. Bu (rivoyat) koʻproq sahihdir. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad ibn Bashshorning: ‹Muso ibn Masʼud hadisda zaifdir›, deganini eshitdim. Muhammad ibn Bashshor dedi: Men Muso ibn Masʼuddan koʻp (hadis) yozgan edim, soʻng uni tark etdim. (Shu bilan «Istizon» kitobi tugadi, undan keyin «Adab» kitobi keladi.)Икрима ибн Абу Жаҳл (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ мен у зотнинг ҳузурларига келган куни: «Марҳабо, эй ҳижрат қилган отлиқ!», дедилар. Бу бобда Бурайда, Ибн Аббос ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди саҳиҳ эмас, биз уни бундай шаклда фақат Мусо ибн Масъуднинг Суфёндан қилган ривояти орқалигина биламиз. Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир. Бу ҳадисни Абдураҳмон ибн Маҳдий ҳам Суфёндан, у Абу Ишоқдан мурсал ҳолда ривоят қилган ва унда Мусъаб ибн Саъддан деб зикр қилмаган. Бу (ривоят) кўпроқ саҳиҳдир. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Башшорнинг: ‹Мусо ибн Масъуд ҳадисда заифдир›, деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Башшор деди: Мен Мусо ибн Масъуддан кўп (ҳадис) ёзган эдим, сўнг уни тарк этдим. (Шу билан «Истизон» китоби тугади, ундан кейин «Адаб» китоби келади.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُعْطَى الْمُؤْمِنُ فِي الْجَنَّةِ قُوَّةَ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْجِمَاعِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوَيُطِيقُ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ يُعْطَى قُوَّةَ مِائَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Moʻminga jannatda jimoʼ (yaqinlik)da buncha-buncha kuch beriladi», dedilar. «Ey Rasululloh, u shunga toqat qila oladimi?» deyildi. U zot: «Unga yuz (kishi)ning kuchi beriladi», dedilar. Bu bobda Zayd ibn Arqamdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir; biz uni Qatodaning Anasdan qilgan rivoyatidan faqat Imron al-Qatton rivoyati orqaligina bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Мўминга жаннатда жимў (яқинлик)да бунча-бунча куч берилади», дедилар. «Эй Расулуллоҳ, у шунга тоқат қила оладими?» дейилди. У зот: «Унга юз (киши)нинг кучи берилади», дедилар. Бу бобда Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир; биз уни Қатоданинг Анасдан қилган ривоятидан фақат Имрон ал-Қаттон ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَلِجُ الْجَنَّةَ صُورَتُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ يَبْصُقُونَ فِيهَا وَلاَ يَمْتَخِطُونَ وَلاَ يَتَغَوَّطُونَ آنِيَتُهُمْ فِيهَا الذَّهَبُ وَأَمْشَاطُهُمْ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمَجَامِرُهُمْ مِنَ الأَلُوَّةِ وَرَشْحُهُمُ الْمِسْكُ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ يُرَى مُخُّ سُوقِهِمَا مِنْ وَرَاءِ اللَّحْمِ مِنَ الْحُسْنِ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ وَلاَ تَبَاغُضَ قُلُوبُهُمْ قَلْبُ رَجُلٍ وَاحِدٍ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ بُكْرَةً وَعَشِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالأَلُوَّةُ هُوَ الْعُودُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatga kiradigan birinchi guruhning yuzlari oʻn toʻrt kechalik toʻlin oydek (yorugʻ) boʻladi. Ular u yerda na tupurishadi, na burunlari oqadi, na hojatga chiqishadi. Ulardagi idishlar oltindan, taroqlari oltin va kumushdan, isiriqdonlari aluvvadan (yaʼni ud daraxtidan), terlari esa miskdan boʻladi. Ularning har biri uchun ikkitadan juft (xotin) boʻlib, goʻzalligidan ularning oyoq boldirining iligi goʻsht ortidan koʻrinib turadi. Ular orasida na ixtilof, na bir-biriga adovat boʻladi; qalblari yagona bir kishining qalbidek (birdek) boʻladi. Ular ertayu kech Allohga tasbeh aytib turishadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Aluvva esa ud (xushboʻy yogʻoch)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳнинг юзлари ўн тўрт кечалик тўлин ойдек (ёруғ) бўлади. Улар у ерда на тупуришади, на бурунлари оқади, на ҳожатга чиқишади. Улардаги идишлар олтиндан, тароқлари олтин ва кумушдан, исириқдонлари алуввадан (яъни уд дарахтидан), терлари эса мискдан бўлади. Уларнинг ҳар бири учун иккитадан жуфт (хотин) бўлиб, гўзаллигидан уларнинг оёқ болдирининг илиги гўшт ортидан кўриниб туради. Улар орасида на ихтилоф, на бир-бирига адоват бўлади; қалблари ягона бир кишининг қалбидек (бирдек) бўлади. Улар эртаю кеч Аллоҳга тасбеҳ айтиб туришади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Алувва эса уд (хушбўй ёғоч)дир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّ مَا يُقِلُّ ظُفُرٌ مِمَّا فِي الْجَنَّةِ بَدَا لَتَزَخْرَفَتْ لَهُ مَا بَيْنَ خَوَافِقِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ اطَّلَعَ فَبَدَا أَسَاوِرُهُ لَطَمَسَ ضَوْءَ الشَّمْسِ كَمَا تَطْمِسُ الشَّمْسُ ضَوْءَ النُّجُومِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ وَقَالَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Agar jannatdagi narsalardan tirnoq uchida koʻtariladigancha (kichik narsa) namoyon boʻlsa, u albatta osmonlaru yerning bir chetidan ikkinchi chetigacha boʻlgan oraliqni bezab yuborgan boʻlardi. Agar jannat ahlidan bir kishi (dunyoga) moʻralab, uning bilakuzuklari koʻrinib qolsa, quyosh yulduzlarning nurini oʻchirgani kabi, u quyoshning nurini oʻchirib yuborgan boʻlardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni shu isnod bilan faqat Ibn Lahiaʼning hadisi orqaligina bilamiz. Yahyo ibn Ayyub bu hadisni Yazid ibn Abu Habibdan rivoyat qilib, uni Umar ibn Saʼd ibn Abu Vaqqosdan, u Nabiy ﷺdan deb keltirgan.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Агар жаннатдаги нарсалардан тирноқ учида кўтариладиганча (кичик нарса) намоён бўлса, у албатта осмонлару ернинг бир четидан иккинчи четигача бўлган оралиқни безаб юборган бўларди. Агар жаннат аҳлидан бир киши (дунёга) мўралаб, унинг билакузуклари кўриниб қолса, қуёш юлдузларнинг нурини ўчиргани каби, у қуёшнинг нурини ўчириб юборган бўларди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу иснод билан фақат Ибн Лаҳиаънинг ҳадиси орқалигина биламиз. Яҳё ибн Айюб бу ҳадисни Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилиб, уни Умар ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у Набий ﷺдан деб келтирган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْلُ الْجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ كُحْلٌ لاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ وَلاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat ahli tuksiz, soqolsiz va koʻzlari surma tortilgan holda boʻladi; ularning yoshligi tugamaydi va kiyimlari eskirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳли туксиз, соқолсиз ва кўзлари сурма тортилган ҳолда бўлади; уларнинг ёшлиги тугамайди ва кийимлари эскирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ‏:‏ ‏(‏وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ ارْتِفَاعُهَا لَكَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَدِيثِ إِنَّ مَعْنَاهُ الْفُرُشَ فِي الدَّرَجَاتِ وَبَيْنَ الدَّرَجَاتِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan, U zotning {va baland koʻtarilgan toʻshaklar} (Voqea 56:34) degan oyat haqida (soʻrlganida): «Ularning balandligi osmon bilan yer orasidagidek, besh yuz yillik masofa boʻladi», deganlarini rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Rishdin ibn Saʼdning hadisi orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahli bu hadisning tafsirida shuni aytishganki, uning maʼnosi shuki, toʻshaklar darajalarda boʻlib, darajalar orasi osmon bilan yer orasidagidek (uzoq)dir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан, У зотнинг {ва баланд кўтарилган тўшаклар} (Воқеа 56:34) деган оят ҳақида (сўрлганида): «Уларнинг баландлиги осмон билан ер орасидагидек, беш юз йиллик масофа бўлади», деганларини ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли бу ҳадиснинг тафсирида шуни айтишганки, унинг маъноси шуки, тўшаклар даражаларда бўлиб, даражалар ораси осмон билан ер орасидагидек (узоқ)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَذُكِرَ لَهُ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى قَالَ ‏"‏ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّ الْفَنَنِ مِنْهَا مِائَةَ سَنَةٍ أَوْ يَسْتَظِلُّ بِظِلِّهَا مِائَةُ رَاكِبٍ شَكَّ يَحْيَى فِيهَا فَرَاشُ الذَّهَبِ كَأَنَّ ثَمَرَهَا الْقِلاَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning huzurlarida Sidratul-Muntaho zikr qilinganida, U zotning shunday deganlarini eshitdim: «Ot mingan kishi uning bir shoxining soyasida yuz yil yuradi» yoki «uning soyasida yuz nafar ot mingan kishi soyalanadi» — buni (rovi) Yahyo shubha bilan aytdi —, «unda oltin kapalaklar boʻladi, uning mevalari esa katta kuzalar (xumlar)dek boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида Сидратул-Мунтаҳо зикр қилинганида, У зотнинг шундай деганларини эшитдим: «От минган киши унинг бир шохининг соясида юз йил юради» ёки «унинг соясида юз нафар от минган киши сояланади» — буни (рови) Яҳё шубҳа билан айтди —, «унда олтин капалаклар бўлади, унинг мевалари эса катта кузалар (хумлар)дек бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا الْكَوْثَرُ قَالَ ‏"‏ ذَاكَ نَهْرٌ أَعْطَانِيهِ اللَّهُ يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ فِيهَا طَيْرٌ أَعْنَاقُهَا كَأَعْنَاقِ الْجُزُرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ إِنَّ هَذِهِ لَنَاعِمَةٌ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكَلَتُهَا أَنْعَمُ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ هُوَ ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Kavsar nima?» deb soʻralganida, U zot: «U Alloh menga ato etgan daryodir — yaʼni jannatda —, suti sutdan oqroq, asaldan shirinroq boʻladi. Unda boʻyinlari tuyalarning boʻyinlaridek boʻlgan qushlar bor», dedilar. Umar: «Bular qanchalar nozanin-a!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ularni yeydiganlar ulardan ham nozaninroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Abdulloh ibn Muslim — u Ibn Shihob az-Zuhriyning jiyanidir, Abdulloh ibn Muslim esa Ibn Umar va Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Кавсар нима?» деб сўралганида, У зот: «У Аллоҳ менга ато этган дарёдир — яъни жаннатда —, сути сутдан оқроқ, асалдан ширинроқ бўлади. Унда бўйинлари туяларнинг бўйинларидек бўлган қушлар бор», дедилар. Умар: «Булар қанчалар нозанин-а!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уларни ейдиганлар улардан ҳам нозанинроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муслим — у Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрийнинг жиянидир, Абдуллоҳ ибн Муслим эса Ибн Умар ва Анас ибн Моликдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ خَيْلٍ قَالَ ‏"‏ إِنِ اللَّهُ أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ فَلاَ تَشَاءُ أَنْ تُحْمَلَ فِيهَا عَلَى فَرَسٍ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ يَطِيرُ بِكَ فِي الْجَنَّةِ حَيْثُ شِئْتَ إِلاَّ فَعَلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ إِبِلٍ قَالَ فَلَمْ يَقُلْ لَهُ مِثْلَ مَا قَالَ لِصَاحِبِهِ قَالَ ‏"‏ إِنْ يُدْخِلْكَ اللَّهُ الْجَنَّةَ يَكُنْ لَكَ فِيهَا مَا اشْتَهَتْ نَفْسُكَ وَلَذَّتْ عَيْنُكَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْمَسْعُودِيِّ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺdan soʻrab: «Yo Rasululloh, jannatda otlar boʻladimi?» dedi. U zot: «Agar Alloh seni jannatga kiritsa, qizil yoqutdan boʻlgan otga minib, jannatda xohlagan joyingga uchib borishni istasang, albatta shunday qilasan», dedilar. (Rovi) aytdi: Yana bir kishi U zotdan soʻrab: «Yo Rasululloh, jannatda tuyalar boʻladimi?» dedi. U zot bunga oldingi kishiga aytgan soʻzini aytmadilar, balki: «Agar Alloh seni jannatga kiritsa, unda sen uchun nafsing istagan va koʻzingga lazzat bagʻishlaydigan har bir narsa boʻladi», dedilar. Bu hadisni (boshqa yoʻl bilan) Abdurahmon ibn Sobit Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qilgan, va bu Masʼudiyning hadisidan koʻra sahihroqdir.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, жаннатда отлар бўладими?» деди. У зот: «Агар Аллоҳ сени жаннатга киритса, қизил ёқутдан бўлган отга миниб, жаннатда хоҳлаган жойингга учиб боришни истасанг, албатта шундай қиласан», дедилар. (Рови) айтди: Яна бир киши У зотдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, жаннатда туялар бўладими?» деди. У зот бунга олдинги кишига айтган сўзини айтмадилар, балки: «Агар Аллоҳ сени жаннатга киритса, унда сен учун нафсинг истаган ва кўзингга лаззат бағишлайдиган ҳар бир нарса бўлади», дедилар. Бу ҳадисни (бошқа йўл билан) Абдураҳмон ибн Собит Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилган, ва бу Масъудийнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَمُرَةَ الأَحْمَسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ وَاصِلٍ، هُوَ ابْنُ السَّائِبِ عَنْ أَبِي سَوْرَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُحِبُّ الْخَيْلَ أَفِي الْجَنَّةِ خَيْلٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ أُدْخِلْتَ الْجَنَّةَ أُتِيتَ بِفَرَسٍ مِنْ يَاقُوتَةٍ لَهُ جَنَاحَانِ فَحُمِلْتَ عَلَيْهِ ثُمَّ طَارَ بِكَ حَيْثُ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَلاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو سَوْرَةَ هُوَ ابْنُ أَخِي أَبِي أَيُّوبَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ جِدًّا قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ أَبُو سَوْرَةَ هَذَا مُنْكَرُ الْحَدِيثِ يَرْوِي مَنَاكِيرَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ لاَ يُتَابَعُ عَلَيْهَا ‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlariga bir aʼrobiy kelib: «Yo Rasululloh, men otlarni yaxshi koʻraman. Jannatda otlar boʻladimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Agar sen jannatga kiritilsang, senga ikki qanotli yoqutdan boʻlgan ot keltiriladi, soʻng sen unga mindiriladsan, soʻng u sen bilan xohlagan joyingga uchib boradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi kuchli emas, biz uni Abu Ayyubning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Abu Savra — u Abu Ayyubning jiyani boʻlib, hadisda zaif sanaladi; Yahyo ibn Main uni juda zaif deb baholagan. (Rovi) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Bu Abu Savra hadisi munkar (rovi)dir; u Abu Ayyubdan kimsa unga ergashmaydigan munkar (rivoyat)larni rivoyat qiladi.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларига бир аъробий келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен отларни яхши кўраман. Жаннатда отлар бўладими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сен жаннатга киритилсанг, сенга икки қанотли ёқутдан бўлган от келтирилади, сўнг сен унга миндириладсан, сўнг у сен билан хоҳлаган жойингга учиб боради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди кучли эмас, биз уни Абу Айюбнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Абу Савра — у Абу Айюбнинг жияни бўлиб, ҳадисда заиф саналади; Яҳё ибн Маин уни жуда заиф деб баҳолаган. (Рови) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Бу Абу Савра ҳадиси мункар (рови)дир; у Абу Айюбдан кимса унга эргашмайдиган мункар (ривоят)ларни ривоят қилади.

حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ أَبُو الْعَوَّامِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ جُرْدًا مُرْدًا مُكَحَّلِينَ أَبْنَاءَ ثَلاَثِينَ أَوْ ثَلاَثٍ وَثَلاَثِينَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَبَعْضُ أَصْحَابِ قَتَادَةَ رَوَوْا هَذَا عَنْ قَتَادَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يُسْنِدُوهُ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Jannat ahli jannatga tuksiz, soqolsiz, koʻzlari surma tortilgan va oʻttiz yoki oʻttiz uch yoshda boʻlib kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Qatodaning baʼzi shogirdlari buni Qatodadan mursal qilib rivoyat qilishgan va uni isnod bilan keltirishmagan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жаннат аҳли жаннатга туксиз, соқолсиз, кўзлари сурма тортилган ва ўттиз ёки ўттиз уч ёшда бўлиб кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Қатоданинг баъзи шогирдлари буни Қатодадан мурсал қилиб ривоят қилишган ва уни иснод билан келтиришмаган.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الطَّحَّانُ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ ضِرَارِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْلُ الْجَنَّةِ عِشْرُونَ وَمِائَةُ صَفٍّ ثَمَانُونَ مِنْهَا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ وَأَرْبَعُونَ مِنْ سَائِرِ الأُمَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ وَحَدِيثُ أَبِي سِنَانٍ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو سِنَانٍ اسْمُهُ ضِرَارُ بْنُ مُرَّةَ وَأَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ سِنَانٍ وَهُوَ بَصْرِيٌّ وَأَبُو سِنَانٍ الشَّامِيُّ اسْمُهُ عِيسَى بْنُ سِنَانٍ هُوَ الْقَسْمَلِيُّ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat ahli bir yuz yigirma safdir; ularning saksontasi shu ummatdan, qirqtasi esa boshqa ummatlardandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis Alqama ibn Marsaddan, u Sulaymon ibn Buraydadan, u Nabiy ﷺdan mursal tarzda ham rivoyat qilingan; baʼzilar esa Sulaymon ibn Buraydadan, u otasidan, deb keltirishgan. Abu Sinonning Muhorib ibn Disordan (qilgan) hadisi hasandir. Abu Sinonning ismi Diror ibn Murradir; Abu Sinon ash-Shayboniyning ismi Said ibn Sinon boʻlib, u basralik; Abu Sinon ash-Shomiyning ismi esa Iso ibn Sinon boʻlib, u qasmaliydir.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳли бир юз йигирма сафдир; уларнинг саксонтаси шу умматдан, қирқтаси эса бошқа умматлардандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Алқама ибн Марсаддан, у Сулаймон ибн Бурайдадан, у Набий ﷺдан мурсал тарзда ҳам ривоят қилинган; баъзилар эса Сулаймон ибн Бурайдадан, у отасидан, деб келтиришган. Абу Синоннинг Муҳориб ибн Дисордан (қилган) ҳадиси ҳасандир. Абу Синоннинг исми Дирор ибн Муррадир; Абу Синон аш-Шайбонийнинг исми Саид ибн Синон бўлиб, у басралик; Абу Синон аш-Шомийнинг исми эса Исо ибн Синон бўлиб, у қасмалийдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِينَ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِنَّ الْجَنَّةَ لاَ يَدْخُلُهَا إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَا أَنْتُمْ فِي الشِّرْكِ إِلاَّ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوْ كَالشَّعْرَةِ السَّوْدَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَحْمَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan birga bir chodirda taxminan qirq kishi edik. Rasululloh ﷺ bizga: «Jannat ahlining toʻrtdan bir qismi boʻlishingizga rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Jannat ahlining uchdan bir qismi boʻlishingizga rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Jannat ahlining yarmi boʻlishingizga rozimisizlar? Albatta jannatga musulmon jondan boshqa hech kim kirmaydi. Sizlar mushriklar ichida qora hoʻkiz terisidagi oq tukdek yoki qizil hoʻkiz terisidagi qora tukdek (oz)sizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Imron ibn Husayn va Abu Said al-Xudriydan ham (rivoyatlar) bor.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан бирга бир чодирда тахминан қирқ киши эдик. Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Жаннат аҳлининг тўртдан бир қисми бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Жаннат аҳлининг учдан бир қисми бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Жаннат аҳлининг ярми бўлишингизга розимисизлар? Албатта жаннатга мусулмон жондан бошқа ҳеч ким кирмайди. Сизлар мушриклар ичида қора ҳўкиз терисидаги оқ тукдек ёки қизил ҳўкиз терисидаги қора тукдек (оз)сизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَابُ أُمَّتِي الَّذِي يَدْخُلُونَ مِنْهُ الْجَنَّةَ عَرْضُهُ مَسِيرَةُ الرَّاكِبِ الْجَوَادَ ثَلاَثًا ثُمَّ إِنَّهُمْ لَيُضْغَطُونَ عَلَيْهِ حَتَّى تَكَادُ مَنَاكِبُهُمْ تَزُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ لِخَالِدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مَنَاكِيرُ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening ummatim jannatga kiradigan eshikning kengligi yaxshi ot mingan chavandozning uch (kunlik) yoʻliga teng. Shunday boʻlsa-da, ular u eshikda elkalari deyarli chiqib ketgudek bir-birlariga siqib qoʻyiladilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. (Rovi) aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u uni tanimadi va: «Xolid ibn Abu Bakrda Solim ibn Abdullohdan (qilingan) munkar (rivoyat)lar bor», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг умматим жаннатга кирадиган эшикнинг кенглиги яхши от минган чавандознинг уч (кунлик) йўлига тенг. Шундай бўлса-да, улар у эшикда элкалари деярли чиқиб кетгудек бир-бирларига сиқиб қўйиладилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. (Рови) айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни танимади ва: «Холид ибн Абу Бакрда Солим ибн Абдуллоҳдан (қилинган) мункар (ривоят)лар бор», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ حَبِيبِ بْنِ أَبِي الْعِشْرِينَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ لَقِيَ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَجْمَعَ، بَيْنِي وَبَيْنَكَ فِي سُوقِ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ أَفِيهَا سُوقٌ قَالَ نَعَمْ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلُوهَا نَزَلُوا فِيهَا بِفَضْلِ أَعْمَالِهِمْ ثُمَّ يُؤْذَنُ فِي مِقْدَارِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا فَيَزُورُونَ رَبَّهُمْ وَيُبْرِزُ لَهُمْ عَرْشَهُ وَيَتَبَدَّى لَهُمْ فِي رَوْضَةٍ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ فَتُوضَعُ لَهُمْ مَنَابِرُ مِنْ نُورٍ وَمَنَابِرُ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَمَنَابِرُ مِنْ يَاقُوتٍ وَمَنَابِرُ مِنْ زَبَرْجَدٍ وَمَنَابِرُ مِنْ ذَهَبٍ وَمَنَابِرُ مِنْ فِضَّةٍ وَيَجْلِسُ أَدْنَاهُمْ وَمَا فِيهِمْ مِنْ دَنِيٍّ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ وَالْكَافُورِ وَمَا يُرَوْنَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَرَاسِيِّ بِأَفْضَلَ مِنْهُمْ مَجْلِسًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ نَرَى رَبَّنَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ قَالَ هَلْ تَتَمَارَوْنَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَذَلِكَ لاَ تَتَمَارَوْنَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّكُمْ وَلاَ يَبْقَى فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ رَجُلٌ إِلاَّ حَاضَرَهُ اللَّهُ مُحَاضَرَةً حَتَّى يَقُولَ لِلرَّجُلِ مِنْهُمْ يَا فُلاَنُ ابْنَ فُلاَنٍ أَتَذْكُرُ يَوْمَ قُلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيُذَكِّرُهُ بِبَعْضِ غَدَرَاتِهِ فِي الدُّنْيَا فَيَقُولُ يَا رَبِّ أَفَلَمْ تَغْفِرْ لِي فَيَقُولُ بَلَى فَبِسِعَةِ مَغْفِرَتِي بَلَغْتَ مَنْزِلَتَكَ هَذِهِ ‏.‏ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ غَشِيَتْهُمْ سَحَابَةٌ مِنْ فَوْقِهِمْ فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ طِيبًا لَمْ يَجِدُوا مِثْلَ رِيحِهِ شَيْئًا قَطُّ وَيَقُولُ رَبُّنَا تَبَارَكَ وَتَعَالَى قُومُوا إِلَى مَا أَعْدَدْتُ لَكُمْ مِنَ الْكَرَامَةِ فَخُذُوا مَا اشْتَهَيْتُمْ ‏.‏ قَالَ فَنَأْتِي سُوقًا قَدْ حَفَّتْ بِهِ الْمَلاَئِكَةُ فِيهِ مَا لَمْ تَنْظُرِ الْعُيُونُ إِلَى مِثْلِهِ وَلَمْ تَسْمَعِ الآذَانُ وَلَمْ يَخْطُرْ عَلَى الْقُلُوبِ فَيُحْمَلُ لَنَا مَا اشْتَهَيْنَا لَيْسَ يُبَاعُ فِيهَا وَلاَ يُشْتَرَى وَفِي ذَلِكَ السُّوقِ يَلْقَى أَهْلُ الْجَنَّةِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا قَالَ فَيُقْبِلُ الرَّجُلُ ذُو الْمَنْزِلَةِ الْمُرْتَفِعَةِ فَيَلْقَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَمَا فِيهِمْ دَنِيٌّ فَيَرُوعُهُ مَا يَرَى عَلَيْهِ مِنَ اللِّبَاسِ فَمَا يَنْقَضِي آخِرُ حَدِيثِهِ حَتَّى يَتَخَيَّلَ إِلَيْهِ مَا هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَحْزَنَ فِيهَا ثُمَّ نَنْصَرِفُ إِلَى مَنَازِلِنَا فَتَتَلَقَّانَا أَزْوَاجُنَا فَيَقُلْنَ مَرْحَبًا وَأَهْلاً لَقَدْ جِئْتَ وَإِنَّ بِكَ مِنَ الْجَمَالِ أَفْضَلَ مِمَّا فَارَقْتَنَا عَلَيْهِ ‏.‏ فَنَقُولُ إِنَّا جَالَسْنَا الْيَوْمَ رَبَّنَا الْجَبَّارَ وَيَحِقُّنَا أَنْ نَنْقَلِبَ بِمِثْلِ مَا انْقَلَبْنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رَوَى سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو عَنِ الأَوْزَاعِيِّ شَيْئًا مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Said ibn al-Musayyabga uchrab: «Men Allohdan seni va meni jannat bozorida birga qilishini soʻrayman», dedi. Said: «Unda bozor ham boʻladimi?» dedi. Abu Hurayra: «Ha, menga Rasululloh ﷺ xabar berdilarki: ‹Jannat ahli unga kirganlarida, amallarining fazliga koʻra oʻz oʻrinlarini egallaydilar. Soʻng ularga dunyo kunlaridan juma kuni miqdoricha (vaqtda) izn beriladi, ular Robblarini ziyorat qiladilar; U ularga Arshini namoyon qiladi va ularga jannat bogʻlaridan bir bogʻda tajalliy qiladi. Ular uchun nurdan minbarlar, marvariddan minbarlar, yoqutdan minbarlar, zabarjaddan minbarlar, oltindan minbarlar va kumushdan minbarlar qoʻyiladi. Ularning eng pasti — garchi ular orasida past kimsa boʻlmasa ham — misk va kofur uyumlari ustida oʻtiradi; ular kursilarda oʻtirganlarni oʻzlaridan koʻra afzalroq oʻrinda deb hisoblamaydilar›», dedi. Abu Hurayra aytdi: Men: «Yo Rasululloh, biz Robbimizni koʻramizmi?» dedim. U zot: «Ha. Toʻlin oy kechasi quyosh va oyni koʻrishda shubhaga borasizlarmi?» dedilar. Biz: «Yoʻq», dedik. U zot: «Xuddi shunday, Robbingizni koʻrishda ham shubhaga bormaysizlar. U majlisda hech bir kishi qolmaydiki, Alloh u bilan bevosita suhbatlashmasin; hatto ulardan bir kishiga: ‹Ey falon ibn falon, sen falon kuni shunday-shunday deganingni eslaysanmi?› deydi va unga dunyodagi baʼzi gunohlarini eslatadi. U: ‹Ey Robbim, meni magʻfirat qilmaganmiding?› deydi. Alloh: ‹Ha, magʻfiratimning kengligi sababli sen mana shu manzilingga yetding›, deydi. Ular shu holatda turganlarida, ustlaridan bir bulut ularni qoplaydi va ularning ustiga shunday xushboʻylik yogʻdiradiki, ular umuman bunday hidni hech qachon his qilmagan boʻladilar. Robbimiz — tabarka va taolo —: ‹Sizlar uchun tayyorlab qoʻygan karomatimga turinglar va xohlagan narsangizni olinglar›, deydi. Soʻng biz farishtalar oʻrab turgan bir bozorga kelamiz, unda koʻzlar uning misli koʻrmagan, quloqlar eshitmagan va dillarga kelmagan narsalar boʻladi. Bizga xohlagan narsamiz keltiriladi; unda na sotiladi, na sotib olinadi. Oʻsha bozorda jannat ahli bir-birlari bilan uchrashadilar. Yuqori martabali kishi kelib, oʻzidan past (martabali) kishi bilan uchrashadi — garchi ular orasida past kimsa boʻlmasa ham —, uning ustidagi kiyimni koʻrib hayratga tushadi; suhbatining oxiri tugamasdanoq, oʻzida undan-da goʻzalroq (kiyim) paydo boʻladi. Bu shuning uchunki, u yerda hech kimga gʻamgin boʻlish loyiq emas. Soʻng biz oʻz manzillarimizga qaytamiz, ayollarimiz bizni qarshi olib: ‹Marhabo, xush kelibsiz! Bizdan ajralganingizdagidan-da goʻzalroq holda kelibsiz!› deyishadi. Biz: ‹Biz bugun Robbimiz — al-Jabbor bilan oʻtirdik; bizga shunday (goʻzal) holda qaytishimiz haqdir›, deymiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Suvayd ibn Amr al-Avzoiydan bu hadisning bir qismini rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Саид ибн ал-Мусайябга учраб: «Мен Аллоҳдан сени ва мени жаннат бозорида бирга қилишини сўрайман», деди. Саид: «Унда бозор ҳам бўладими?» деди. Абу Ҳурайра: «Ҳа, менга Расулуллоҳ ﷺ хабар бердиларки: ‹Жаннат аҳли унга кирганларида, амалларининг фазлига кўра ўз ўринларини эгаллайдилар. Сўнг уларга дунё кунларидан жума куни миқдорича (вақтда) изн берилади, улар Роббларини зиёрат қиладилар; У уларга Аршини намоён қилади ва уларга жаннат боғларидан бир боғда тажаллий қилади. Улар учун нурдан минбарлар, марвариддан минбарлар, ёқутдан минбарлар, забаржаддан минбарлар, олтиндан минбарлар ва кумушдан минбарлар қўйилади. Уларнинг энг пасти — гарчи улар орасида паст кимса бўлмаса ҳам — миск ва кофур уюмлари устида ўтиради; улар курсиларда ўтирганларни ўзларидан кўра афзалроқ ўринда деб ҳисобламайдилар›», деди. Абу Ҳурайра айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, биз Роббимизни кўрамизми?» дедим. У зот: «Ҳа. Тўлин ой кечаси қуёш ва ойни кўришда шубҳага борасизларми?» дедилар. Биз: «Йўқ», дедик. У зот: «Худди шундай, Роббингизни кўришда ҳам шубҳага бормайсизлар. У мажлисда ҳеч бир киши қолмайдики, Аллоҳ у билан бевосита суҳбатлашмасин; ҳатто улардан бир кишига: ‹Эй фалон ибн фалон, сен фалон куни шундай-шундай деганингни эслайсанми?› дейди ва унга дунёдаги баъзи гуноҳларини эслатади. У: ‹Эй Роббим, мени мағфират қилмаганмидинг?› дейди. Аллоҳ: ‹Ҳа, мағфиратимнинг кенглиги сабабли сен мана шу манзилингга етдинг›, дейди. Улар шу ҳолатда турганларида, устларидан бир булут уларни қоплайди ва уларнинг устига шундай хушбўйлик ёғдирадики, улар умуман бундай ҳидни ҳеч қачон ҳис қилмаган бўладилар. Роббимиз — табарка ва таоло —: ‹Сизлар учун тайёрлаб қўйган кароматимга туринглар ва хоҳлаган нарсангизни олинглар›, дейди. Сўнг биз фаришталар ўраб турган бир бозорга келамиз, унда кўзлар унинг мисли кўрмаган, қулоқлар эшитмаган ва дилларга келмаган нарсалар бўлади. Бизга хоҳлаган нарсамиз келтирилади; унда на сотилади, на сотиб олинади. Ўша бозорда жаннат аҳли бир-бирлари билан учрашадилар. Юқори мартабали киши келиб, ўзидан паст (мартабали) киши билан учрашади — гарчи улар орасида паст кимса бўлмаса ҳам —, унинг устидаги кийимни кўриб ҳайратга тушади; суҳбатининг охири тугамасданоқ, ўзида ундан-да гўзалроқ (кийим) пайдо бўлади. Бу шунинг учунки, у ерда ҳеч кимга ғамгин бўлиш лойиқ эмас. Сўнг биз ўз манзилларимизга қайтамиз, аёлларимиз бизни қарши олиб: ‹Марҳабо, хуш келибсиз! Биздан ажралганингиздагидан-да гўзалроқ ҳолда келибсиз!› дейишади. Биз: ‹Биз бугун Роббимиз — ал-Жаббор билан ўтирдик; бизга шундай (гўзал) ҳолда қайтишимиз ҳақдир›, деймиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Сувайд ибн Амр ал-Авзоийдан бу ҳадиснинг бир қисмини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَسُوقًا مَا فِيهَا شِرَاءٌ وَلاَ بَيْعٌ إِلاَّ الصُّوَرَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فَإِذَا اشْتَهَى الرَّجُلُ صُورَةً دَخَلَ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta jannatda bir bozor bor; unda na xarid, na sotuv boʻladi, faqat erkaklar va ayollarning suvratlari (boʻladi). Bas, qachon bir kishi biror suvratni istasa, unga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта жаннатда бир бозор бор; унда на харид, на сотув бўлади, фақат эркаклар ва аёлларнинг сувратлари (бўлади). Бас, қачон бир киши бирор сувратни истаса, унга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّكُمْ فَتَرَوْنَهُ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لاَ تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلاَةٍ قَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ‏:‏ ‏(‏سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh al-Bajaliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Biz Nabiy ﷺ huzurlarida oʻtirgan edik. U zot toʻlin oy kechasida oyga qarab: ‹Albatta, sizlar Rabbingizga koʻrsatilasizlar va Uni mana shu oyni koʻrayotganingizdek koʻrasizlar, Uni koʻrishda qiynalmaysizlar. Agar quyosh chiqishidan oldingi namozda va botishidan oldingi namozda yengilmaslikka qodir boʻlsangiz, shunday qilinglar›, dedilar.» Soʻng u zot: {Quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin Rabbingga hamd aytib tasbeh ayt} (Qof 39) oyatini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: «Биз Набий ﷺ ҳузурларида ўтирган эдик. У зот тўлин ой кечасида ойга қараб: ‹Албатта, сизлар Раббингизга кўрсатиласизлар ва Уни мана шу ойни кўраётганингиздек кўрасизлар, Уни кўришда қийналмайсизлар. Агар қуёш чиқишидан олдинги намозда ва ботишидан олдинги намозда енгилмасликка қодир бўлсангиз, шундай қилинглар›, дедилар.» Сўнг у зот: {Қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин Раббингга ҳамд айтиб тасбеҳ айт} (Қоф 39) оятини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِه‏:‏ ‏(‏لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ ‏)‏ قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ نَادَى مُنَادٍ إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا ‏.‏ قَالُوا أَلَمْ يُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَيُنَجِّنَا مِنَ النَّارِ وَيُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالَ فَيُكْشَفُ الْحِجَابُ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا أَعْطَاهُمْ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا أَسْنَدَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَرَفَعَهُ ‏.‏ وَرَوَى سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَوْلَهُ ‏.‏

Suhayb (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan {Yaxshilik qilganlarga eng yaxshi (mukofot) va yana ziyoda (narsa) bordir} (Yunus 26) oyati haqida rivoyat qiladi: U zot: «Jannat ahli jannatga kirganlarida bir nido qiluvchi: ‹Albatta, sizlar uchun Alloh huzurida bir vada bor›, deb nido qiladi. Ular: ‹U yuzlarimizni oqartirmadimi, bizni doʻzaxdan qutqarmadimi va bizni jannatga kiritmadimi?›, deydilar. Ular: ‹Ha (qildi)›, deydilar. Shunda parda koʻtariladi.» U zot: «Allohga qasamki, ularga Oʻziga nazar solishdan koʻra mahbubroq narsani ato etmadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni faqat Hammod ibn Salama musnad (qilib zikr) etgan va marfuʼ qilgan. Sulaymon ibn al-Mugʻiyra va Hammod ibn Zayd esa bu hadisni Sobit al-Bunoniydan, u Abdurahmon ibn Abu Laylodan uning soʻzi (sifatida) rivoyat qilganlar.Суҳайб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан {Яхшилик қилганларга энг яхши (мукофот) ва яна зиёда (нарса) бордир} (Юнус 26) ояти ҳақида ривоят қилади: У зот: «Жаннат аҳли жаннатга кирганларида бир нидо қилувчи: ‹Албатта, сизлар учун Аллоҳ ҳузурида бир вада бор›, деб нидо қилади. Улар: ‹У юзларимизни оқартирмадими, бизни дўзахдан қутқармадими ва бизни жаннатга киритмадими?›, дейдилар. Улар: ‹Ҳа (қилди)›, дейдилар. Шунда парда кўтарилади.» У зот: «Аллоҳга қасамки, уларга Ўзига назар солишдан кўра маҳбуброқ нарсани ато этмади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни фақат Ҳаммод ибн Салама муснад (қилиб зикр) этган ва марфуъ қилган. Сулаймон ибн ал-Муғийра ва Ҳаммод ибн Зайд эса бу ҳадисни Собит ал-Бунонийдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлодан унинг сўзи (сифатида) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي شَبَابَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَمَنْ يَنْظُرُ إِلَى جِنَانِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَنَعِيمِهِ وَخَدَمِهِ وَسُرُرِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ سَنَةٍ وَأَكْرَمَهُمْ عَلَى اللَّهِ مَنْ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏(‏وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ ثُوَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبْجَرَ عَنْ ثُوَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفٌ ‏.‏ وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَوْلَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannat ahlining martabasi eng past boʻlgani oʻzining bogʻlariga, juftlariga, neʼmatlariga, xizmatchilariga va soʻrilariga ming yillik masofa (qadar) nazar soluvchidir. Ularning Alloh huzurida eng karomatlisi esa ertayu kech Uning yuziga nazar soluvchidir», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: {Oʻsha kunda baʼzi yuzlar yorugʻdir, Rabbiga boquvchidir} (Qiyomat 22-23) oyatini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Isroildan, u Suvayrdan, u Ibn Umardan marfuʼ (sifatida) bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abdulmalik ibn Abjar uni Suvayrdan, u Ibn Umardan mavquf (sifatida) rivoyat qilgan. Ubaydulloh al-Ashjaʼiy esa Sufyondan, u Suvayrdan, u Mujohiddan, u Ibn Umardan uning soʻzi (sifatida) rivoyat qilgan va uni marfuʼ qilmagan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннат аҳлининг мартабаси энг паст бўлгани ўзининг боғларига, жуфтларига, неъматларига, хизматчиларига ва сўриларига минг йиллик масофа (қадар) назар солувчидир. Уларнинг Аллоҳ ҳузурида энг кароматлиси эса эртаю кеч Унинг юзига назар солувчидир», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: {Ўша кунда баъзи юзлар ёруғдир, Раббига боқувчидир} (Қиёмат 22-23) оятини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Исроилдан, у Сувайрдан, у Ибн Умардан марфуъ (сифатида) бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абдулмалик ибн Абжар уни Сувайрдан, у Ибн Умардан мавқуф (сифатида) ривоят қилган. Убайдуллоҳ ал-Ашжаъий эса Суфёндан, у Сувайрдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Умардан унинг сўзи (сифатида) ривоят қилган ва уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ نُوحٍ الْحِمَّانِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَتُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَاهُ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi? Quyoshni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar Rabbingizni toʻlin oy kechasi oyni koʻrayotganingizdek koʻrasizlar, Uni koʻrishda bir-biringizga halaqit bermaysizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Yahyo ibn Iso ar-Ramliy va bir nechta (rovaylar) ham buni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilganlar. Abdulloh ibn Idris esa Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ibn Idrisning Aʼmashdan (qilgan) hadisi mahfuz emas, Abu Solihning Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisi esa asahhdir. Suhayl ibn Abu Solih ham uni otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan ham bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan va u sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми? Қуёшни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми?», дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар Раббингизни тўлин ой кечаси ойни кўраётганингиздек кўрасизлар, Уни кўришда бир-бирингизга ҳалақит бермайсизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Яҳё ибн Исо ар-Рамлий ва бир нечта (ровайлар) ҳам буни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилганлар. Абдуллоҳ ибн Идрис эса Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Ибн Идриснинг Аъмашдан (қилган) ҳадиси маҳфуз эмас, Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадиси эса асаҳҳдир. Суҳайл ибн Абу Солиҳ ҳам уни отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ҳам бу йўлдан бошқа йўл билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган ва у саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَقُولُونَ لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ ‏.‏ فَيَقُولُ هَلْ رَضِيتُمْ فَيَقُولُونَ مَا لَنَا لاَ نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ ‏.‏ فَيَقُولُ أَنَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالُوا وَأَىُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ أُحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh jannat ahliga: ‹Ey jannat ahli!›, deydi. Ular: ‹Labbayka, ey Rabbimiz, biz amringga shaymiz va saodatdamiz›, deydilar. U: ‹Rozi boʻldingizmi?›, deydi. Ular: ‹Nega rozi boʻlmaylik, Sen bizga maxluqotingdan hech kimga bermagan narsani berding-ku›, deydilar. U: ‹Men sizlarga bundan ham afzalroq narsani beraman›, deydi. Ular: ‹Bundan afzalroq qaysi narsa?›, deydilar. U: ‹Sizlarga rizvonimni (rizoligimni) halol qilaman, bas, sizlardan endi hech qachon gʻazablanmayman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ жаннат аҳлига: ‹Эй жаннат аҳли!›, дейди. Улар: ‹Лаббайка, эй Раббимиз, биз амрингга шаймиз ва саодатдамиз›, дейдилар. У: ‹Рози бўлдингизми?›, дейди. Улар: ‹Нега рози бўлмайлик, Сен бизга махлуқотингдан ҳеч кимга бермаган нарсани бердинг-ку›, дейдилар. У: ‹Мен сизларга бундан ҳам афзалроқ нарсани бераман›, дейди. Улар: ‹Бундан афзалроқ қайси нарса?›, дейдилар. У: ‹Сизларга ризвонимни (ризолигимни) ҳалол қиламан, бас, сизлардан энди ҳеч қачон ғазабланмайман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الشَّرْقِيَّ أَوِ الْكَوْكَبَ الْغَرْبِيَّ الْغَارِبَ فِي الأُفُقِ أَوِ الطَّالِعَ فِي تَفَاضُلِ الدَّرَجَاتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أُولَئِكَ النَّبِيُّونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ وَأَقْوَامٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, jannat ahli gʻurfada (yuksak xonalarda) bir-birlarini ufqda botayotgan yoki chiqayotgan sharqiy yulduz yoxud gʻarbiy yulduzni koʻrganingizdek, darajalaridagi ortiqlik (tafovut)i bois koʻradilar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ana oʻshalar paygʻambarlarmi?», dedilar. U zot: «Yoʻq (faqat ular emas), jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirgan va paygʻambarlarni tasdiqlagan qavmlar ham (shulardandir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, жаннат аҳли ғурфада (юксак хоналарда) бир-бирларини уфқда ботаётган ёки чиқаётган шарқий юлдуз ёхуд ғарбий юлдузни кўрганингиздек, даражаларидаги ортиқлик (тафовут)и боис кўрадилар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ана ўшалар пайғамбарларми?», дедилар. У зот: «Йўқ (фақат улар эмас), жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтирган ва пайғамбарларни тасдиқлаган қавмлар ҳам (шулардандир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ ‏.‏ فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي ‏.‏ فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏.‏ وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ ‏.‏ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا ‏.‏ فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ ‏"‏ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh qiyomat kunida odamlarni bir maydonga jamlaydi, soʻng olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Har bir inson oʻzi ibodat qilgan narsasiga ergashsin›, deydi. Bas, xoch egasiga xochi, suratlar egasiga suratlari, olov egasiga oloti namoyon qilinadi va ular oʻzlari ibodat qilgan narsalariga ergashadilar, musulmonlar esa qoladilar. Olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi. Soʻng yashirinadi, soʻng yana zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, biz Uni koʻramizmi?», dedilar. U zot: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda qiynalasizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar oʻsha vaqtda Uni koʻrishda qiynalmaysizlar. Soʻng U yashirinadi, soʻng zohir boʻlib, ularga Oʻzini tanitadi, soʻng: ‹Men sizning Rabbingizman, bas, Menga ergashinglar›, deydi. Shunda musulmonlar turadilar va sirot qoʻyiladi, ular uning ustidan oqar otlar va ulovlardek oʻtadilar, uning ustida ularning soʻzi: ‹Salomat qil, salomat qil›, (boʻladi). Doʻzax ahli esa qoladi, ulardan bir guruh unga (doʻzaxga) tashlanadi, soʻng: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Soʻng unga yana bir guruh tashlanadi va: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Toki uning ichiga (hamma) joylangach, Rahmon qadamini unga qoʻyadi va uning baʼzi qismi baʼzisiga qovushtiriladi, soʻng U: ‹Yetar›, deydi. U: ‹Yetar, yetar›, deydi. Alloh jannat ahlini jannatga, doʻzax ahlini doʻzaxga kiritgach, oʻlim chiroyli qilib keltiriladi va jannat ahli bilan doʻzax ahli orasidagi devor ustida toʻxtatiladi, soʻng: ‹Ey jannat ahli!›, deyiladi. Ular qoʻrqib boqadilar. Soʻng: ‹Ey doʻzax ahli!›, deyiladi. Ular shafoatdan umidvor boʻlib, suyunib boqadilar. Jannat ahli va doʻzax ahliga: ‹Buni tanidingizmi?›, deyiladi. Ular: ‹Bular ham, anavilar ham uni tanidik, u bizga vakil qilingan oʻlimdir›, deydilar. Soʻng u yotqizilib, jannat bilan doʻzax orasidagi devor ustida soʻyilib boʻgʻizlanadi, soʻng: ‹Ey jannat ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq, ey doʻzax ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, Rabbni koʻrish ishi — odamlar Rabbilarini koʻrishlari va qadam zikr etilishi hamda bularga oʻxshash narsalar haqida koʻplab rivoyatlar kelgan. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak, Ibn Uyayna, Vakiʼ va boshqalar kabi imomlardan ilm ahlining bu boradagi mazhabi shuki, ular bu narsalarni rivoyat qilganlar, soʻng: «Bu hadislar rivoyat qilinadi va biz ularga iymon keltiramiz hamda ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Hadis ahli ixtiyor qilgan narsa ham shuki, bu narsalar qanday kelgan boʻlsa, shunday rivoyat qilinadi, ularga iymon keltiriladi, tafsir qilinmaydi, taxmin qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi. Bu ilm ahli ixtiyor qilgan va unga yuzlangan ishdir. Hadisdagi «ularga Oʻzini tanitadi» degan soʻzning maʼnosi ularga tajalliy qiladi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ қиёмат кунида одамларни бир майдонга жамлайди, сўнг оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин›, дейди. Бас, хоч эгасига хочи, суратлар эгасига суратлари, олов эгасига олоти намоён қилинади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар, мусулмонлар эса қоладилар. Оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади. Сўнг яширинади, сўнг яна зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз Уни кўрамизми?», дедилар. У зот: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда қийналасизми?», дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда қийналмайсизлар. Сўнг У яширинади, сўнг зоҳир бўлиб, уларга Ўзини танитади, сўнг: ‹Мен сизнинг Раббингизман, бас, Менга эргашинглар›, дейди. Шунда мусулмонлар турадилар ва сирот қўйилади, улар унинг устидан оқар отлар ва уловлардек ўтадилар, унинг устида уларнинг сўзи: ‹Саломат қил, саломат қил›, (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади, улардан бир гуруҳ унга (дўзахга) ташланади, сўнг: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Сўнг унга яна бир гуруҳ ташланади ва: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Токи унинг ичига (ҳамма) жойлангач, Раҳмон қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзисига қовуштирилади, сўнг У: ‹Етар›, дейди. У: ‹Етар, етар›, дейди. Аллоҳ жаннат аҳлини жаннатга, дўзах аҳлини дўзахга киритгач, ўлим чиройли қилиб келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор устида тўхтатилади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли!›, дейилади. Улар қўрқиб боқадилар. Сўнг: ‹Эй дўзах аҳли!›, дейилади. Улар шафоатдан умидвор бўлиб, суюниб боқадилар. Жаннат аҳли ва дўзах аҳлига: ‹Буни танидингизми?›, дейилади. Улар: ‹Булар ҳам, анавилар ҳам уни танидик, у бизга вакил қилинган ўлимдир›, дейдилар. Сўнг у ётқизилиб, жаннат билан дўзах орасидаги девор устида сўйилиб бўғизланади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ, эй дўзах аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан шунга ўхшаш, Раббни кўриш иши — одамлар Раббиларини кўришлари ва қадам зикр этилиши ҳамда буларга ўхшаш нарсалар ҳақида кўплаб ривоятлар келган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак, Ибн Уяйна, Вакиъ ва бошқалар каби имомлардан илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга иймон келтирамиз ҳамда ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган нарса ҳам шуки, бу нарсалар қандай келган бўлса, шундай ривоят қилинади, уларга иймон келтирилади, тафсир қилинмайди, тахмин қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди. Бу илм аҳли ихтиёр қилган ва унга юзланган ишдир. Ҳадисдаги «уларга Ўзини танитади» деган сўзнинг маъноси уларга тажаллий қилади, демакдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُتِيَ بِالْمَوْتِ كَالْكَبْشِ الأَمْلَحِ فَيُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُذْبَحُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ فَلَوْ أَنَّ أَحَدًا مَاتَ فَرَحًا لَمَاتَ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَلَوْ أَنَّ أَحَدًا مَاتَ حَزَنًا لَمَاتَ أَهْلُ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan marfuʼ (sifatida) rivoyat qilinadi: «Qiyomat kuni boʻlganida oʻlim qora-oq aralash qoʻchqor (suvratida) keltiriladi va jannat bilan doʻzax orasida toʻxtatiladi, soʻng ular qarab turgan holda soʻyiladi. Agar kimsa quvonchdan oʻladigan boʻlsa, jannat ahli oʻlardi, agar kimsa gʻam-gʻussadan oʻladigan boʻlsa, doʻzax ahli oʻlardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ (сифатида) ривоят қилинади: «Қиёмат куни бўлганида ўлим қора-оқ аралаш қўчқор (сувратида) келтирилади ва жаннат билан дўзах орасида тўхтатилади, сўнг улар қараб турган ҳолда сўйилади. Агар кимса қувончдан ўладиган бўлса, жаннат аҳли ўларди, агар кимса ғам-ғуссадан ўладиган бўлса, дўзах аҳли ўларди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، وَثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَحُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat yoqimsiz (mashaqqatli) narsalar bilan oʻralgan, doʻzax esa shahvatlar bilan oʻralgan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻarib sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат ёқимсиз (машаққатли) нарсалар билан ўралган, дўзах эса шаҳватлар билан ўралган», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ أَرْسَلَ جِبْرِيلَ إِلَى الْجَنَّةِ فَقَالَ انْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَجَاءَهَا وَنَظَرَ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهِ قَالَ فَوَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا فَانْظُرْ إِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَإِذَا هِيَ قَدْ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خِفْتُ أَنْ لاَ يَدْخُلَهَا أَحَدٌ ‏.‏ قَالَ اذْهَبْ إِلَى النَّارِ فَانْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا ‏.‏ فَإِذَا هِيَ يَرْكَبُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ فَيَدْخُلُهَا ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا ‏.‏ فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ لاَ يَنْجُوَ مِنْهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh jannat va doʻzaxni yaratgach, Jibrilni jannatga yuborib: ‹Unga va Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. U unga kelib, unga va Alloh uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qaradi. Soʻng Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, uni eshitgan har bir kimsa albatta unga kiradi›, dedi. Shunda U buyurdi va u (jannat) yoqimsiz (mashaqqatli) narsalar bilan oʻraldi. U: ‹Unga qayt va Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. U unga qaytdi va mana, u mashaqqatlar bilan oʻralgan edi. Soʻng Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, unga hech kim kirmasligidan qoʻrqdim›, dedi. U: ‹Doʻzaxga bor va unga hamda Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. Mana, uning ( olovi)ning baʼzisi baʼzisi ustiga minib turardi. U Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, uni eshitgan hech kimsa unga kirmaydi (kirishni xohlamaydi)›, dedi. Shunda U buyurdi va u (doʻzax) shahvatlar bilan oʻraldi. U: ‹Unga qayt›, dedi. U unga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, undan hech kim qutulmay, balki unga kirib qolishidan qoʻrqdim›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ жаннат ва дўзахни яратгач, Жибрилни жаннатга юбориб: ‹Унга ва Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. У унга келиб, унга ва Аллоҳ унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қаради. Сўнг Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, уни эшитган ҳар бир кимса албатта унга киради›, деди. Шунда У буюрди ва у (жаннат) ёқимсиз (машаққатли) нарсалар билан ўралди. У: ‹Унга қайт ва Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. У унга қайтди ва мана, у машаққатлар билан ўралган эди. Сўнг Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, унга ҳеч ким кирмаслигидан қўрқдим›, деди. У: ‹Дўзахга бор ва унга ҳамда Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. Мана, унинг ( олови)нинг баъзиси баъзиси устига миниб турарди. У Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, уни эшитган ҳеч кимса унга кирмайди (киришни хоҳламайди)›, деди. Шунда У буюрди ва у (дўзах) шаҳватлар билан ўралди. У: ‹Унга қайт›, деди. У унга қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, ундан ҳеч ким қутулмай, балки унга кириб қолишидан қўрқдим›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتِ الْجَنَّةُ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ ‏.‏ وَقَالَتِ النَّارُ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ ‏.‏ فَقَالَ لِلنَّارِ أَنْتِ عَذَابِي أَنْتَقِمُ بِكِ مِمَّنْ شِئْتُ ‏.‏ وَقَالَ لِلْجَنَّةِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ شِئْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat va doʻzax tortishdilar. Jannat: ‹Menga zaiflar va miskinlar kiradi›, dedi. Doʻzax esa: ‹Menga jabbor (zolim)lar va mutakabbirlar kiradi›, dedi. Shunda U doʻzaxga: ‹Sen Mening azobimsan, sen orqali xohlagan kimsamdan oʻch olaman›, dedi. Jannatga esa: ‹Sen Mening rahmatimsan, sen orqali xohlagan kimsamga rahm qilaman›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат ва дўзах тортишдилар. Жаннат: ‹Менга заифлар ва мискинлар киради›, деди. Дўзах эса: ‹Менга жаббор (золим)лар ва мутакаббирлар киради›, деди. Шунда У дўзахга: ‹Сен Менинг азобимсан, сен орқали хоҳлаган кимсамдан ўч оламан›, деди. Жаннатга эса: ‹Сен Менинг раҳматимсан, сен орқали хоҳлаган кимсамга раҳм қиламан›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِي لَهُ ثَمَانُونَ أَلْفَ خَادِمٍ وَاثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ زَوْجَةً وَتُنْصَبُ لَهُ قُبَّةٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَزَبَرْجَدٍ وَيَاقُوتٍ كَمَا بَيْنَ الْجَابِيَةِ إِلَى صَنْعَاءَ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ يُرَدُّونَ بَنِي ثَلاَثِينَ فِي الْجَنَّةِ لاَ يَزِيدُونَ عَلَيْهَا أَبَدًا وَكَذَلِكَ أَهْلُ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ عَلَيْهِمُ التِّيجَانَ إِنَّ أَدْنَى لُؤْلُؤَةٍ مِنْهَا لَتُضِيءُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat ahlining eng pasti shundayki, uning sakson ming xizmatchisi va yetmish ikki juft (xotin)i boʻladi, hamda unga marvarid, zabarjad va yoqutdan qubba (chodir) tiklanadiki, (kattaligi) Jobiya bilan Sanʼo orasidagi (masofa)dek boʻladi», dedilar. Va shu isnod bilan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilinadiki), u zot: «Jannat ahlidan kim kichik yoki katta boʻlib oʻlsa, jannatda oʻttiz yoshdagi (suvratda) qaytariladi, undan hech qachon ortmaydilar. Doʻzax ahli ham xuddi shunday», dedilar. Va shu isnod bilan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilinadiki), u zot: «Albatta, ularning boshlarida tojlar boʻladi, uning eng past marvaridi sharq bilan gʻarb oraligʻini yoritadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Rishdin ibn Saʼdning hadisidangina bilamiz.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳлининг энг пасти шундайки, унинг саксон минг хизматчиси ва етмиш икки жуфт (хотин)и бўлади, ҳамда унга марварид, забаржад ва ёқутдан қубба (чодир) тикланадики, (катталиги) Жобия билан Санъо орасидаги (масофа)дек бўлади», дедилар. Ва шу иснод билан Набий ﷺдан (ривоят қилинадики), у зот: «Жаннат аҳлидан ким кичик ёки катта бўлиб ўлса, жаннатда ўттиз ёшдаги (сувратда) қайтарилади, ундан ҳеч қачон ортмайдилар. Дўзах аҳли ҳам худди шундай», дедилар. Ва шу иснод билан Набий ﷺдан (ривоят қилинадики), у зот: «Албатта, уларнинг бошларида тожлар бўлади, унинг энг паст марвариди шарқ билан ғарб оралиғини ёритади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُؤْمِنُ إِذَا اشْتَهَى الْوَلَدَ فِي الْجَنَّةِ كَانَ حَمْلُهُ وَوَضْعُهُ وَسِنُّهُ فِي سَاعَةٍ كَمَا يَشْتَهِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي الْجَنَّةِ جِمَاعٌ وَلاَ يَكُونُ وَلَدٌ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اشْتَهَى الْمُؤْمِنُ الْوَلَدَ فِي الْجَنَّةِ كَانَ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا يَشْتَهِي ‏"‏ ‏.‏ وَلَكِنْ لاَ يَشْتَهِي ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لاَ يَكُونُ لَهُمْ فِيهَا وَلَدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَأَبُو الصِّدِّيقِ النَّاجِيُّ اسْمُهُ بَكْرُ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ بَكْرُ بْنُ قَيْسٍ أَيْضًا ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin jannatda bola xohlasa, uning (bolaning) homila boʻlishi, tugʻilishi va yoshga yetishi u xohlagandek bir soatda boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahli bu borada ixtilof qilganlar: ulardan baʼzilari: «Jannatda jimoʼ bor, lekin bola boʻlmaydi», degan. Tovus, Mujohid va Ibrohim an-Naxaʼiydan ham shunday rivoyat qilingan. Muhammad aytdi: Ishoq ibn Ibrohim Nabiy ﷺning «Moʻmin jannatda bola xohlasa, u xohlagandek bir soatda boʻladi» hadisi haqida: «Lekin u (bola) xohlamaydi (yaʼni jannatda kishi bola tugʻdirishni istamaydi)», degan. Muhammad aytdi: Abu Razin al-Uqayliydan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Albatta, jannat ahliga unda bola boʻlmaydi», dedilar. Abus-Siddiq an-Najiyning ismi Bakr ibn Amr, yana Bakr ibn Qays ham deyiladi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин жаннатда бола хоҳласа, унинг (боланинг) ҳомила бўлиши, туғилиши ва ёшга етиши у хоҳлагандек бир соатда бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли бу борада ихтилоф қилганлар: улардан баъзилари: «Жаннатда жимў бор, лекин бола бўлмайди», деган. Товус, Мужоҳид ва Иброҳим ан-Нахаъийдан ҳам шундай ривоят қилинган. Муҳаммад айтди: Ишоқ ибн Иброҳим Набий ﷺнинг «Мўмин жаннатда бола хоҳласа, у хоҳлагандек бир соатда бўлади» ҳадиси ҳақида: «Лекин у (бола) хоҳламайди (яъни жаннатда киши бола туғдиришни истамайди)», деган. Муҳаммад айтди: Абу Разин ал-Уқайлийдан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Албатта, жаннат аҳлига унда бола бўлмайди», дедилар. Абус-Сиддиқ ан-Нажийнинг исми Бакр ибн Амр, яна Бакр ибн Қайс ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَمُجْتَمَعًا لِلْحُورِ الْعِينِ يُرَفِّعْنَ بِأَصْوَاتٍ لَمْ يَسْمَعِ الْخَلاَئِقُ مِثْلَهَا قَالَ يَقُلْنَ نَحْنُ الْخَالِدَاتُ فَلاَ نَبِيدُ وَنَحْنُ النَّاعِمَاتُ فَلاَ نَبْأَسُ وَنَحْنُ الرَّاضِيَاتُ فَلاَ نَسْخَطُ طُوبَى لِمَنْ كَانَ لَنَا وَكُنَّا لَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannatda hur ul-iyn (goʻzal koʻzli hurlar) uchun bir yigʻin (joy) bor, ular shunday ovozda kuylaydilarki, maxluqot ularning mislini eshitmagan», dedilar. U zot: «Ular: ‹Biz abadiylarmiz, fano boʻlmaymiz, biz neʼmatdagilarmiz, qiyinchilik koʻrmaymiz, biz roziligimizdagilarmiz, gʻazablanmaymiz. Bizga (egalik) qilgan va biz unga (tegishli) boʻlgan kishiga xush boʻlsin (tubo)›, deydilar», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Abu Said va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi gʻarib hadisdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннатда ҳур ул-ийн (гўзал кўзли ҳурлар) учун бир йиғин (жой) бор, улар шундай овозда куйлайдиларки, махлуқот уларнинг мислини эшитмаган», дедилар. У зот: «Улар: ‹Биз абадийлармиз, фано бўлмаймиз, биз неъматдагилармиз, қийинчилик кўрмаймиз, биз розилигимиздагилармиз, ғазабланмаймиз. Бизга (эгалик) қилган ва биз унга (тегишли) бўлган кишига хуш бўлсин (тубо)›, дейдилар», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ‏:‏ ‏(‏فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ ‏)‏ قَالَ السَّمَّاعُ ‏.‏ وَمَعْنَى السَّمَّاعِ مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ الْحُورَ الْعِينَ يُرَفِّعْنَ بِأَصْوَاتِهِنَّ ‏.‏

Yahyo ibn Abu Kasir (rahimahulloh) Alloh azza va jallaning: {Ana shunda ular jannatda quvonib-shodlanurlar} (Rum 15) degan oyati haqida aytdi: «(Bu) qoʻshiq tinglashdir». Qoʻshiq tinglashning maʼnosi hadisda kelganidek, hur ul-iyn (jannat hurlari) ovozlarini koʻtarib (kuylashlari)dir.Яҳё ибн Абу Касир (раҳимаҳуллоҳ) Аллоҳ азза ва жалланинг: {Ана шунда улар жаннатда қувониб-шодланурлар} (Рум 15) деган ояти ҳақида айтди: «(Бу) қўшиқ тинглашдир». Қўшиқ тинглашнинг маъноси ҳадисда келганидек, ҳур ул-ийн (жаннат ҳурлари) овозларини кўтариб (куйлашлари)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ - أُرَاهُ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَغْبِطُهُمُ الأَوَّلُونَ وَالآخِرُونَ رَجُلٌ يُنَادِي بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ وَرَجُلٌ يَؤُمُّ قَوْمًا وَهُمْ بِهِ رَاضُونَ وَعَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَأَبُو الْيَقْظَانِ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عُمَيْرٍ وَيُقَالُ ابْنُ قَيْسٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa kishi) misk uyumlari ustida boʻlur — qiyomat kunida ularga avvalgilar ham, keyingilar ham havas qilurlar: har kun va kechada besh vaqt namozga (azon aytib) chaqiruvchi kishi; bir qavmga imom boʻlib, ular undan rozi boʻlgan kishi; hamda Allohning haqqini va xojalarining haqqini ado etgan qul», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Sufyon as-Savriyning rivoyatidangina bilamiz. Abul-Yaqzonning ismi Usmon ibn Umayr boʻlib, Ibn Qays ham deyiladi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа киши) миск уюмлари устида бўлур — қиёмат кунида уларга аввалгилар ҳам, кейингилар ҳам ҳавас қилурлар: ҳар кун ва кечада беш вақт намозга (азон айтиб) чақирувчи киши; бир қавмга имом бўлиб, улар ундан рози бўлган киши; ҳамда Аллоҳнинг ҳаққини ва хожаларининг ҳаққини адо этган қул», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Суфён ас-Саврийнинг ривоятидангина биламиз. Абул-Яқзоннинг исми Усмон ибн Умайр бўлиб, Ибн Қайс ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ رَجُلٌ قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتْلُو كِتَابَ اللَّهِ وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ صَدَقَةً بِيَمِينِهِ يُخْفِيهَا أُرَاهُ قَالَ مِنْ شِمَالِهِ وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَانْهَزَمَ أَصْحَابُهُ فَاسْتَقْبَلَ الْعَدُوَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan marfuʼ tarzda rivoyat qilinadi: «Allohning suygan uch (toifa kishisi bor): kechasi turib Allohning Kitobini tilovat qiluvchi kishi; oʻng qoʻli bilan sadaqa berib, uni — chap qoʻlidan (yashirgan kabi) — pinhon tutuvchi kishi; hamda biror sariyya (kichik harbiy guruh)da boʻlib, hamrohlari magʻlub boʻlganida (qochmay) dushmanga peshvoz chiqqan kishi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir va u mahfuz emas. Sahih (rivoyat) esa Shuʼba va boshqalar Mansurdan, u Ribʼiy ibn Hiroshdan, u Zayd ibn Zabyondan, u Abu Zardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (rivoyat)dir. Abu Bakr ibn Ayyosh esa koʻp xato qiladigan (rovi)dir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ тарзда ривоят қилинади: «Аллоҳнинг суйган уч (тоифа кишиси бор): кечаси туриб Аллоҳнинг Китобини тиловат қилувчи киши; ўнг қўли билан садақа бериб, уни — чап қўлидан (яширган каби) — пинҳон тутувчи киши; ҳамда бирор сарийя (кичик ҳарбий гуруҳ)да бўлиб, ҳамроҳлари мағлуб бўлганида (қочмай) душманга пешвоз чиққан киши». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир ва у маҳфуз эмас. Саҳиҳ (ривоят) эса Шуъба ва бошқалар Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Зайд ибн Забёндан, у Абу Зардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган (ривоят)дир. Абу Бакр ибн Айёш эса кўп хато қиладиган (рови)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ، يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ وَثَلاَثَةٌ يَبْغَضُهُمُ اللَّهُ فَأَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ فَرَجُلٌ أَتَى قَوْمًا فَسَأَلَهُمْ بِاللَّهِ وَلَمْ يَسْأَلْهُمْ بِقَرَابَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَمَنَعُوهُ فَتَخَلَّفَ رَجُلٌ بِأَعْقَابِهِمْ فَأَعْطَاهُ سِرًّا لاَ يَعْلَمُ بِعَطِيَّتِهِ إِلاَّ اللَّهُ وَالَّذِي أَعْطَاهُ وَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِمَّا يُعْدَلُ بِهِ نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ فَقَامَ أَحَدُهُمْ يَتَمَلَّقُنِي وَيَتْلُو آيَاتِي وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَلَقِيَ الْعَدُوَّ فَهُزِمُوا وَأَقْبَلَ بِصَدْرِهِ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يُفْتَحَ لَهُ ‏.‏ وَالثَّلاَثَةُ الَّذِينَ يَبْغَضُهُمُ اللَّهُ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالْغَنِيُّ الظَّلُومُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَ هَذَا وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Alloh sevadigan uch (toifa) bor va Alloh yomon koʻradigan uch (toifa) bor. Alloh sevadiganlar: bir qavm oldiga kelib, ulardan oʻzi bilan ular oʻrtasidagi qarindoshlik tufayli emas, balki Alloh haqqi-hurmati soʻragan, lekin ular bermagan, soʻng ularning ortidan bir kishi qolib, unga (Allohdan) boshqa hech kim — bergani ham, oluvchidan boshqa — bilmaydigan tarzda yashirin bergan kishi; hamda bir qavm boʻlib, kechasi yurib, uyqu ular uchun har qanday narsadan suyukliroq boʻlganida toʻxtab, boshlarini (yerga) qoʻyganlarida, ulardan biri turib Meni ulugʻlab, Mening oyatlarimni tilovat qilgan (qavm); yana biror sariyya (harbiy guruh)da boʻlib, dushmanga roʻbaroʻ kelganida (hamrohlari) magʻlub boʻlsa-da, oʻldirilguncha yoki gʻalaba unga nasib boʻlguncha koʻksi bilan (oldinga) intilgan kishi. Alloh yomon koʻradigan uch (toifa) esa: zino qiluvchi qari, manmanlik qiluvchi kambagʻal va zolim boy», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Shaybon ham Mansurdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan va bu Abu Bakr ibn Ayyoshning hadisidan koʻra sahihroqdir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳ севадиган уч (тоифа) бор ва Аллоҳ ёмон кўрадиган уч (тоифа) бор. Аллоҳ севадиганлар: бир қавм олдига келиб, улардан ўзи билан улар ўртасидаги қариндошлик туфайли эмас, балки Аллоҳ ҳаққи-ҳурмати сўраган, лекин улар бермаган, сўнг уларнинг ортидан бир киши қолиб, унга (Аллоҳдан) бошқа ҳеч ким — бергани ҳам, олувчидан бошқа — билмайдиган тарзда яширин берган киши; ҳамда бир қавм бўлиб, кечаси юриб, уйқу улар учун ҳар қандай нарсадан суюклироқ бўлганида тўхтаб, бошларини (ерга) қўйганларида, улардан бири туриб Мени улуғлаб, Менинг оятларимни тиловат қилган (қавм); яна бирор сарийя (ҳарбий гуруҳ)да бўлиб, душманга рўбарў келганида (ҳамроҳлари) мағлуб бўлса-да, ўлдирилгунча ёки ғалаба унга насиб бўлгунча кўкси билан (олдинга) интилган киши. Аллоҳ ёмон кўрадиган уч (тоифа) эса: зино қилувчи қари, манманлик қилувчи камбағал ва золим бой», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Шайбон ҳам Мансурдан шунга ўхшаш ривоят қилган ва бу Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَدِّهِ، حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُوشِكُ الْفُرَاتُ يَحْسِرُ عَنْ كَنْزٍ مِنْ ذَهَبٍ فَمَنْ حَضَرَهُ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaqinda Furot (daryosi) oltindan iborat bir xazinani ochib qoldiradi. Bas, kim oʻsha (xazina)ga hozir boʻlsa, undan hech narsa olmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яқинда Фурот (дарёси) олтиндан иборат бир хазинани очиб қолдиради. Бас, ким ўша (хазина)га ҳозир бўлса, ундан ҳеч нарса олмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَحْسِرُ عَنْ جَبَلٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat u zot: «(Furot) oltindan iborat bir togʻni ochib qoldiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинади, фақат у зот: «(Фурот) олтиндан иборат бир тоғни очиб қолдиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ بَحْرَ الْمَاءِ وَبَحْرَ الْعَسَلِ وَبَحْرَ اللَّبَنِ وَبَحْرَ الْخَمْرِ ثُمَّ تُشَقَّقُ الأَنْهَارُ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَكِيمُ بْنُ مُعَاوِيَةَ هُوَ وَالِدُ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ وَالْجُرَيْرِيُّ يُكْنَى أَبَا مَسْعُودٍ وَاسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Hakim ibn Muoviya otasi (Muoviya ibn Hayda roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, jannatda suv dengizi, asal dengizi, sut dengizi va xamr dengizi bordir. Soʻng (ulardan) keyin daryolar ajralib chiqadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Hakim ibn Muoviya — Bahz ibn Hakimning otasidir. Jurayriyning kunyasi Abu Masʼud boʻlib, ismi Said ibn Iyosdir.Ҳаким ибн Муовия отаси (Муовия ибн Ҳайда розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, жаннатда сув денгизи, асал денгизи, сут денгизи ва хамр денгизи бордир. Сўнг (улардан) кейин дарёлар ажралиб чиқади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ҳаким ибн Муовия — Баҳз ибн Ҳакимнинг отасидир. Журайрийнинг куняси Абу Масъуд бўлиб, исми Саид ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَتِ الْجَنَّةُ اللَّهُمَّ أَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ ‏.‏ وَمَنِ اسْتَجَارَ مِنَ النَّارِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَتِ النَّارُ اللَّهُمَّ أَجِرْهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَكَذَا رَوَى يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مَوْقُوفًا أَيْضًا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohdan jannatni uch marta soʻrasa, jannat: ‹Ey Alloh, uni jannatga kiritgin›, deydi. Kim doʻzaxdan uch marta panoh tilasa, doʻzax: ‹Ey Alloh, uni doʻzaxdan asragin›, deydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Yunus ibn Abu Ishoq ham bu hadisni Abu Ishoqdan, u Buroyd ibn Abu Maryamdan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bu (hadis) Abu Ishoqdan, u Buroyd ibn Abu Maryamdan, u Anas ibn Molikdan mavquf tarzda ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳдан жаннатни уч марта сўраса, жаннат: ‹Эй Аллоҳ, уни жаннатга киритгин›, дейди. Ким дўзахдан уч марта паноҳ тиласа, дўзах: ‹Эй Аллоҳ, уни дўзахдан асрагин›, дейди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Юнус ибн Абу Ишоқ ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан, у Буройд ибн Абу Марямдан, у Анасдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу (ҳадис) Абу Ишоқдан, у Буройд ибн Абу Марямдан, у Анас ибн Моликдан мавқуф тарзда ҳам ривоят қилинган.